«Memlekettik tilge – qurmet» birlestiginiń tóraıymy, Qazaqstan halqy 
Assambleıasynyń múshesi

Endi sanaýly kúnderden keıin el bolyp, qaýym bolyp Til merekesin atap ótemiz. Osy mereke qarsańynda tildiń kókeıkesti máselelerin ortaǵa salsaq artyq bolmas. Olaı deıtin sebebim, biz qazaq tiliniń kez kelgen máselesine beıjaı qaramaýymyz kerek. Til máselesine kelgende nemquraılyqtan boıymyzdy ada ustap, shyn janashyrlyǵymyzben atsalysýymyz qajet. 
Keıbireýler meni: «Siz osy memlekettik til máselesin qaıta-qaıta qozǵaı beresiz» dep aıyptamaq bolady. «Qashan memlekettik til óz tuǵyryna qonǵansha, qashan Qazaqstanda ómir súrip jatqan árbir azamat qazaq tilin óziniń ana sútimen berilgen týǵan tilindeı meńgergeninshe, men til máselesin aıtýdan jalyqpaımyn» dep jaýap beremin. Óıtkeni kezinde meniń ultymdy jatsynbaı, Elbasy aıtpaqshy, saman úılerinde qabyldaǵan qazaq halqynyń aldynda qaryzdarmyn. Júrgen jerimde: «Qazaq halqy maǵan ana da bolǵan, pana da bolǵan» dep aıtyp júremin. Qazaqtar keń peıil, júregi men nıeti taza halyq. Ultyń kim, qaı elden keldiń dep keýdeden ıtermeı, osynda jınalǵan barsha ult ókilderin qoltyǵynyń astyna alyp, tórine shyǵaryp, qurmet kórsetti. Olaı bolsa, Qazaqstandaǵy árbir ult ókili osyny aıryqsha sezinip, baǵalaı bilýi tıis.

Abaıdyń «Óner aldy – qyzyl til» degeni jaıdan-jaı emes. Sóz degen qudiret. Til degenimiz kıeli dúnıe. Sonyń kıesin jan-júregimizben sezinip, qasıetin ardaqtap, keıingi urpaqtarǵa saf altyndaı kúıinde jetkizý – paryzymyz. Iá, dáýirler men ǵasyrlardy artqa tastap, telegeı teńiz tarıhtyń tolqyndarynan aman-esen ótip, halqymen birge uzaq ta máńgi jasaı beretin eki qundylyq bolsa, sonyń biri bul sózsiz – tili. Sóz – tildiń jany, til – ulttyń jany. Rýhynyń úni, eń qundy dúnıesiniń altyn qoımasy. Bul oraıda osynaý qudiretti tildiń ıesi qazaq – dara bolmys-bitimi bar, eshkimdi jatsynbaıtyn, bólip-jarmaıtyn, barshanyń balasyn baýyryna basatyn, ózgeni ógeısitpeıtin aıryqsha halyq.
Bıyl kúlli ómirimizdegi baǵa jetpes qundylyqtyń eń asyly, tuǵyrlysy – Táýelsizdigimizge 25 jyl tolyp otyr. Al sol táýelsizdigimizdiń basty nyshandarynyń biri – memlekettik tili emes pe? Ózińniń táýelsiz eliń, jeriń barda sol táýelsizdikti nyǵaıtýǵa, onyń memlekettik tilin óz tuǵyryna qondyrýǵa atsalysý – Qazaqstandy Otanym dep biletin árbir azamattyń tý etip ustar ustanymy, sóz eter urany, dilgir maqsaty bolýy tıis. Til, eń birinshi, rýhanı dúnıeniń ózegi. Al onyń erkindigi men bostandyǵynyń negizi de osy tilde jatqanyn sezine bermeımiz. Iaǵnı, til arqyly – rýhanı dúnıeń kemeldenip, dástúriń saqtalyp, mádenıetiń baıyp, bitim-bolmysyń daralanyp turady. Al tilińdi joǵaltsań, munyń bárinen de aıyrylasyń. Bir sózben aıtqanda, memlekettik til máselesine asqan jaýapkershilikpen qarap, onyń kókeıkesti saýaldaryn jadymyzdan shyǵarmaı, aıasyn keńeıtýge qoǵam bolyp, el bolyp úles qosýymyz qajet. Bul elińniń erteńi úshin, memleketińniń jarqyn keleshegi úshin kerek.
Kezinde qoǵamda úsh tuǵyrly til týraly bastama kóterilip, ony endirýdiń máseleleri jan-jaqty talqyǵa túsip jatqanda, qazaq tili shettep qalmaı ma, onyń damýyna durys mán berilmeı qala ma degen másele oılandyrǵany ras. Bul oraıda Elbasynyń «Qazaq tili úsh tildiń bireýi bolyp qalmaıdy. Úsh tildiń birinshisi, negizgisi, bastysy, mańyzdysy bola beredi», «Qazaq tili – bizdiń rýhanı negizimiz. Qazaqstannyń bolashaǵy – qazaq tilinde» degen sózderi kúdigimdi seıiltip, senimimdi arttyrdy. Prezıdenttiń osy sózderinen keıin endigi jerde biz nyq ta, senimdi qadamdarmen alǵa júrip, memlekettik til saıasatyn ilgerlete berýimiz qajet. Qazaq tiliniń mártebesi Ata Zańymyzda taıǵa tańba basqandaı aıqyndaldy. Til aıasyn keńeıtýge múmkindik beretin zańdar qabyldandy. Memlekettik tildi damytýǵa aıryqsha dańǵyl jol ashylyp otyrǵanda tartynshaqtaýymyz jarasa ma? Qazaq halqy aıtpaqshy, «bir jeńnen qol, bir jaǵadan bas shyǵaryp», tize qosqan áreket kerek.
Bıyl Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaev Birikken Ulttar Uıymynyń bıik minberinen barsha álemge qazaq tilinde ún qatty. Dúnıejúziniń alpaýyt elderine, halyqtaryna óziniń parasatty oıyn, ustanymyn, ortaq máselege oraılasqan maqsat-muratyn ana tilinde jetkizdi. Sol alqaly jıynnan keıin jýrnalıserge bergen suhbatynda: «Meniń memlekettik tildegi sózim, onyń uıymdaǵy barlyq resmı alty tilge ilespe aýdarylýy da jaqsy nyshan boldy. Bizdiń tilimiz dúnıejúzine estilsin, qulaqtaryna sińsin dep oıladym. Ary qaraı jyljyta beremiz. Men ádeıi solaı jasadym. Báribir ol barlyq tilge aýdarylady. Biraq, ábden úırenip ketken bizdiń adamdar. Qazaqsha sóıleskisi kelmeıdi. Tili basqa jaqqa úırenip, jattyǵyp ketken. Sondyqtan men aıtqannan keıin menen keıingi bizdiń basshylar solaı sóıleıdi dep senemin!» dedi. Alty alashtyń tilin bıik minberden alty qurlyqqa tanytyp aıtqan kezde meniń qýanyshymda shek bolǵan joq. Óıtkeni men sonaý 1984 jyldan beri qazaqtyń tiliniń únin, áýezin álem jurtshylyǵy da estise eken, qazaqtyń barlyǵyn bilse eken dep armandaýshy edim. Elbasy BUU-nyń bıik minberinen qazaqsha sóılegen kezde sol armanyma jetkendeı boldym. Memlekettik tilimizdiń álemdik turǵyda baǵy janǵan sátin kórý – men úshin asa bir tarıhı qýanysh boldy.
Ana tili – júrektiń úni, ulttyń rýhy, abyroıy, bolmys-bitimi. Kez kelgen ulttyń týǵan tili bolady. Ol árkimniń ózi úshin kerek. Ol – jalpy uǵym, al qazaqtyń tili, ıaǵnı memlekettiń tili – jalqy uǵym. Osy jerdiń ıesi qazaq halqynyń tili – memlekettiń tili. Al memlekettik til – bárimizge ortaq. Olaı bolsa, memlekettiń tili barlyq qazaqstandyqqa da ortaq. Demek, barsha halyqty biriktirýshi, ortaq maqsatqa uıystyrýshy da – memlekettik til, qazaq tili. Muny jetik sezinbeıinshe, tolyqqandy til saıa­satyn júzege asyra almaıtynymyz kámil. Til álemdik qaýymdastyqtaǵy memleketterdiń basty belgileriniń biri, ult saıasatynyń kórsetkishi. Endeshe, bizdiń elimizdiń de memlekettik tili – qazaq tili. Uly dalany meken etken baıyrǵy qazaq halqy basqa da ult ókilderiniń tarıhı taǵdyryn toǵystyryp, teńdik pen tatýlyqty qalyptastyryp, beıbit qoǵamdy ornyqtyrýǵa qol jetkizip otyrǵan birden-bir sebepker de til ekeni málim. Óıtkeni til bilgen qashanda tabys­tyrady.
Men «qazaqtyń tili quryp bara jatyr, joq bolyp bara jatyr» degen jaman oıdan aýlaqpyn. Qazaq tili – VII ǵasyrda alyp arabqa da, XIII ǵasyrda tegeýrinde mońǵolǵa da, HIH-HH ǵasyrda ormandaı qaptaǵan orysqa da tótep berip, saqtalyp qalǵan. Qansha ýaqyt ótse de, halyqtyń ózimen birge jasap kele jatqan, syny ketpeıtin, quny kemimeıtin, ómirsheń, qundy da kıeli, qasıetti qazaq tili túrkitildesterdiń ishindegi eń baıy da, som, taza saqtalǵan baı tildi baıandy etsek degen arman ǵoı meniki. «Baıtaq jer de, baı til de – qazaqtyki» degen Ahmet Baıtursynov tekke aıtpaǵan, qazaq tili – tek qazaq topyraǵynda ǵana órkendeıdi, qoldanysta bolady, óz bıigine kóterilip, óz tuǵyryna qona alady. Basqa jerde mundaı dárejege kóterile almaıdy, memlekettik til mártebesine ıe bola almaıdy. Sol úshin de til degen ulttyń jany, ereksheligi óte názik. Oǵan janarmen ǵana emes, jan-júregimizben, sezim kózimen qaraı bilýimiz kerek. Búgingi tańda jeri gúldengen, eli túrlengen, ulysy kóbeıip, tynysy keńeıgen kezde baıdy zorsynbaı, kedeıdi qorsynbaıyq.
Reti kelip turǵanda taǵy da bir máselege toqtala ketsem deımin. Jalpy, memlekettik tilge baılanysty aıtylǵan pikirlerdi oı eleginen ótkizip, bul týraly jazylǵan maqalalardy baspasóz betinen oqyp, tanysyp otyrý – burynnan kele jatqan ádetim. Ózim súıip oqıtyn «Ana tili» gazetiniń №29 (1339) 21-27 shilde aralyǵyndaǵy sanynda Atyraý oblystyq daryndy balalarǵa arnalǵan ulttyq gımnazıa dırektory, Qazaqstan PǴA-nyń akademıgi Nurlybek Daýmovtyń «Ózge tildi ógeısimeıik» atty maqalasy jaryq kórdi. Aıtyńyzdarshy, Qazaqstanda ózge tildi ógeısitip júrgen jan bar ma? Tilshi retinde qanshama ulttyń ókilimen aralasyp júrip qazaq turmaq, ózge ulttyń ókilinen ondaı jandy kezdestirmedim. Avtor óz maqalasynda: «Halqymyzda «tuǵyr» degen sóz bar, ol sóz – dińgek, qazyq degen maǵynany bildiredi. Bizdiń altyn dińgegimiz, tuǵyrymyz – qazaq tili, al jan-jaǵynan ózge tilder memlekettik tildi qoldap ýyq sekildi qadalady» dep jazypty. Osy oraıda «tuǵyr» degen sóz óz maǵynasynda, óz máninde qoldanylyp turǵan joq.
«Qazaq tiliniń» kóp tomdyq túsindirme sózdiginde «Tuǵyr» sózine mynadaı anyqtama beriledi: «Tuǵyr – qolǵa úıretilgen saıat qustyń qonaqtaıtyn orny. Bıikteý aǵash qondyrǵy. Ekinshi maǵynasy – bir nárseniń astyna qoıylǵan tirek, súıenish. Sonymen qatar «Tuǵyr» sóziniń omonımi – miniske tózimdi, jaby tuqymdas jylqy; jumys kóligi. «Dińgek» sóziniń de mán-maǵynasy bar. Taǵy da «Qazaq tiliniń» kóp tomdyq túsindirme sózdigine nazar aýdaraıyq. «Dińgek» – jerge qazyp, ornatqan baǵana, tireý. 2.Arqasúıer taıanysh, tirek. «Qazyq» sóziniń mánin tarqatatyn bolsaq, ol atalǵan sózdikte – bir nárseni baılaýǵa arnalǵan úshkir, kishirek kelgen jumys aǵash ıa temir. 2. Bir nárseniń negizi, súıenishi, tiregi» dep berilgen. Mundaǵy negizgi aıtaıyn degen oıym, tuǵyr sóziniń maǵynasy ashylmaǵan. Avtor bul sózdiń maǵynasyn jetik bilmese, eń bolmasa sózdikke qaraý kerek edi ǵoı.
«Tuǵyr» degen sóz tek qazaqtyń tiline tán. Ózge elderdiń memlekettik tilderi óz elderiniń tuǵyryna qonyp tur. Mysaly, orys tili de, aǵylshyn tili de solaı. Sondyqtan biz memlekettik tilimizdi de óz tuǵyryna qondyraıyq dep maqala jazǵanmyn. Qazaqstan tilin biz barshamyz birigip tuǵyryna qondyrýǵa atsalysýymyz kerek. Elbasy 2006 jyldyń qazan aıynda ótken Qazaqstan halqy Assambleıasynyń Hİİ quryltaıynda «Úsh tuǵyrly til» týraly ıdeıany jarıa etken bolatyn. Osy alqaly jıynǵa men de qatysyp, úsh tuǵyrly tildiń bastysy – memlekettiń tili qazaq tili bolýy kerek dep aıtqanmyn. Sol kezde ǵana biz memlekettik tilimizdi órkendete alamyz.
Jalpy, aıtaıyn degenim, til týraly maqala jazǵan adam oqyrmanǵa durys baǵyt-baǵdar silteıtindeı, eń bastysy – qazaq tiliniń mártebesin bıiktetýge, qoldanys aıasyn keńeı­týge ún qosatyndaı bolsa, shirkin! Óz basym oqyrman qaýym aldyndaǵy jaýapkershilikti umytpaǵan abzal dep oılaımyn. Qashanda shyndyqtan qoryqpaıyq, jaltaqtamaıyq. Mán-mańyzyn joǵaltpaı, boıaýyn solǵyndatpaı, aıtary – anyq, boıaýy – qanyq durys pikir bildirgenimiz jón. Ózgelerdiń kóńiline qarap, óz elimizde, óz memlekettik tilimiz saltanat quryp, óz tuǵyryna qondyra almasaq, azamattyǵymyzǵa syn bolmaı ma?! Ár sózdiń astaryna tereń boılap, baıyppen úńilip, ulttyq rýhty taıǵa tańba basqandaı, mán-maǵynasyn ketirmeı, oqyrman aldyna tabıǵı qalpyn saqtaı otyryp, tarta bileıik, aǵaıyn! «Sóz óneri adam sanasynyń úsh negizine tirkeledi: aqylǵa, qıalǵa, kóńilge» deıdi Ahmet Baıtursynuly. Sondyqtan da ár jazǵan-syzǵanymyzda qazaqtyń óz bolmysy, ózindik ereksheligi, salty, tek-tamyry, tildik baılyǵy, sheshendigi – bári de kórinis tapqany abzal.
Bizdiń Otanymyz – Qazaqstan. Al Qazaqstan­nyń memlekettik tili – qazaq tili. Demek, bizdiń Otan aldyndaǵy paryzymyz da, qaryzymyz da mem­lekettik tildi bilý. Osyny ózge ult ókilderi túsinse, júregimen uǵynsa deımin. Biz qazaq hal­­qyna degen alǵysymyzdy qazaq tilin úırený ar­qyly bildirýimiz kerek. Qazaqstandy Ota­nym, elim dep súıgen árbir azamat eń aldymen osy eldiń memlekettik tilin bilýi kerek. Eliń­di qur­metteý – memlekettik tildi bilýińmen ólshenedi!

Asyly OSMAN, 
fılologıa ǵylymynyń kandıdaty, 
Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri

Aqıqat jýrnaly