Qazaqstan beıbit bastamalarymen barshaǵa úlgi bolýda
Astanadaǵy Táýelsizdik saraıynda Semeı ıadrolyq synaq polıgonynyń jabylýyna 25 jyl tolýyna arnalǵan «Iadrolyq qarýsyz álem qurý» halyqaralyq konferensıasy ótti. Jıyn jumysynda qatysýshylar nazaryn aýdarǵan mańyzdy oqıǵa – Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń sóılegen sózi boldy.
BUU Bas Assambleıasynyń qararyna sáıkes jyl saıyn atap ótiletin Iadrolyq synaqtarǵa qarsy is-qımyldyń halyqaralyq kúni aıasynda uıymdastyrylǵan alqaly sharaǵa halyqaralyq, úkimettik emes uıymdardyń kórnekti ókilderi, jalpy alǵanda 50-den astam elden kelgen 200-ge jýyq saıası, dinı qaıratkerler, sarapshylar men mamandar qatysty. Sonymen birge Qazaqstannyń memleket jáne qoǵam qaıratkerleri, Parlament depýtattary, jazýshylar men jýrnalıser atsalysty. Forýmǵa qatysýshylar qarýsyzdandyrý jáne taratpaýdyń ózekti máselelerin talqylap, halyqaralyq qaýipsizdikti nyǵaıtý jónindegi usynystaryn ortaǵa saldy.
«Osydan týra shırek ǵasyr buryn Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaev óziniń Jarlyǵymen Semeı ıadrolyq synaq polıgonyn máńgilikke japty. Odan keıin Qazaqstan Iadrolyq qarýdy taratpaý jónindegi shartqa jáne Iadrolyq synaqtarǵa jalpyǵa birdeı tyıym salý týraly shartqa qosyldy. Qazaqstan Prezıdentiniń sheshimderin shyn máninde tarıhı sheshimder dep aıtýǵa tolyq negiz bar. Bul álemdik qarýsyzdaný tarıhyndaǵy alǵashqy jáne sońǵy oqıǵa boldy», – dep atap ótti forým jumysyn uıymdastyrý komıtetiniń tóraǵasy, Parlament Senatynyń Tóraǵasy Qasym-Jomart Toqaev.
BUU-nyń Jenevadaǵy bólimshesiniń Bas dırektory, Qarýsyzdaný jónindegi kon-ferensıanyń bas hatshysy Maıkl Móller óz sózinde Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń ıadrolyq qarýdy taratpaý jáne joıý baǵytyndaǵy bastamalaryn BUU qoldap, ony joǵary baǵalaıtynyn atap ótti. Iadrolyq qarýdan naqty zardap shekken eldiń basshysy retinde Nursultan Nazarbaev barlyq álem elderine onyń zardabynyń qanshalyqty qıyn bolatynyn tanytýda. Semeı ıadrolyq synaq polıgony aýmaǵynda turǵan halyq ıadrolyq qarýlardyń zardabyn áli kúnge bastarynan keshirýde. N.Nazarbaevtyń osy iri polıgondy japqan bastamasyn adamı qundylyqtardy saqtaýǵa umtylysy deýimiz kerek. Sonymen birge, ol uzaq jyldardan beri osy isterdiń bastamashysy bolyp keledi. Sondyqtan beıbitsúıgish adamzat onyń isterin joǵary baǵalaıdy, dedi ol.
Iadrolyq synaqtarǵa jappaı tyıym salý týraly shart uıymy Daıyndyq komısıasynyń atqarýshy hatshysy Lasına Zerbo Qazaqstannyń halyqaralyq beıbitshilik pen qaýipsizdik jolynda uzaq jyldar boıy kóshbasshy elderdiń qatarynda kele jatqandyǵyn atap ótti. Álemde tórtinshi orynda bolǵan ıadrolyq qarý arsenalynan bas tartý arqyly siz adamzatqa durys joldy kórsetip berdińiz. Sol umytylmaıtyn eńbegińiz úshin úlken rahmet aıtamyn, dedi ol Qazaqstan Prezıdenti N.Nazarbaevqa qaratyp.
Jalpy otyrysta sóz alǵan Bolgarıanyń Vıse-prezıdenti Margarıta Popova Qazaqstan basshysynyń uzaq jyldan bergi álemdik beıbitshilikti saqtaý jolyndaǵy bastamalaryn saralap, olarǵa óz tarapynan joǵary baǵa beretinin aıtyp ótti. Sonymen qatar, ol ıadrolyq qarýdy taratpaý usynysyna halyqaralyq ámbebap rejim berý qajettigin atap ótti. Búgingi kúni ıadrolyq qarýdyń baqylaýsyz taralýy ómir shyndyǵyna aınalyp otyr. Jappaı qyryp-joıatyn qarýǵa keıbir boljalsyz saıasat júrgizetin basshylary bar memleketter men terorıstik uıymdar da qol jetkizip otyrǵany ómir shyndyǵyna aınalýda. Bolgarıa Respýblıkasy muny álemdik beıbitshilikke qaýip dep baǵalap, oǵan qarsy turatyn barlyq qozǵalystar men is-áreketterge belsene qatysatyn bolady, dedi ol.
Kosta-Rıka Syrtqy ister mınıstri Manýel Gonsales te óz sózinde Kosta-Rıka da Qazaqstan sıaqty halyqaralyq senimdi baılanystar ornatý baǵytyndaǵy beıbitshil barlyq bastamalardy qoldaıtynyn, áskerı arsenaldy qalpyna keltirýdi múldem jaqtamaıtynyn málimdedi. Qazaqstan – ıadrolyq qarýdan, qarý bolǵanda da búkil álemde qýaty jaǵynan tórtinshi oryn alatyn arsenaldan bas tartqan birden-bir memleket. Sol sebepti búkil álem Qazaqstannan úlgi alýǵa tıis. Iadrolyq qarýy bar memleketter Iadrolyq qarýdy taratpaý týraly shartqa qosylýǵa tıis. Biz endigi jerde málimdemeden naqty iske kóshýimiz kerek, dedi Kosta Rıka Syrtqy ister mınıstri.
Beıbitshilik barshaǵa ortaq, onyń ústine, ıadrolyq qarýdyń qaýpi jalǵyz qurlyqpen shektelmeıtini belgili. Bul rette ortaq múdde tóńiregine Panafrıka parlamentiniń prezıdenti Rodjer Nkodo Dangtyń aıtqan sózderi de qatarlasty. 254 parlamentshini biriktiretin Panafrıka parlamenti atynan shynaıy iltıpatyn jetkizgen ol, Qazaqstan Prezıdentine ózderiniń Parlamenttik Assambleıasynyń shaqyrtýyn ákelgendigin aıtty. Joǵary mártebeli Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń beıbit bastamalaryn, ıadrolyq qarýsyzdaný máselesin Parlamentte tyńdaǵymyz keledi. Panafrıka parlamenti Afrıka halyqtarynyń Parlamenti bolyp tabylady. Jáne onyń quramynda 54 memlekettiń ókilderi bar. Sol sebepti olarmen kezdesýdiń ózi mańyzdy bolmaqshy. Óıtkeni, Parlament depýtattary arqyly Nursultan Nazarbaevtyń beıbitshil bastamasynan búkil Afrıka halqy jan-jaqty habardar bolady. Qazaqstan Prezıdentiniń jumys kestesi tyǵyz bolǵan kúnde, Qazaqstannan jaýapty tulǵa kelip, bizdiń Panafrıka parlamentiniń ókilderimen suhbattassa degen oıdamyn, dedi R.N.Dang.
Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń Semeı polıgonyn jabý týraly Jarlyǵy – tarıhı qadam. Iaǵnı, bul Qazaqstan úshin ǵana emes, búkil álem úshin mańyzdy máselege aınaldy, dedi jalpy otyrysta sóılegen sózinde Hon Ón Pó Koreıa Respýblıkasynyń Qosylý jónindegi mınıstri. Kezinde KSRO basshylyǵynyń Semeı polıgonynyń tóńiregindegi halyqtan shyndyqty jasyryp kelgeni tárizdi, qazirgi kezde Soltústik Koreıa da ıadrolyq qarýǵa synaq júrgizip jatqany týraly turǵyndarǵa jaq ashpaıdy. Pýngerı dep atalatyn synaq alańynan otyz shaqyrym ǵana jerde qala ornalasqan. Radıasıa saldarynan týyndaǵan zardapqa qatysty resmı zertteý jasalmaǵan, alaıda, Soltústik Koreıadan qashqan adamdardyń málimetinshe, turǵyndardyń kópshiligi qaterli isik, júrek-qan tamyrlary aýrýy jáne basqa dertterge shaldyqqan. Atap aıtqanda, Soltústik Koreıanyń bıligi eshqashan da ıadrolyq synaqtardyń saldary týraly adamdarǵa túsindirý sharalaryn júrgizbegen. Phenán bul faktiniń tutas koreı halqynyń taǵdyryna balta shabýy múmkin ekenin túsinýi tıis. Jarqyn bolashaǵymyz úshin biz Soltústik Koreıadaǵy synaqtardy toqtatýymyz kerek.
Koreıalyq mınıstr, sondaı-aq, Qazaqstannyń erikti túrde ıadrolyq qarýdan bas tartqanyna ekpin túsirdi. Osynyń arqasynda sheteldik seriktesteriniń arasynda úlken senimge ıe bolyp, elge qomaqty ınvestısıa kelip jatyr. Qysqasy, Qazaqstan Ortalyq Azıadaǵy ekonomıkalyq derjavaǵa aınaldy. Osy turǵydan kelgende Phenán Qazaqstannan úlgi alyp, óz tańdaýyn jasaýy tıis, dedi Hon Ón Pó.
Astanada ótken alqaly jıynda ıadrolyq qarýdyń qasiretin tereń túsinetin eki memlekettiń ókilderi bolsa, onyń biri – Qazaqstan da, ekinshisi – Japonıa. Osydan 71 jyl buryn Japonıanyń Hırosıma jáne Nagasakı qalalaryna tastalǵan atom bombalary kóptegen adamnyń ómirin bir mezette jalmady. Iadrolyq qarý synaǵy japondyq balyqshylardy sáýlelenýge ushyratyp, keıinnen sonyń saldarynan ajal qushtyrdy. Iadrolyq synaqtyń aýyr zardabyn tartqan Qazaqstan da atom qarýyna qatysty shynaıy aqıqatty erekshe túsinetin memleket bolyp sanalady. Sondyqtan, Semeı ıadrolyq polıgony jabylýynyń 25 jyldyǵyna arnalǵan halyqaralyq konferensıa ıadrolyq synaqtardyń radıoaktıvti sáýleleriniń zardaptary jaıly shyndyqtyń barsha álemge keńinen taralýyna úles qosady. Men atalǵan konferensıanyń ótkizilýin quptaı otyryp, Qazaqstannyń osy máseledegi kóshbasshylyq róline qurmet sezimimdi bildirgim keledi, dedi óz kezeginde Japonıanyń Parlamenttik syrtqy ister vıse-mınıstri Motome Takısava.
Konferensıa barysynda Mysyr Arab Respýblıkasy Syrtqy ister mınıstriniń kóp-jaqty yntymaqtastyq jáne halyqaralyq qaýipsizdik máseleleri jónindegi orynbasary Hısham Badr álemniń qaýipsizdigin qamtamasyz etý baǵytynda Qazaqstannyń batyl qadamdar jasap, talaılarǵa úlgi kórsetip kele jatqanyna toqtaldy.
Qyzyl Kres Halyqaralyq komıtetiniń vıse-prezıdenti Krıstın Bıerlı óz sózinde osynaý mańyzdy basqosýǵa shaqyrǵan Qazaqstan tarapyna alǵys aıtyp, Qazaqstan memleketiniń ıadrolyq qarýdy joıýdyń, taratpaýdyń shynaıy jaqtaýshysy ekenine nazar aýdardy.
Iadrolyq synaqtarǵa tyıym salý jáne odan bas tartý jónindegi kelissózder naqty nátıjelerge qol jetkizýimizge múmkindik berýi tıis. Iadrolyq qarýdy paıdalaný qaterin tómendetý úshin bul qarýdy qysqartý turǵysynda kelissózderdi belsendi júrgizý kerek. Bul, eń aldymen, gýmanıtarlyq qajettilik. Órkenıetti ıadrolyq qarýdyń apatynan qorǵaý úılestirilgen is-qımyldardy talap etedi, dedi K.Bıerlı.
Ǵylym jáne halyqaralyq ister jónindegi Pagýosh konferensıasynyń prezıdenti, Iadrolyq qarýdy taratpaý týraly shartty qarastyrý jáne uzartý jónindegi 1995 jylǵy konferensıanyń tóraǵasy, BUU Bas hatshysynyń qarýsyzdaný máseleleri jónindegi burynǵy orynbasary Djaıantha Dhanapala óziniń Qazaqstanǵa degen qurmetiniń erekshe ekenin aıta kelip, memleketimizdiń ıadrolyq qaýipsizdik salasyndaǵy kóshbasshylyq róline ekpin berdi.
Mońǵolıanyń tuńǵysh prezıdenti ári osy eldiń Konstıtýsıalyq sotynyń múshesi Pýnsalmaagıın Ochırbat Qazaqstannyń izgilik jolyndaǵy batyl qadamdaryna nazar aýdardy. Men birinshi kezekte osy konferensıanyń mańyzdylyǵyn ǵana emes, onyń der kezinde ótip jatqanyn atap ótkim keledi. Maǵan deıin aıtylyp ótkendeı, «qyrǵı-qabaq soǵystan» keıingi álemde ıadrolyq qarýdyń sany azaıǵanymen, onyń qaýiptiligi áli de tómendegen joq. Keıbir jaǵdaıda kóbeıip otyr dep aıtýǵa bolady. Munyń sońy ıadrolyq qarýdy jańadan damytýǵa alyp kelýi múmkin, dedi ol.
Ol sondaı-aq Qazaqstannyń BUU Qaýipsizdik Keńesiniń 2017-2018 jyldardaǵy turaqty emes múshesi bola otyryp, belsendi, beıbitsúıgish saıasatyn ári qaraı jalǵastyratynyna senimin bildirdi. Bul saıasat boıynsha Qazaqstan Birikken Ulttar Uıymynyń halyqaralyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý jáne ıadrolyq álem qurý ustanymdaryna qoldaý bildiredi. Jalpy, Qazaqstan – Mońǵolıanyń jaqyn kórshisi. Sondyqtan bizdiń elimiz Qazaqstanda júrgizilip jatqan ıadrosyz álem qurý baǵytyndaǵy saıasatyn tolyq qýattaıdy, dedi Mońǵolıa ókili.
Botagóz ÁBDİREIQYZY
