1991 jyldyń 29 tamyzy tek Qazaqstan ǵana emes, tutas álem tarıhyndaǵy ataýly datanyń birine aınaldy. Osy kúni ǵalam tarıhynda eń alǵash ret alyp ıadrolyq arsenaly, ıadrolyq derjava ataný múmkindigi bola tura joıqyn qarýdan óz erkimen bas tartqan memleket paıda boldy. Ol – Qazaqstan!
Kólemi men qýaty jaǵynan álemde tórtinshi orynda turǵan Semeı ıadrolyq polıgonyn jabýǵa qatysty túrli áńgimeler áli de aıtylady. Bireýler el prezıdenti Nazarbaev ol qadamǵa álemdik qaýymdastyqtyń qysymynan seskenip bardy dese, endi biri ondaı qaýipti qarýdan ıelenip, kútip, qorǵaý múmkindigi bolmaǵasyn bas tartty dep júr. Osy ýaqytqa deıin ıadrolyq qarýdan bas tartý bastamasynyń avtory Nazarbaevtyń ózi de, Birikken ulttar uıymy bastaǵan halyqaralyq ınstıtýttar da ondaı alyp qashpa áńgimelerge laıyqty jaýap berdi. Qazaqstannyń sol kezde-aq, ıadrolyq qarýdy ózinde qaldyryp, synaqtardy jalǵastyrýǵa múmkindigi de, qajetti mamandary men ınfraqurylymy da boldy. Qazaqstannyń ıadrolyq qarýyn qaldyrýyn qoldaıtynyn ashyq bildirgen keıbir arab memleketteriniń bolǵanynan da habardarmyz. El ishindegi túrli múddeli toptarda memleket basshylyǵynyń joıqyn qarýdy joımaǵanyn qalady.
1991 jyly Qazaqstan aýmaǵynda jer sharynyń kez-kelgen núktesine jete alatyn kontınentaralyq 1216 ıadrolyq oq tumsyq boldy. Semeı synaq polıgonynda synalǵan ıadrolyq zarádtardyń jıyntyq qýaty 1945 jyly Hırosımaǵa tastalǵan atom bombasynan 2,5 myń ese asyp túsetin. Semeı synaq polıgonynan bólek Qazaqstannyń Qyzylorda, Shyǵys Qazaqstan, Aqmola oblystarynyń aýmaǵynda strategıalyq maqsattaǵy zymyran áskerleriniń birneshe zymyran ushyrý núkteleri boldy.
Jalpy alǵanda Qazaqstan aýmaǵynda qurlyq aralyq balıstıkalyq zymyrandardy ushyrýǵa arnalǵan 148 shahtalyq qurylǵylar ornalasty. Bul – birneshe kórshimizge ǵana emes, tutastaı álem elderine tóngen joıqyn qaýip edi...
Iadrolyq qarýdan bas tartý eshqandaı da áskerı, ekonomıkalyq, ıakı basqa sebeptermen baılanyssyz, taza saıası sheshim bolatyn. Jappaı qyryp joıý qarýynan bas tartpaı, álemge úreı taratý oshaǵyna aınalǵanda Qazaqstandy ne kútetin edi? Joıqyn qarýdan bas tartý bastamasyna sebep bolǵan negizgi faktor da osy boldy. Eger KSRO-dan qalǵan ıadrolyq qarýdy ózimizde qaldyrǵanda, eń aldymen álem elderi úshin ǵalamǵa qaýip tóndirýshi el sanalatyn edik. Soǵan saı, saıası qatynastarda sýyq qabaq tanytar edi. Odan bólek, saýda-ekonomıkalyq baılanystarda da kóptegen shekteýler oryn alary da sózsiz. Ony Reseı, Soltústik Koreıa syndy ıadrolyq elderdiń tájirıbesinen kórip otyrmyz.
Eń bastysy ıadrolyq qarý aınalamyzdaǵy elderge ǵana emes, ózimizge zor qater tóndirer edi. Táýelsizdigin endi ǵana jarıalap, memlekettik ınstıtýttardyń jumysy júıelenbegen elde alyp arsenaldy ustap otyrý, onyń qorǵalýyn qamtamasyz etý múmkindigin elestetýdiń ózi qıyn bolatyn. Ondaı múmkindik saıası-ekonomıkalyq turǵyda biraz jetistikterge jetken búgingi Qazaqstanda da bar dep aıta almaımyz. Qýatty áskerı bólimder men polısıa basqarmalaryna basyp kirip jatqan búgingi lańkester úshin ıadrolyq ortalyqtar taptyrmas nysana bolar edi.
Iadrolyq qarýdan bas tarta otyryp, Nazarbaev kúni keshe Keńestik ımperıa qursaýynan bosap shyqqan halqynyń, ár sáti qaterge toly, aınalasy dushpan kózben qaraǵan, ekologıalyq katastrofa aýzyndaǵy taǵy bir tutqyn elge aınalmaýyn qamtamasyz etti. Qazaq jeriniń jahanǵa qater tóndiretin joıqyn qarý qoımasyna emes, qoı ústinde boztorǵaı jumyrtqalaǵan mamyrajaı ólkege, aýasy taza, shóbi shúıgin jumaq mekenge aınalýyn qalady. Ol qalaýy oryndaldy da.
Búginde Qazaqstan turaqty damýǵa bet alyp qana qoımaı, álemdik qaýymdastyqtyń syıly bir múshesine aınaldy. EYQU, Islam konferensıasy uıymy, SHYU, UQKSHU, t.b. kóptegen birlestikterdiń múshesi, keıbiriniń jetekshisi de boldy.
Qazaqstan ókiliniń BUU Bas hatshysyna orynbasar bolýy, Bas hatshynyń 29 tamyzdy Búkilálemdik ıadrolyq qarýdan bas tartý týraly Nazarbaev usynysyn qoldaýy – Qazaqstannyń halyqaralyq saıasattaǵy qarýsyz jetken jeńisiniń, Elbasynyń bitimgerlik bolmysy men beıbitshilikti saqtaý jolyndaǵy eren eńbeginiń kórinisi.
Jomart Abdollauly
