Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev Qostanaı oblysyna jumys saparymen barǵan kezde sol óńirde jasalǵan elektromobıl­di kórip, oǵan joǵary baǵa bergen.

Bul degenińiz – Prezıdenttiń ózi atalǵan salany jiti nazarda ustap otyrǵanyn ańǵartsa kerek. Jaqynda Májilis depýtaty Ersultan Bekturǵanov Úkimetke depýtattyq saýal joldap, elektromobıl óndirin qalyptastyrý máselesin kótergen bolatyn. Biz depýtatqa habarlasyp, «jasyl» ekonomıka, jańartylatyn qýat kózderi máseleleri jóninde tildesken edik.

– Ersultan Óteǵululy, siz biraz buryn depýtattyq saýalyńyzda jaqsy bastama kóterdińiz. Shyn máninde, elimizde jıi sóz bolyp jatqan «jasyl» ekonomıkanyń utymdy tustary qandaı jáne osy máseleni sheshýde álemdik tájirıbeler qolǵa alynyp jatyr ma?
– Jalpy, qazirgi kezeńde, búkil álemde jańartylatyn energıa kózderin paıdala­nyp, ekologıany saýyqtyrý óte mańyzdy máselelerdiń biri bolyp tabylady. Bul is­pen dúnıejúzinde kóptegen ortalyqtar, ınstıtýttar, ǵalymdar aınalysyp, máse­leniń sheshý joldaryn qarastyrýda. Árıne, bul salada elimizde de biraz ister qolǵa alynýda. Degenmen, bul baǵyt elimiz úshin áli tyń sala, sońdyqtan atqarylatyn ju­mystar shash etekten. Óıtkeni biz energıa­ny alýda jeldiń, sýdyń, jerdiń, kúnniń qýatyn jáne basqa da múmkindikterdi paı­da­lanýymyz kerek. Ol ońaılyqpen iske as­paıdy. Alǵa qoıǵan talap boıynsha, biz 2020 jylǵa deıin bul energıanyń deńgeıin 3 paıyzǵa, 2030 jylǵa deıin 10 paıyzǵa, al 2050 jylǵa deıin 50 paıyzǵa jetkizýimiz kerek. 
Al qazirgi kezde bul kórsetkishtiń deń­geıi bir paıyzdyń aınalasynda. Bul maq­sattarǵa jetýge kelesi jyly ótetin «EKSPO – 2017» kórmesiniń qomaqty úles qosatyny senimdimiz. 
– Siz Qazaqstanda elektromobıl ón­di­risin qalyptastyrý úshin Úkimetke joldaý arnadyńyz. Bul máselege nazar aýdarýǵa ne sebep boldy?
– Siz qoıyp otyrǵan ekinshi suraǵyńyz birinshi suraqtyń jalǵasy sıaqty – eko­logıa máselesine qatysty. Qazirgi tańda Qa­zaqstanda 4 mıllıonnan astam avtokólik bar. Úlken qalalarda kún saıynǵy júretin kólik sany 100 myńnan 500 myńǵa deıin jetedi. Ol avtokólik keptelisine ákelip, qyshqyl, qaterli gazdyń shelektep aýaǵa shyǵýyna alyp keledi. Mysaly, Almaty qa­lasynda aýa lastanýynyń 80 paıyzy avtokóliktiń shyǵaratyn tútininen bolady eken. Ol adam densaýlyǵyna qandaı dert ákeletini aıtpasa da belgili. Elimizdiń qa­zirgi kezde alǵa qoıǵan maqsaty – 30 damy­ǵan memleketter qataryna kirý, sondyqtan ekologıa máselesinde de sol kóshten qal­maýymyz kerek. Mysaly, Eýropa elderi al­daǵy 5 jyldyń ishinde jalpy kóliktiń 
10 paıyzyn elektromobılderge kóshirýge bel baılaǵan. Skandınavıa memleketi, Nor­vegıa qazirdiń ózinde bul kórsetkishti 
15 paıyzǵa jetkizip, 2025 jyly jalpy ish­ten janatyn qozǵaǵysh (dvıgatel) qolda­nýdy toqtatý týraly zań qabyldanǵan. Bul másele boıynsha Úkimetke saýal jol­daýym­nyń sebepteri osy. 
– Shyn máninde, Qazaqstan jaǵdaıynda bul sala óz jemisin beretinine senesiz be?
– Men saýalymda da aıtqandaı, Qazaq­stan halqy assambleıasynyń XXIV sesıasy barysynda Prezıdent Nursultan Nazarbaev bolashaqta barlyq qazaqstan­dyqtar elektro­mobıldermen júretinin aıtqan bolatyn jáne shetelderdiń tájirı­belerin ózimizde qoldaný jóninde keńes berdi. Soǵan baılanysty bul usynystyń Úkimet tarapynan qoldaý taýyp, iske asa­tynyna senemin. 
Qazaqta «kóz – qorqaq, qol – batyr» degen maqal bar. Mysaly, 1994 jyly jańa Astanany arqaǵa kóshirý týraly usynys bolǵanda, keıbireýler oǵan senbegen. Bú­ginde Astanamyz dúnıejúzine belgili bas qala boldy. Táýelsizdik alǵan jyldarda qaltaǵa salyp júretin uıaly telefondar tańsyq bolyp, oǵan búkil elimizde 100 shaq­ty adam ǵana ıe bolsa, búgin 35 mıllıonnan astam qalta telefony qoldanysta júr. Sol kezderde qıalı – fantazıa bolyp kóringen ister búgin sheshimin taýyp jatqanyn kór­gen­de, bizdiń qalalarymyzdaǵy qazirgi kó­lik­terdi birneshe jyldan keıin elektromo­bılderdiń yǵystyratynyna senemin.
– Elektromobıl barsha jurtty qandaı qıyndyqtardan shyǵarady?
– Jalpy, elektromobılder bizdiń jer sharynda ishten janatyn qozǵaǵyshtan da buryn, 1841 jyly oılap tabylǵan. Biraq ártúrli sebeptermen, munaı kompanıa­la­rynyń qoldaýymen ishten janatyn qozǵa­ǵysh qarqyndy kóbeıgen. Al endi elektro­mobıldiń tıimdiligine keletin bolsaq, odan shyǵatyn kómir qyshqyl gazy 0-ge teń, únem­deligi, turaqjaıǵa turý yqshamdyǵy, júrgizý ońaılylyǵy, sonymen qatar onyń jol apaty bola qalǵan jaǵdaıda qaýipsizdigi qyzyqtyrady. Motordyń ornyna shaǵyn akýmýlátor turatynyna jáne benzın quıa­tyn baktyń joqtyǵy avtomobıldi qaýipsiz etip jasaýǵa múmkindik beredi. 
Sonymen qatar apat kezinde, janar­maı­men júretin kólikterge qaraǵanda elektro­mobıldiń órtenýi bolmaıdy. Onyń ústine munaı ónimderi baǵasynyń turaqsyz seki­rýine baılanysty elektromobılder qazirgi zamannyń eń tıimdi kóligi bolyp tabylady.
– Endigi jerde Úkimet tarapynan qandaı qoldaý kerek?
– Bizdiń Úkimet osy másele boıynsha jeke baǵdarlama men tujyrymdama qa­byldap, elimizdiń «jasyl» ekonomıkaǵa qosatyn úlesin dúnıejúzine pash etsek de­gen oıym bar. Sonymen qatar shyǵaryla­tyn ekokólikterge shetelderdegi sıaqty tıisti jeńildik berilip, salyqtan, kedendik bajdan, joıý aqylarynan bosatýyn su­raımyz. 
Búgingi tańda elimizde avtomobıl ón­dirisi kúnnen-kúnge qarqyn alyp keledi. Sol zaýyttardyń bazasynda kishi kólemdi, 2-4 adam syıatyn elektromobılderdi shyǵaratyn konveıerler ashylsa durys bolar edi. «Kishi kólemdegi» dep aıtyp otyr­ǵanym, jalpy dúnıejúzinde bir avtomo­-bıl orta eseppen kúnine eki adam ǵana alyp júredi eken. Bas kezinde halyqtyń kózin, ózin úıretý úshin shyǵarǵan elektromo­bılderdi búdjettik, memlekettik organ­dar­ǵa berýge bolady dep oılaımyz.
Joǵarda aıtylǵan tıimdilikpen qatar, kishi kólemdegi kólikterdiń baǵasy arzan bolady. Meniń saýalymnan keıin «sol­tús­tik, qysy sýyq óńirlerde bul qalaı bola­dy?» degen de suraqtar týyndaıdy. Búgingi tehnologıa 40 gradýs sýyq pen 60 gradýs ys­tyqqa tózimdi akýmýlátor-dvıgatel jasaıtyn deńgeıge jetti. Áıtpese, otal­dyr­ǵanda jáne saǵatyna 60 shaqyrymnan astam jyldamdyqqa janarmaımen júretin jáne 60 shaqyrymǵa deıingi jyldamdyqta qosylatyn gıbrıd kólikter shyǵarýǵa da bolady. Ony jan-jaqty talqylap, ǵylymı saraptamalar jasap, qarastyrý kerek dep oılaımyn. 

Áńgimeńizge raqmet!
Suhbattasqan 
Joldasbek DÝANABAI