ATA JAÝDYŃ ATAÝYN ALǴANY QAI SASQANY?!
«Qazaqtardyń kóshpeli erkin tirligi Azıada dúnıege kelip damydy. Orystardan shyqqan kazaktar buǵan tánti bolǵandyǵyn olardyń jylnamalaryndaǵy derekter aıǵaqtaıdy. 1444 jyly qorshaýda qalǵan Máskeýge kazaktar kelip, tatarlarmen soǵysady. 1517 jyly Ýkraınada Belgorodqa (Akkerman) shabýyl jasaıdy. Kóshpeli túrkilerde erkin ómirdi ańsaýshylyq, shaharlarǵa shapqynshylyq uıymdastyrý orys kazaktarynan buryn bastalǵan… Altyn ordanyń ydyraýy kezinde usaq halyqtar arasyndaǵy talas-tartystyń saldarynan ártúrli rýlar dalaǵa qonys aýdaryp, qazaq qaýymdaryn qura bastady. Sondaı-aq, orys kazaktary da ár tektes taıpalardan odaq quryp, kazaktar degen ataýǵa ıe boldy»
«Qazaq shejiresi» degen eńbeginde Shoqan Ýálıhanov qazaq pen kazak týraly osyndaı málimet keltiredi. Áńgimeniń ózegin uǵyp otyrǵan bolarsyz?..
«Jetisý qazaqtary». Olar ózderin osylaı tanystyrady. Bylaıǵy jurt – kazachestvo ataıdy. Durysy –Kazak. Joq, men qate jazbadym. Ia, olar – kazaktar.
Osy kazaktarmen myna bizderdi, ıaǵnı qazaqtardy bylaıǵy jurt kóp shatystyrady. «Q» áripin «k» áripine aınaldyra salsa boldy, orny oısyrap «kazak» bolady da qalady. Bul qazirgi qariptiń bir kemshil tusy. Latynshamyz da ońyp turǵany shamaly. Álemdik ásirese halyqaralyq jarystarda bizdiń eliń ataýy birese – Kazakhstan, al endi birde - Qazaqstan delindi. Durysy – Qazaqstan. Aıtpaqshy túrik baýyrlar áli kúnge bizdi Kazakhstan dep aıtady. Áýelde bul nusqany ózimiz alyp tastadyq, álgindegi kazaktarmen daý bolmas úshin. Otarshyl Reseı de kezinde ur da jyq kazagymen buratana qazaqty shatastyrmas úshin, bizdi birde«kırgız» demedi me? Keıde «kırgız-kaısak» atady.
KAZAK - ...
«Kozak», «kazak» – tatar sózi. Maǵynasy: "azat kesheler", "azat áskerı kesheler". Bul slaván jáne odan keıin orys tilderine boryshtan (salyqtan) azat, erikti, erjúrek jáne sonymen birge atty jaýynger degen uǵymdardy bildiretin sóz retinde engen. Osydan-aq kim ekenderin bilgen bolarsyz?!
Kazaktar – Polák, nemis, osman túrikteriniń túrtpekteýinen qashyp, Edil, Don ózenderin panalaǵan slavándardyń jyryndysy.
XVI ǵasyrdyń ekinshi jartysynan bastap keıinnen Jaıyq kazaktary dep atalyp ketken erikti kazak qaýymdastyǵy quryla bastady. XVI ǵasyrdyń 80-jyldarynda Don kazaktarynyń bir bóligi Máskeý memleketiniń áskerinen jeńilip, ataman Ermakpen birge Sibirge ketti. Bul jerde olar Sibirdi basyp alýǵa qatysty. Ekinshi bóligi Volga boıymen Kaspıı teńizine túsedi. Jaıyq boıymen júze otyryp, Úlken Noǵaı Ordasynyń astanasy Saraıshyq qalasyna keledi. Saraıshyqty talqandap, teńiz arqyly qaıtadan Donǵa ketedi. 1808 jylǵy Erejege sáıkes, Sibir lınıalyq áskeri kazaktardy qyzmetke óz qarýlarymen, jabdyqtarymen, kıim-keshegimen jáne jylqylarymen alýǵa tıis boldy. Sibir kazak áskerlerin qurǵan kezde patsha úkimeti birinshi kezekte kazaktardyń polıseılik ról atqarýy kerektigin eskerdi. Al endi Sibir kazak áskerleri «barlyq búlikshilerdi tynyshtandyrýshy jáne jýasytýshy» retinde ózderiniń mindetterin qatygezdikpen oryndady. Shyndap kelgende qaraqshylarlardyń ári ne bergi jaǵy.
QAZAQ QAǴYNAN JERİP, KAZAK ATANǴANDAR KİMDER?!
Hosh, áńgimeniń ózegine oralsaq. Áýelde «eshkimge soqtyqpaı jáı jatqan elmiz»-diń keıipine endi. Enbeske sharalary da qalmaǵan-dy. Keıin mańaıyndaǵylardy ózderine tartty. Basqasy basqa, olarǵa bizdiń de Otandastarymyz da qosyldy. Qazaq ataýynan bas tartyp, óz qaǵynan jerigen kimder deısiz ǵoı?
Tanys bolyńydar: Talǵat Sháripbaev, Almabek Saıdaqbekov jáne Erlan Qoshqarbaev.
Ekeýi de Shymkent qalasynyń týmalary jáne ana jaqqa ótpes buryn Shymkent qalasynyń týmalary bolǵan. «Qazaq qaǵynan jerip, kazak bolardaı bastaryńa ne kún týdy?» degen suraǵymyzǵa qos baýyr: «Munyń bári saıasat. Shyndyǵy sol, kazaktar men qazaqtar birlesip ortaq jaýǵa shapqan. Dálel - Suranshy batyr. Endi tentek kimde joq. Tóbeles ara-tura bolyp turady ǵoı... Al, qazaqtyń kazaktyqqa ótýi jaqsy úrdis».
Jaǵamyzdy ustadyq... Ne úshin ótti eken? Á, aıtpaqshy syltaý bar emes pe? Qos baýyrlar: «Suranshy batyrdyń urpaǵymyz»,-deıdi. 1860 jyly Suranshy batyr qol jıyp Qoqandyqtarmen soǵysady. Sebebi de joq emes, Túrkistandy tize búktirý maqsatymen. Nemese kerisinshe, Suranshy batyr kazaktarǵa qosalqy kúsh retinde qatynasady.
Aıtpaqshy osy Suranshy batyr qazaq pa, álde kazak bolǵan ba? Ol jaǵy beımálim, biraq búgingi urpaqtarynyń qaı jaqta ekeni aıtpasa da túsinikti.
Hosh, Talǵat Sháripbaevtyń fotogalerıasymen de tanysyńyzdar:
Ant qabyldaǵanyn da kórdik. Qabyldap bolysymen Quran súıip, basyn qoıǵanyn da tamashaladyńyzdar. Boldy, jeter! Odan árgisin kórýge sizdiń de meniń de dátim shydamaıdy.
Bunymen osy bólimdi aıaqtaǵym-aq keledi, biraq atasyna nálet Erlan Qoshqarbaev bolmaǵanda. Qazaqtyń qudyǵynan sý iship, sońynda túkirip ketkenderdiń qataryna Erlan Qoshqarbaev ta bar. Famılıasynan da tanyǵan bolarsyz? Iá, ataqty Reıhstagqa tý tikken Raqymjan Qoshqarbaevtyń nemeresi. Mine ol:
Bul ol úshin – abyroı, tıisinshe mártebe. «Otanymdy jáne kazachestvony qorǵaýǵa ant etemin!» dep Qurandy súıip, ant etti. Qurynyn ustap, Ant bersin, týyn súıgeni ne qylǵany?! Qoı, olaı emes shyǵar deseńiz,- mine kórińiz álgi «júgirmektiń ne búldirgenin: 
Budan basqa Asylhan Artyqbaev degen tarıhshysymaq bireý júr, «Otan shekarasynyń
kúzetin kazaktardyń qolyna berý kerek» dep shatty-butty birdeńesin aıtyp. 
Bul degenińiz – tap-taza aıýdyń aýzyna óziń baryp túsý ǵoı. Tarıhshy bolmaq túgili, esi durys bir qazaq ondaıǵa kóne me? Árıne, joq! Sońǵy kezde qaptap ketken odaqtardan bas tarta almaı dińkelep júrgende, shekarany kazaktarga tapsyryp qoıý – óz kórińdi óziń qazýmen para-par dúnıe emes pe?! Artyqbaevtan álgi Talǵa pen Almabektiń jaýaptary artyq pa dedim...
Múmkin, siz aıtarsyz, «munda turǵan eshteme joq. Kazachestvo ol áskerı tap qana»,- dep. Biraq sol kazaktardyńa, Qazaqstan halqy Assambleıasyna ult retinde tirkelýin qaıda qoıamyz? Respýblıkada 12 fılıaly bar «Soıýz kazakov Stepnogo kraıa» degen óńirlik qoǵamdyq birlestikke qatysypty. Dalaqtap, ınternet aqtarǵan derekter osylaı deıdi. Qaýymdastyqqa «bolshoı krýg», «ataman» degender basshylyq jasaıdy eken, al bul sózderdiń tórkini áskerı qyzmetke baılanysty emes pe, osy?! Máselen, «áskerı sheńber» («voıskovoı krýg») – kazaktardyń jalpy jınalysy. Munda ataman saılanady. Al onyń kún tártibinde qandaı másele qaralady desek, orys zertteýshileri ony: «Voıskovoı krýg reshal voprosy obávlenıe voıny ı zaklúchenıa mıra, posylkı voısk sarú, a takje prıema ı otpravkı posolstv. Na krýgý «dývanılı», t.e. delılı dobychý ı gosýdarevo jalovane» delingen. Sonda bizdiń «tól kazaktarymyz» mundaı basqosýda qandaı problemany talqylaıdy?- degen zańdy suraq týyndaıdy.
Kazaktardyń ómir súrýleri bizge uqsaıdy. Qoı baǵady, jylqy ustaıdy.
Úıleri aǵash úı. Jylqy demekshi jáı jylqy emes, aqyltekelerdi úıir-úıirimen kisinetip otyr. Maqsaty – aqyltekemen abroıly kóriný. Túbinde ne jatyr deısiz ǵoı? Ózderine qosylǵandarǵa at syılap, qatarlaryn kóbeıtý.
KAZAK – QAZAQQA TÝYS PA?!
Kazaktar Qazaq jerine qashan keldi? Qazirgi «Jetisý jáne dala kazaktary» dep júrgender kimder?! Shań-shań arhıvti qoparmaı-aq, shejireden ıakı bolmasa qazaq aýyz ádebıetinen alyp qaraıyn deseń keı kisiler «emosıaǵa toly» dep kisimsinýi de múmkin. Hosh, olaı bolsa Reseı muraǵatyn qoparaıyq. Kazak jazýshysyÝsov bylaı deıdi: «Sibir kazak áskerleri Jaıyq jáne Don kazaktary sıaqty óz betinshe ónip shyqqan jemis bolǵan joq. Ony qoldan jasap shyǵarǵan úkimet edi. Halyqtyń erkinen tys, túrli ákimshilik reformalardy júzege asyrý arqyly, jer aýyp kelgen nemese qylmysker áıelderge úılendire otyryp, kazaktardyń qataryn jasandy túrde kóbeıte aldy. Sondaı-aq olarǵa qoǵamdyq jáne ózin-ózi basqarý mekemelerin ashyp berdi… Osynyń bári aınalyp kelgende, qazaq dalasyn otarlaý úshin jasalǵan sharalar edi».
Kazak otarshyl orystardyń qolyndaǵy shoqpary edi. Oǵan qandaı dáleliń bar deseńiz: «Birinshi bolyp orystardyń Orta Azıany otarlaýdaǵy bizdiń memleketimizge senimdi tirek bolatyn negizgi kúshi – kazaktar ekenin kórsetti. Kazaktardy basqynshy kúsh retinde paıdalana otyryp, olarǵa basyp alǵan jerlerin berý, arttaryna alandamaıtyndaı jaǵdaı jasaý arqyly biz kóp jeńiske jete alamyz. Basyp alǵan jerlerin óz menshigine ıelengen kazaktar, sol jerdi keńeıtý úshin-aq, ózderi jańa jerlerdi jaýlaı beredi. Sonyń arqasynda Reseı ol jerlerde de óz zańy, úkimin júrgizip, buratanalardy bosqyn etip, tipti olardy orysqa sińirip jiberip otyra alamyz»-deıdi orystyń Dýknasov degen avtory.
Jeńimpaz oıyna kelgendi isteıdi. Al jeńilgen kóný kerek. Sebebi ol jeńildi. Rımniń bir danyshpany osylaı dep sóz qaldyrypty. Aıtylǵandaı-aq eken. Biz jeńildik. Orys oıyna kelgen oırandy jasady. Kazaktyń qosyndary tym qatigezdik tanytty. Oǵan dáleldi Túrkistannyń general-gýbernatory bolǵan Kaýfmannyń Tashkent aqsúıekteriniń aldynda sóılegen sózinen tabýǵa bolady: «Bastapqy kezde bizdiń kazaktar qaraqshylardan kem bolmaı, qazaqtardy tonaýmen aınalysty. Sol kazaktardyń bir toby Uly júz qazaqtarynyń aýyldaryna tańǵa jaqyn basyp kirip, búkil jylqylaryn aıdap jáne 3 myń qazaqty óltirip ketken. Osynyń arqasynda olar qomaqty paıda taýyp otyrǵan».
Az deseńiz taǵy qosaıyn, onda kazaktardyń ozbyrlyǵynda shek bolmaǵan. Alataý dýan bastyǵynyń polısıa basqarmasyna jibergen №55 buıryǵynda myna jaǵdaıdy kórsetedi: «Jyńǵyldy pıketiniń janynda qystap otyrǵan Tilenshi bıdiń aýylyna túnde 3 orys kelip, ógizi men sıyryn almaq bolǵanda, áıeli sıyrdyń daýysynan oıanyp úıinen júgirip shyǵady, sol kezde olar áıeldiń basyn jaryp, óltirip ketedi».
Endi siz aıtyńyzshy: kazak – qazaqqa týys pa?
SOŃǴY TÚIİN
Taǵy qaıtalaımyn, Kazaktar – Polák, nemis, osman túrikteriniń túrtpekteýinen qashyp, Edil, Don ózenderin panalaǵan slavándardyń jyryndysy.
Kazaktar 1990 jyly KSRO Joǵarǵy Keńesine Qazaqstannyń biraz aımaǵyn Reseıge qosý jóninde úndeý-hat tapsyrǵan. Ony bylaı dep dáleldeıdi: 1920 jyly RSFSR Sovnarkomynyń sheshimi boıynsha Qazaq Respýblıkasyn qurǵanda onyń quramyna kazaktar turatyn «ıskonno rýsskıe terrıtorıı» kirip ketken. «Seıchas eto oblastı – Ýralskaıa, Gýrevskaıa, Kokchetavskaıa, Pavlodarskaıa, Semıpalatınskaıa ı nekotorye drýgıe» eken («Trýd», 15.09.1990). Kórdińiz be, máseleniń tórkinin?!
Bireýdi tálki etý nemese áshkerelep jıirkenishti kórsetý emes. Maqsatym: ózim qatarly qazaq jastarynyń kózin ashyp, kókiregin oıatý. Sanymyz ne bári 16 nemese 17 mıllıonnyń árjaq -berjaǵy. Al bizdegi ulttar men ulystardyń esepteńiz. 200-den asyp shyǵylady. Eseptep bolsańyz, ár qaısysy osylaı 5-10-nan bólip alǵanda bizge nesi qalady?!
Hosh, tarıh páninen sabaq bergen ustazym Nurbekov Jomart: «Myna sender, tarıhty tereń bilýleriń kerek. Sonda ǵana Otandy shyn súıip, kimniń dos, kimniń jaý ekenderin shyn máninde úǵynasyńdar. Dostaryń alysta, al jaýlaryń attaryńdy jamylyp qastaryńda júrýi múmkin» deıtin. Kóp hoshtaı bermeýshi em. «Ótken kún ótti, ótkendi qozǵap ne keregi bar edi?!» - deıtinmin. Sóıtsem, tarıhyńdy tanymaı ótseń, ókiner dúnıeń tym kóp bolady eken. Áıtpese, ata jaýdyń ataýyn alǵanyń qaı sasqanyń?! Kózim jetti. Bizge tarıhty jáı oqý jetkiliksiz, tereńdete oqýymyz kerek. Aıtpaqshy osy tarıh demekshi sońǵy kezderi «Qazaq tarıhyn 1991-den bastaý kerek» degen kópirme sózder kóbeıip ketti. Aıtarym: Tarıh – tarıf emes, op-ońaı aýystyra salatyn. Onsyz da myńdaǵan qujattar basqa elderdiń murajaıynda jatqany azdaı, mıllıondaǵany ashylmaı báz qalpynda jatyr. Taıǵa tańbany ne úshin basady, bilesiz be?! Joǵalmasyn, adaspasyn -,dep. Demek, taı – biz, tańbamyz – tarıh. Bir ǵana oı, bir ǵana maqsat, bir ǵana tilek: tańbamyzben qosa tentirep ketpesek bolǵany.
Nurbol Balǵabekuly QABI
Arqalyq qalasy, http://massaget.kz
