Almatyda «Jas Alash» respýblıkalyq gazeti men Bolathan Taıjan qory birlesip «Qazaqtyń tili men tarıhy – ulttyń altyn qazyǵy» taqyrybynda qoǵamdyq tyńdaý ótkizdi. Úkimet pen Bilim jáne ǵylym mınıstrligi basshylary bilek sybana júzege asyrýǵa kirisken birqatar reformalarǵa qatysty qoǵamdyq tyńdaýǵa kelip sóılegenderdiń deni uıymdastyrýshylardyń «Úshtildilik ushpaqqa shyǵarmaıdy», «Tarıhyn bilmeı keleshek joq» degen ustanymdaryn qoldady.
Áleýmettik jeli arqyly aldyn ala habarlanǵan jıynǵa eldiń Bilim jáne ǵylym mınıstrliginen de arnaıy ókilder kelip qatysty. Birneshe jyl buryn qolǵa alynǵan «úsh tuǵyrly til» jobasyn Bilim jáne ǵylym mınıstrligi Orta bilim berý departamentiniń basshysy Jańyl Jontaeva men ınsıtrliktiń «Nazarbaev ýnıversıteti» basqarmasynyń basshysy Kúlásh Shamshıdınova shamalary jetkenshe túsindirip, bar múmkindikti paıdalanyp qorǵaýǵa tyrysty. Resmı tulǵalardan bólek sharaǵa mektep, kolej muǵalimderi, qazaq-túrik lıseıleri men Nazarbaev mektebiniń oqytýshylarymen qatar aqyndar Muhtar Shahanov, Myrzan Kenjebaı, Jumash Kenebaı, akademık Asqar Jumadildaev, tarıhshylar Talas Omarbekov, Bereket Káribaı, jazýshylar Qabdesh Jumadilov, Dýlat Isabekov, ádebıetshi ǵalym Aıgúl İsmaqova, Ámirjan Qosanov, Januzaq Ákim syndy saıasatkerler men Aıdos Sarym, Rasýl Jumaly bastaǵan saıasattanýshylar qatysty.
«ULTTY JOIÝ JOSPARY»
Eki júzden astam adam jınalyp, qyryqqa tarta adam sóz alǵan qoǵamdyq tyńdaýǵa «Jas Alash» gazetiniń Bas redaktory Rysbek Sársenbaı moderatorlyq jasady. Alǵashqylardyń biri bolyp sóz alǵan, aqyn, ult qaıratkeri Muhtar Shahanov qazaq halqynyń egemendikke deıin de, táýelsizdik alǵan ýaqyttan keıin de til úshin, ulttyq qundylyqtar úshin kúresip kele jatqanyn, bıliktiń ultqa qarsy jumystarmen shuǵyldanatynyn aıtty.
«Qazir bılik qazaqty josparly túrde joıýmen jaqsy aınalysyp otyr. Olar basqa jospar emes, «Ultty joıýdyń josparyn» jasap alǵan sıaqty. Ol josparmen kúresý úshin bizge birlik kerek. Jer máselesinde de sol jaǵdaı. Biz komısıaǵa múshe bolǵan Aıdos Sarym, Muhtar Taıjan, Januzaq Ákim, Mereke Qulkenov sıaqty birneshe adam jerdi satýdy, shetelge jalǵa berýdi qoldaıtyn 70 shaqty adamǵa qarsy shyǵyp otyrmyz. Biz aıaǵyna deıin kúresemiz, jerimizdi satýǵa, balalarymyzdy máńgúrttendirýge jol bermeımiz. Aıaǵyna deıin baramyz», - degen aqyn qoǵamdy ana tilimiz qorǵaýda, týǵan jerimizdi qorǵaý úshin birigýge shaqyrdy.
«Ultty qurtýdyń birneshe tetigi bar. Sonyń bir tetigi jerinen aıyrý bolsa, ekinshi tetigi – til. «Tili joǵalǵan ulttyń ózi joǵalady» degen Ahmet Baıtursynulynyń sózin bilemiz. Úshinshi másele halyqtyń jady – tarıhy. Tarıh ulttyń zerdesi. Sony joısa ulttyń túgi qalmaıdy. Táýelsizdik alǵan jıyrma bes jyl ishinde neshe mınıstr aýysty? Sonyń barlyǵy tiri, birazy áli is basynda júr. Osy ýaqyt ishinde ketken olqylyqtardy kimnen suraımyz? Kim jaýap beredi? Eshkim jaýap bermeıdi! Myna mınıstr Saǵadıev te ketedi erteń. Kelesi kelgen adam bar báleni sol Saǵadıevke jaba salady. Nege bulaı bolýda? Mınıstrler bilim salasyna ózderi kelip, ózderi ketip jatqan joq qoı. Bireý taǵaıyndap otyr. Sondyqtan bul ultty joıýdyń josparly kórinisi. Balalarymyz oqydy, nemerelerimiz mektepte. Mektepten qol úzgen joqpyz. Kórip, bilip júrmiz. Sheteldik bilim júıesin de bilemiz. Qazirgi mektepterimiz sol sovettik mektep deńgeıinen asyp ketti deı almaımyn. Qaıta sol deńgeıin saqtaı alǵanyna kúmandanamyn. Bári ketti. sol kezdegi Ǵylym akademıasy qaıda? bári keri ketýde. pánderdi biriktirý degen ne? Men dıplomym boıynsha qazaq tili men ádebıeti pániniń muǵalimimin. Ol eki bólek pán. Qazaq tili – basqa da ǵylymı pánder sıaqty ǵylymı pán. Ádebıet – qoǵamdyq ǵylym. Olardy qalaı qosyp oqytamyz? Tarıh pánin oqytpaý degen shyqty. Alǵashynda 1991 jyldan bergi tarıhty ǵana oqytamyz dedi. Biraz shýlap edik, Qazan tóńkerisinen bastap oqytamyz deıdi. Bul ne?», - degen jazýshy Qabdesh Jumadilov tek bilim, ǵylym salasyndaǵy ǵana emes, ózge de salalardaǵy bylyqtardyń az emestigin aıtady. Ol bylyqtardy joıý úshin eshkimniń kóńiline qaramaı, shyndyqty aıtý qajet dep sanaıdy jazýshy.
BILİK ÓKİLDERİNİŃ ÝÁJİ QANDAI?
Jıyndy júrgizip otyrǵan Rysbek Sársenbaı «Ultty joıýdyń josparyn jasap júrgen» bılik ókilderine sóz usyndyi.
Jınalǵan jurtshylyqqa bilim berý júıesine engeli otyrǵan ózgerister týraly mınıstrliktiń Orta bilim berý departamentiniń basshysy Jańyl Jontaeva maǵlumat berdi.
«2016-2019 jylǵa arnalǵan memlekettik bilim berý baǵdarlamasy qabyldanǵanyn, bıyl 1 qyrkúıek jańartylǵan bilim berý júıesiniń baǵdarlamasy enetinin estip jatyrsyzdar. Ata-analarmen, qoǵam múshelerimen kezdesip, talqyladyq. Bul baǵdarlama 2015-2016 jyly 30 mektepte aprobasıadan ótti. 3000-nan 40000-ǵa deıin oqýshy qatysty, aýyl, qala mektepteri, shaǵyn jınaqty mektepter qamtyldy. Ustazdar, ata-analarmen sóılestik. Y. Altynsarın atyndaǵy akademıa osy daıyndyqqa taldaý jasady. Osy kúnge deıin ár óńirde 78 kezdesý ótkizippiz.
Bıyl birinshi qyrkúıekte birinshi synyptan bastap jańa baǵdarlama boıynsha oqytý bastalady. Baǵdarlamanyń jańalyqtary satylaı engiziledi. 2017-2018
2-5 synyp, 2018-2019 jyldary 3,6-10, 11 synyptarǵa enedi. Birinshi synypta barlyq pánder, barlyǵy toǵyz pán bar, sonyń barlyǵy sol synyptyń oqytý tilinde oqytylady. Mektep qazaq tildi mektep bolsa, birinshi synypta barlyq pánder sol qazaq tilinde oqytylady. Aǵylshyn tili 2013-2014 oqý jylynda birinshi synyptan bastap oqytylýda. Sol balalar qazir úshinshi synypta oqyp jatyr. Balalary bar kisiler biledi ony. Bastaýyshta basty pánder basqa tilde ótedi degen jospar joq. 5-9 synypta da barlyq pánder mekteptiń negizgi oqytý tilinde oqytylady. Qazaq tiline berilgen ýaqyttyń bir saǵaty da qysqarǵan joq. Qazaq ádebıeti pániniń saǵaty da ózgermeıdi. Qazaqstan tarıhy 5-9 synypta 2019 jyldan bastap mektep tiline qaramastan qazaq tilinde oqytý usynylyp otyr. 5-9 synyptyń baǵdarlamasy áli bekitilgen joq, tamyz keńesinde naqty usynystar engiziledi. Al, Dúnıejúzi tarıhy 7 synyptan bastap 2019 jyly orys tilinde oqytý usynylyp otyr. 10-11 synyptarda profıldik pánder enedi . Fızıka, hımıa, bıologıa, ınformatıka pánderi 10-11 synyptarǵa aǵylshyn tilinde oqytý usynylyp otyr. Bul usynystar qoǵamdyq komısıada taldanýda. Tamyz keńesinde usynystar taǵy qabyldanady», - deıdi Jańyl Jontaeva.
Mınıstrliktiń taǵy bir ókili Kúlásh Shámshıdınova aǵylshyn tilin oqytýdyń eń aldymen halyqqa baǵyttalǵan, qarapaıym azamattarǵa balalaryna tegin aǵylshyn tilin úıretýge berilgen múmkindik ekenin aıtady.
«Osy júıe boıynsha kez-kelgen ata-ana balasyna aǵylshyn tilin oqytýǵa múmkindik ala alady. Qazirgi ýaqytta el aǵylshyn tilin jeke kýrstarda oqýǵa májbúr. Ol kýrstardyń baǵdarlamasy qandaı, qandaı ádisteme qoldanady. Til úıretýge qandaı mátinderdi paıdalanyp júr? Olardyń mazmuny qandaı? Ol úlken másele. Sondyqtan balalar shet tilin ózge kýrstardan emes, mektep qabyrǵasynan oqyp úırenýi kerek», - deıdi K. Shámshıdınova.
SINGAPÝRDEN ÚIRENSEK, KORRÝPSIAMEN KÚRESTİ ÚIRENEIİK
Qazir belgili-bir saladaǵy ózgeris, bastamalarǵa qarata narazy pikir aıtylsa, ol reformalardyń qorǵaýshylary narazylardy «Ózi ol salanyń mamany emes. Sol ne biledi deısizder? Kezekti dezınformasıa. Arandatýdy kózdegen áreket» dep aıyptap shyǵýy sánge aınaldy. «Til máselesi men bilim berý júıesindegi reformaǵa aqyn Muhtar Shahanovtyń pikir aıtý quqyǵy joq» deıtinder de tabylýy múmkin. Ondaılar aqynnyń aıtqanyna qulaq aspasa da, akademık, aty álem ǵalymdaryna tanymal matematık Asqar Jumadildaevtiń sózine toqtaıdy degen úmittemiz. Akademıktiń aıtqanyna sensek, birneshe pándi aǵylshyn tilinde oqytý arqyly balalarymyzdan ǵulama jasaımyz deıtinder ońbaı qatelesip júrgen sıaqty.
«Til degen ne? Ol - baılanys quraly. Tildiń bes fýnksıasy bar. Otbasy, bıznes, saıasat, ekonomıka, ǵylym. Adamnyń 12 múshesi bolsa, sol 12 múshe tolyq jumys isteý kerek. Sol sıaqty til de barlyq bes fýnksıasyn oryndaýy kerek. Qazaqta myqty poezıa, myqty ádebıet bar. Kezinde qazaq tili sol ádebıetti damytýǵa ǵana jumsalyp keldi. Mınıstr qazaq mektebindegilerdiń bilimi tómen deıdi. Bos sóz. Testileýge qatysqan 20000 oqýshynyń 90 paıyzy qazaqsha mektepti bitirgender, «Bolashaq» baǵdarlamasymen oqýǵa ketip jatqandardyń da 80 paıyzy qazaq mektebiniń túlekteri. Búginde qazaq tilinde oqytý ádistemesi qalyptasty. Baı tilimizdi nege tolyq paıdalanbaımyz? «Tarıhty qazaq tilinde oqytatyn boldyq» dep qýanyp jatyrmyz. Ol qýanatyn jaǵdaı emes. Tarıh ta, fızıka, hımıa, bıologıa bári qazaq tilinde oqytylýy kerek.
Konstıtýsıa boıynsha orta bilim alý mindet. Sol konstıtýsıada Qazaqstannyń azamaty óz tilinde aqparat alýǵa quqyǵy bar ekendigi aıtylǵan. Ol aqparatty berýge memleket mindetti. Oqý da – aqparat alý. Qazaqsha oqytpaý qanshama adamnyń quqyǵyn buzý degen sóz. Adam quqyǵy jónindegi ókil Asqar Shákirov te bul reformanyń adam quqyǵyn shekteý ekenin aıtady. Biz 30 eldiń qataryna qosylýdy armandaımyz. Ony nemen ólsheımiz? Barlyq parametrlerin qarastyryp júrmiz be? Mysaly, sol 30 eldiń ishindegi Sıngapýr, Malaızıa matematıkany aǵylshyn tilinde oqytýǵa kóshti bir kezderi. Olarda biraq matematık joq. Qazaqta matematık bar. Sıngapýrdan úlgi alsaq, onda korrýpsıamen qalaı kúreskenin úıreneıik. Lı Kýan Iý óziniń týystaryna deıin túrmege qamady. Amerıkadan, Anglıadan úırensek saılaý júıesinen úlgi alaıyq. Keshe ǵana Ulybrıtanıada Eýroodaqtan shyǵý týraly referendým ótti. 52 paıyzben nátıjesi shyqty. Bul degen biz úshin sumdyq jaǵdaı ǵoı. Keshe 300 stýdent úsh tildilikti qoldap hat jazypty dep jatyr. Ol hattyń qalaı jazylatynyn bárimiz bilemiz ǵoı», - degen akademık ǵylymı pánderdiń shet tilinde oqytylýyna úzildi-kesildi qarsy ekenin aıtyp otyr.
DÁÝRENİ ÓTİP BARA JATQAN ORYS TİLDİ BILİKTİŃ JANTALASY
Jıynda sóılegen ózge spıkerler de negizinen úkimettik reformaǵa qarsylyq bildirdi. Jazýshy Dýlat Isabekov, saıasatker Januzaq Ákim, jýrnalıs Mereke Qulkenov, saıasattanýshy Rasýl Jumaly bilim salasyndaǵy reformalardyń bolashaq máselesine, urpaq máselesine tikeleı qatysy bolǵandyqtan qoǵamnyń barlyq músheleriniń talqysyna túsýi kerektigin jetkizdi. Máselen Mereke Qulkenov mektep oqýlyqtaryn ázirleý, olardy birinen soń birin jańalaý, kitap basý syndy sharýalarǵa kúmánmen qaraıtynyn, baspalar men mınıstrlik arasynda áldebir korrýpsıalyq kelisimderdiń bolý múmkindigin joqqa shyǵara almaıtynyn aıtady. Mınıstrlik ókilderi, ózderin muǵalim, sarapshy dep tanystyrǵan birdi-ekili azamat reformany jaqaıtyndyqtaryn aıtty. Dúıim eldi dúrliktirgen osy «úsh tuǵyrly til» reformasynyń týý sebebine qatysty toq óter sózdi sońǵylardyń biri bolyp sóılegen saıasattanýshy Aıdos Sarym qoıǵandaı boldy.
«Til zańynyń mańyzy biz úshin jer týraly zańnan bir de kem emes. Aımaqtarǵa baramyz, qala mektepterinde de bolamyz. Esh jerden úsh tilde sabaq ótkize alatyn muǵalim kórmedik. Shyndyqty nege moıyndamaımyz? Nege ózimizdi aldaımyz? Osy bastamalardan túsingenim, orys tildi bılik óz dáýreni ótip bara jatqan soń osyndaı úsh tilde oqytý degendi shyǵaryp otyr. Qazaqstanda úsh tilde oqytý burynnan bar. Sol júıeden nege balalar úsh tildi erkin meńgerip shyqpady? Elde 3000 orys mektebi bar deıdi. Sol 3000 mektep 25 jylda nege qazaq tilin óz oqýshylaryna úırete almady? Matematıka, fızıka, hımıa syndy ol mektepterde nege qazaq tilin de tıisti deńgeıde oqytpadyq?
Bul jıyn sońǵy jıyn emes, osy baǵytta áli talaı jumys atqarylýy kerek. Men mınıstrlik ókilderi bar, qoǵam belsendileri bar sol orys mektepterin aralap, qazaq tilinde dıktant jazǵyzýdy usynamyn. Kóreıik, olardyń ádistemesin. Basqa pánderden de úlgerimin qaraıyq. Shynymen de qazaq mektepterinen asyp túse me eken?», - degen Aıdos Sarym bıliktiń jappaı úsh tilde oqytý júıesine kóshýge on ekide bir nusqasy joqtyǵyn, Qazaqstanda basqany aıtpaǵanda úsh tilde erkin sóıleıtin rektorlardyń ózi saýsaqpen sanarlyq ekenin aıtady.
Tórt saǵatqa jýyq sozylǵan jıynda «úsh tildiliktiń» ózekti degen qyrlaryn aıtyp, usynystaryn ortaǵa salamyz deýshilerdiń sanynda shek bolmady. Biriniń aıtqanyn biri qaıtalasa da kóbine mıkrofon berildi, oılary tyńdaldy. Qoǵamdyq tyńdaýdy uıymdastyrýshylar munda aıtylǵandardyń aıaqsyz qalmaıtynyn, nátıje shyǵarýǵa bar kúshterin salatynyn aıtty. Bolathan Taıjan qorynyń prezıdenti Muhtar Taıjan Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń ókilderine «Úsh tilde oqytý» júıesine narazylyq bildirip, 4000 adam qol qoıǵan hatty tabystady.
«Bizde qandaı da bir másele oń sheshilýi úshin mindetti túrde saıası stress, mıtıńiler bolý kerek pe? Nege oǵan jetkizbeı máseleni sheshýge tyryspaımyz? Bul jıyn sońǵy otyrys dep oılamaımyn. Endi biz naqty usynystarmen naqty adamdarǵa shyǵatyn bolamyz. Qoǵamdy máńgúrttendirýge jol bermeımiz», - deıdi Muhtar Taıjan.
Daıyndaǵan: Darhan Muqantegi
