Qoǵamdaǵy jaǵympazdyqtyń túri kóp, Bılikke jaǵyný, bastyqqa jaǵyný, kópke jaǵyný, áıelińe jaǵyný, kim kóringenge jaǵyný… t.b. Qazirgi jańa aýrý bıliktiń shynar basyndaǵylar úshin ózge elderge jaǵyný.
Eki ǵasyr boıy patsha úkimetine, jetpis jyl Keńes Odaǵyna jaǵynyp bıliktiń bir shetin ustaǵandardyń urpaǵy endi shetelge jaǵyný sanasymen ýlanyp jatyr. Bala shaǵynan qalyptapsqan jaǵympazdyq el basshylyǵyna jetkende de sanada sol kúıi qalady. Óz elin basqa elderden tómen sanap, kúıbejektep basqa elder ne aıtyp qoıady, bıligime zıany tıip kete me degen oı qaramaǵynda sol eldiń ókilderi bolsa, ózge ulttar ne aıtyp qoıady degen oı sanasyn ýlap tastady. Qazaq bıligindegi jaǵympazdyqtyń shegi joq ekenin; aýyl ákiminen bastap elbasyndaǵylarǵa deıin qazaq bala-baqshasyndaǵy orys tobyna barsa nemerelerimen jasty balalarǵa oryssha sóıleıdi.Bul ózge ulttyń kishkene balalaryń deıin qazaq eliniń basshylaryn ózderinie jaǵympaz qylyp alǵanynyń belgisi. Boǵymen jasty balanyń aldyna baryp solardyń tilinde sóılegendi mártebe sanaý- eń tómendilik. Kerisinshe, memleket tili bolyp turǵan qazaq elinle bılik ókili ózge ulttardyń balalarymen solardyń tilinde sóılegen basshyda ne qadir ne qasıet qaldy deısiń. Pýtın Qazaqstandaǵy qazaq balalbaqshasyna nemese Reseıdegi balabaqshanyń qazaq balalary tobyna barǵanda qazaq tilinde sóıleı me? Joq, árıne. Bul bizdiń basshylardyń bilimsizdigi. Latysh elinde otyz paıyz ǵana latyshtar turady. Jer aýmaǵy bizdiń bir obylystaı ǵana halqyda eki mıllıonǵa jetpeıdi. Latvıadaǵy orystardy, tilin qorǵaımyn dep alasurǵan Reseı túk isteı almady. Óıtkeni, latyshtyń elin, jerin, ultyn qorǵaıtyn ata zańy bar. Prezıdentinen bastap soǵan baǵynady. Qyryq paıyz orystar, qalǵandary ártúrli ulttar. Sol eldiń memleketi oryssha sóılemek túgili oryssha bir nárse tappaısyń. Biz kópultty memleketpiz dep bósý de saýatsyzdyqtyń bir túri. Osylaı dep bılik ókilderine aıtyp kórshi aýyzdarynan túkirigi shashyrap, ata jaýy sanap, aýzyna kelgendi ottaıdy.
Bizdiń qoǵamdaǵy oryn alǵan eń bir kesirli dúnıe osy – jaǵympazdyq. Kimge bolsa soǵan jaǵynýǵa daıar turamyz. Bireýge jaǵyný kádimgi ómir súrýdiń qaǵaıdasyna aınalyp ketti.Jaǵympaz - óziniń qadirin bilmeıdi. Óziniń teń basqalarmen haqyly adam ekenin sezine almaıdy. Únemi tómenshiktep, qylpyldap, quldyq uryp turady. Qazir jaǵympazdaný men syılaýdyń arajigin ajyrata almaı qaldyq. Ábden jaǵympazdanyp úırenip alǵan tobyr – jaǵympazdyq pen syılaýdyń ara jigin qosyp alǵan. Qajetine qaraı sekirip kete beredi. Jaǵympazdyń bala-shaǵasy da sol tárbıeden alystap ketpeıdi. Sóıtip, tuqym-tuıaǵyńa deıin quldanyp shyǵa keledi.
Mysaly, aıtalyq Dinmuhamed Ahmetuly Qonaev ornynan túskende mańaıyndaǵylar qaıtti? Jappaı Kolbınge jaǵýǵa umytyldy. Áljappar Ábishev degen úlken jazýshy kezinde Qonaevqa syılaǵan kitabynadaǵy qoltańbasyna «Qazaqtyń uly tulǵasyna» dep áspettep jazǵan. Qonaev aqsaqalǵa rıza bolyp, ózi turǵan úıdi bergizgen. Sol kezde aqsaqal: «Bul jaqsylyǵyńyzdy eki dúnıede umytpaımyn» dep kózine jas irkipti. Osy aqsaqal Kolbın kelgende suranyp kirip: «Men sizdi 25 jyl kúttim»-depti.
Jazýshy D. Isabekov: «Pered tolpoı vystýpalı chleny búro SK, deıatelı kúltýry, pısatelı, no ee ýje nevozmojno bylo ostanovıt slovom. Nastroenıe podogrevalos alkogolem, narkotıkamı. Pohoje, vse bylo organızovano zaranee, do ızbranıa G.V. Kolbına, daje eslı sýdıt tolko po vneshnemý vıdý transparantov, a reshenıe plenýma poslýjılo lısh sıgnalom k vystýplenıý», -dep Qonaevtyń jeltoqsan kóterilisin ádeıi uıymdastyrdy degenge keltirgisi kelgeni keshe ǵana. Sol kezdegi bılik basynda taqtalastyń naǵyz ortasynda júrgen Qazaqstan Kompartıasy Ortalyq Komıteti uıymdastyrý-partıa bóliminiń meńgerýshisi Qýanysh Sultanovtyń: «Qazaqtyń laýazym ıeleriniń namyssyzdyǵy, uıatsyzdyǵy óz jeke basynyń mansaby úshin neni bolsa da mansuq etip jiberýge ázir ekendigi – jeltoqsan kóterilisinen keıin ile-shala 19 jáne 23 jeltoqsan kúnderi ótkizilgen Búro májilisterinde kórindi. Sol kezde bir-bir oblysty ashsa alaqanynda, jumsa judyryǵynda ustap júrgen KOKP OK músheleri, KSRO Joǵarǵy Keńesiniń depýtattary, Sosıalısik Eńbek Erleri, t.t. shen ıeleri – birinshi hatshylar, kezinde D.Qonaevtyń «eń senimdi serikteri» bolǵan, Dımekeńniń atyn aıtpaı sóz sóılemeıtin marqasqalar jappaı jabyla, jarysa Dımekeńdi jamandap, jańa kelgen Kolbındi maqtap dińkeleri qurydy. Bul tásil osy búrolardan keıin Qazaqstannan qashan Kolbın ketkenshe báseńdegen joq. Kezinde Dımekeńdi maqtap júzdegen adam qyzmetke joǵarylap edi, endi Kolbınge jaqsy kóriný maqsatynda Dımekeńdi jamandap, taǵy júzdegen adam mansabyn ósirdi» degeni bar.
Q. Sultanovtyń sóziniń jany bar. Qazaqstanda adam aıtsa sengisiz aqýal qalyptasty. «Birlesý» gazetine bergen suhbatynda Qonaev: «Ózimdi-ózim aqtaıyn dep otyrǵan joqpyn, durys ta, burys ta sheshimder qabyldadym, qatelik te boldy, jetistik te boldy… Jas ulǵaıǵan saıyn aınalańdaǵy adamdardy taný túısigiń joǵalady, tyń oılardy túsinbeısiń nemese qabyldamaısyń, ózińe-óziń syn kózben qaraýdy qoıasyń da mindetti túrde qatelikter jasaısyń, ásirese kadrlyq saıasatta. Negizinde aınalańa ózińe tabynýshylardy emes, ıdeıa beretin aqyl-parasat ıelerin jınaý kerek» depti. Bul endi, qıly oqıǵalardy bastan ótkizgen memleket qaıratkeriniń bılikten ketkennen keıingi aıtqan shyn sózi.
Qazir de bılik pen halyqtyń arasynda shóre-shóre bolyp birese bılikti, birese halyqty qoldap, shybjyńdap júrgen jaǵympaz shybyshtardy kórip otyrmyz.
Toǵaıbaı Nurmuratuly
