Toqsan saıynǵy jarıalanatyn statısıkalyq derekterdiń ishinde halyqtyń demografıalyq ósimi elemizdiń turaqtylyǵy úshin kerek. Qazaqtyń «kóp qorqytady, tereń batyrady» degen danalyq tujyrymdary mynandaı almaǵaıyp zamanda jáne dúnıe júzinde jer kólemi 9 oryn alatyn qazaq eli úshin óte qajet-aq.
Biraq, statısıkalyq derekter boıynsha Qazaqstan halqy jylyna tek 200-250 myń adamǵa kóbeıedi eken. Olaı bolsa, mundaı úrdispen Elbasy mejelep bergen 2020 jyly qazaq halqy 20 mln. bolady degen deńgeıge eshqashan jete almaspyz. Al, Ult kóshbasshysynyń maqsaty - qazaq jerin qazaqqa toltyrý.
Bir ókinishtisi aǵyl-tegil aǵylǵan qazaq kóshin toqyratyp qoıdyq. Endeshe tabıǵı ósim arqyly qazaq halqynyń sanyn kóbeıtý kún máselesinde turýy kerek edi, biraq osy jaǵynan kelgende úkimettiń demografıalyq saıasaty aqsap jatqan sıaqty. Olaı deıtinim úkimet bolashaq analarǵa qandaı kómek qolyn sozyp otyr. Óıtkeni, qabyldanǵan zań boıynsha járdemaqy somasyn alalap berip otyrǵan sıaqty, ıaǵnı jumys isteıtin áıelge bir bólek, jumys istemeıtin áıelderge bir bólek tólenýin aıtamyn. Qazaqtyń «er adam túz baqsa, áıel adam úı baǵady» degen dana naqyly bar, sonda Qazaqtyń baı elinde jumys isteıtin áıel men jumys istemeıtin áıelder dep eki topqa bólgeni túsiniksiz, álde olar ómirge eki túrli sábı ákele me eken!? Bireýi tóre, ekinshisi tóleńgit degendeı! Degenmen zań shyǵarǵysh depýtattar áıeldi de, týǵan balany da eki topqa bólýdi áleýmettik teńsizdik týdydyrdyq dep oılaı ma eken. Mysaly, statısıkada «samozanıtyı» degen top bar (negizi aýyl adamdary) ıaǵnı úkimetke salyq tólemeı (salyq tóleýge qaltalary kótermeıdi) ózderiniń sıyrynyń bir butyna qarap ólmes kúnin kórip otyrǵan jandar dálirek aıtsaq ólýge qoldary tımeı otyrǵan jandar. Al, olardyń áıelderinen týǵan balalar ekinshi toptyń ıaǵnı bolashaq tóleńgitter bolǵany ma.
Al, endi halyqty qanap, ezýin tiletin kapıtalısik elder ana men bala úshin qandaı áleýmettik sharalar qarastyrǵan eken ony men myna saıttan oqyp tanystym, tanystym da tańǵaldym:
1. Arab Ámirliginde jańa týǵan sábıdi munaıdy satqan tabysynyń 150 myń dollarymen qamtamasyz etedi eken.
3. Kýveıtte memleket árbir týǵan nárestege 3 myń dollar kóleminde bank shotyn ashady, ár azamattaryna úı-jaı salý úshin paıyssyz 220 myń dollar nesıe usynady. Odan basqa úkimet ár kámeletke jasyna tolmaǵan balalarǵa 170 dollar kóleminde aı saıynǵy járdemaqy jáne 300 dollar ár úı sharýashylyǵynda otyrǵan áıelderge beriledi. Elde bilim alý tegin.
4. Saýd Arabynda úkimet ár jańa týǵan sábıdiń shotyna 10 myń dollar aýdarady , úı alý úshin qaıtarymsyz 80 myń dollar beriledi. 13 myń dollar joǵarǵy oqý ornyn bitirgen túlekterge beriledi. Bul elde medısına jáne bilim alý munaıdyń tabysy arqasynda tegin.
5. Túrkmenistanda elektroenergıa, sý, gaz jáne tuz turǵyndar tegin alady. Odan basqa benzın Aı-95 tipten… 16 sent lıtri.
6. Norvegıada ár azamatqa týǵannan bastap munaıdy satqannan alynǵan qomaqty qarjy túsip turady. Elde zańdy turǵydan tegin bilim, tegin medısına, áleýmettik járdem joǵarǵy deńgeıde.
7. Tabıǵı baılyǵy jóninde álem boıynsha alǵashqy ondyqtyń ishine kiretin Qazaq elinde sábılerge kórsetiletin zańnyń sózi de, arıfmetıkasy da kóp zań eken. Bir ǵajaby, bir jasqa deıingi bala kútimine baılanysty áleýmettik tólemderdi óz betinshe formýla arqyly esepteýge de bolatyn kórinedi! Aı saıynǵy tólem kólemi sońǵy 24 aıdaǵy ortasha aılyq kiristi 0,4 - kiristi almastyrý koefısıentine kóbeıtý arqyly anyqtalady. Mysaly, sońǵy eki jyldaǵy ortasha aılyq tabysyńyz 60 myń teńgeni qurasa, onda aı saıynǵy tólem kólemi 24 myń teńgeni quraıtyn kórinedi.
Al, jumyssyz analarǵa tólenetin aı saıynǵy áleýmettik tólem mólsheri birinshi bala úshin 5,76 AEK (AEK 2016 - 2121tg h 5,76/12217), ekinshi bala úshin 6,81 AEK, úshinshi bala úshin 7,85 AEK jáne tórtinshi bala úshin 8,90 AEK-ti quraıdy. 2016 jyly birjolǵy járdemaqy kólemi birinshi, ekinshi jáne úshinshi balalar úshin 31,41 AEK jáne tórtinshi bala úshin 52,35 AEK-ti quraıdy.
Eh, shirkin! Elimiz kóringen forýmdarǵa, qala kúnine, shetel ánshilerine shashqan aqshany Analardy jumys isteıtin, jumys istemeıtin dep bólmeı jańa týǵan sábılerge qarjyny aıamaı berse ǵoı qazaqtyń dalasy qazaqqa tolar ma edi. Sol týǵan balalar erteń ózderi úshin tólegen aqshany 100 ese qylyp qaıtarar edi. Átteń, átteń kóregen basshy bolsa ǵoı!!!
Osy qazaq birin biri kóre almaıdy bir biriniń aıaǵynan tartady, aıaqtan shalady, qazaq jalqaý, jatypishir degen qańqý sózderdi qazaqtardyń óz aýyzdarynan estip (basqa ulttardyń qazaqtardy jamandaǵandaryna et úırengen) rasynda nege qazaq bolyp júrmin dep ókinip te qalasyń. Nege qazaq osylaı óz ultynan túńiledi. Nege??? Menińshe onyń sebebi 25 jyl táýelsiz memlekettiń quraýshysy bolǵan qazaq tiliniń aıaq asty bolýy, tabıǵı baılyǵymyzdyń talan-tarajǵa túsýi, ákesi emes babalarymyzdyń muraǵa tastaǵan jeriniń qoldy bolýy, ekonomıkamyzdyń shatqaıaqtanýy, al ekonomıkamyz gúldendi dese de, JİÓ jan basyna 13000 dollar boldy dese de teńgeniń dolar baǵamyna shaqqandaǵy quny 352 teńge bolýy barlyq jetken jetistikti jýyp-shaıyp ketetindigi.
Biraq kóńilimdi ýatatyny sol jalqaý qazaqtyń jaman bolsyn jaqsy bolsyn oryssha sóılesin, aǵylshynsha sóılesin Qazaqtyń táýelsiz eli bar ekendigi. «Kóń aınalyp qalpyna keler» endeshe qazaq ultynyń bolashaǵyna senemin.
Ersin Erǵalıev
