Azyq-túlik ónimderine zárýiligi kún sanap artyp otyrǵan shyǵystaǵy kórshimiz bizdiń elden baratyn ettiń sapasyna kúmándanyp otyrǵan kórinedi. Endi qazaq etinen kúmándanǵan qytaılar reseılik ónimge degen suranysyn arttyryp otyr. Osylaısha, TMD-da et eksporttaý kólemi boıynsha birinshi oryn alamyz degen Qazaqstan Aýylsharýashylyq mınıstrliginiń jospary kúl-talqan bolyp, Reseı aldymyzǵa shyǵypty.
Qytaıdyń qazaq etinen bas tartýyna olardy kinálaýdyń da bálendeı qajeti joq. Bul jerde basty kiná taǵy da ózimizden bolyp otyr. Resmı málimetterge sensek, bıyl elde kúıdirgi aýrýynyń kúrt asqynýy qytaılyqtardyń kúmándanýyna sebep bolypty. Qazaqstandaǵy devalvasıa, ıaǵnı, teńgeniń qunsyzdanýy, taýar eksporttaýǵa keremet múmkindik bolǵanymen, aty jaman aýrý qoldy baılap otyr.
Esesine Qytaı osy jyldyń birinshi shildesinen bastap Reseıden aýylsharýashylyq ónimderin kirgizýge qoıylǵan shekteýdi alyp tastaǵan.
Alaıda, ishki naryqta «et baǵasy eki esege deıin qymbattaıdy eken» degen sybys jeldeı esýde. Bazarlardaǵy satýshylar men usaq saýdagerler etti qytaılar Qazaqstannan satyp alyp, syrtyn ádemilep, qymbat baǵaǵa Eýropa asyrýda dep sanaıdy. Bul aqparattyń shyndyqqa qanshalyqty janasatyny belgisiz, biraq, bazarlarda et ónimderine degen suranystyń artyp otyrǵanyn joqqa shyǵara almaısyz.
Qazaqstannyń et odaǵy da et baǵasynyń qymbattaıtynyn boljap otyrǵandaryn habarlady.
«Iá, fermerler jańa baǵalar daıyndap jatyr. Ol baǵalar ósý baǵytynda josparlanýda. Biraq, onyń sebebi múldem basqa. Byltyr teńge baǵamy eki esege jýyq qunsyzdandy. Al, et baǵasy ózgermedi. Sodan keıin mal ustaý da qıynǵa soǵýda. Aýylsharýashylyq tehnıkasy, basqa da kerek-jaraqtar shetelden satyp alynatyndyqtan, qymbattap ketti. Mal azyǵynyń da baǵasy ósti. Jalpy aıtqanda, fermerlerdiń shyǵyna barlyq baǵyt boıynsha artyp ketti, al, kiris tómendedi», - deıdi Qazaqstan et odaǵynyń tóraǵasy Maqsut Baqtybaev.
Et óndirýshilerdiń deni osyndaı pikirde. Olardyń kópshiligi baǵanyń ósýin kútip otyr. Biraq, baǵanyń ósýi tek 10 paıyz kóleminde josparlanyp otyrǵan kórinedi. Olardyń aıtýynsha, baǵanyń kúrt ósýi jańa jyl jaqyndaǵanda bolýy múmkin.
Et odaǵy usynǵan málimetterge saı, et ónimderine degen ishki suranys qatty arta qoımaǵany baıqalady. Buǵan da kúıdirgi aýrýynyń shyǵýy sebep bolsa kerek. Et odaǵyndaǵylar qazir Qazaqstannyń resmı túrde eshshbir elge et eksporttap otyrmaǵanyn, jekelegen fermerlerdiń syrtqa et shyǵaratynyn, biraq, olar ónimderin Qytaıǵa emes, basqa elderge shyǵaryp jatqanyn aıtqan.
«Ońtústiktegi fermerlerge etin Qyrǵyzstanǵa ótkizgen tıimdi. Óıtkeni, onda baǵa dollarǵa baılanǵan», - deıdi Maqsut Baqtybaev.
Et odaǵynyń basshysy jaqyn kúnderi qytaı tarapy da iri qara etin kirgizýge qoıǵan shekteýdi alyp tastaıdy degen oıda.
«Qazaqstan men Qytaı arasyndaǵy saýda áleýeti úlken. Qazaqstan onda jylyna shamamen 50 myń tonna et jetkize alady. Qazir elder arasyndaǵy Qytaı naryǵyna aýylsharýashylyq ónimderimizdi jetkizý jónindegi kelissózderdi jandandyra bergen mańyzdy. Al, basty mindet – bizdiń el aýmaǵynan baratyn ónimderdiń veterınarlyq qaýipsizdiginiń joǵary deńgeıin qamtamasyz etý», - deıdi ol.
Osy oraıda Qytaıdyń bizdegi zerthanalar jumysyna senbeıtinin aıtyp otyrǵandar da bar. Premer-mınıstrdiń Shyǵys Qazaqstanǵa sapary kezinde óńirdegi fermerler osy máseleni kóteripti.
«Qytaı men Qazaqstan arasyndaǵy saýda-ekonomıkalyq qatynastardy damytýda ónimderge qoıylatyn talaptardy belgileıtin standarttar joq. Mysaly, iri qara mal men jylqy etin eksporttaǵan kezde Qytaıdyń quzyrly organdary ondaı zertteýler Qazaqstannyń veterınarlyq zerthanalarynda da júrgiziletinine qaramastan Reseı Federasıasy zerthanalarynyń veterınarlyq qorytyndylaryn talap etedi», - deıdi «Yrysaq-Ata» sharýa qojalyǵynyń basshysy Kenjebek Saýytov.
Bul logıkaǵa salsaq, Qytaıǵa et satý úshin Qazaqstan Reseıden ruqsat suraýy tıis bolyp shyǵady. Sondaı-aq, Qytaı Qazaqstannyń bal satýshylaryna da qatań talaptar qoıyp otyrǵan kórinedi. Máselen, olar Qazaqstannyń QHR ınspeksıalyq qyzmetterin shaqyryp, omartashylardyń sharýashylyǵyn teksertýin talap etip otyr.
Osylaısha, Qazaqstannyń azyq-túlik ónimderine joǵary suranysy aıqyn bola tura, shyǵystaǵy kórshimiz qatý qabaq tanytýda. Araǵa Reseıdi salyp, neǵurlym Qazaqstannan baratyn taýardy syrtqa tebýge tyrysýda. Saıası-dıplomatıalyq máselelerde eshqandaı daýly máselelerdiń joqtyǵyna, qos taraptyń da saýda-ekonomıkalyq baılanystardy damytýǵa múddeliligine qaramastan QHR-dyń bul qyńyrlyǵyn túsiný qıyn. Kúıdirgige shaldyqqan maldy alǵa tartýy da syltaý ma dersiń? Álde bul Qazaqstan halqynyń aýylsharýashylyq jerleriniń uzaq merzimge qytaılyq kompanıalar men azamattarǵa jalǵa berilýine tabandy túrde qarsylyq kórsetýimen baılanysty bolyp otyr ma eken?
Jomart Abdollauly
