Adam – jeke sýbekt, birneshe adam – top, birneshe top kisi – qoǵam. Qoǵam ár qıly bolýy múmkin, eń bastysy ony quraıtyn negizgi bólshek- adam bolyp tabylady.
«Bes saýsaq birdeı emes» dep beker aıtylmaǵan. Árbir adam óz aldyna ındıvıdým, óz aldyna bir bólek dúnıe. Olaı bolsa osynshama bir-birine uqsamaıtyn adamdar qoǵamda qalaısha til tabysýy kerek degen suraq oıymyzǵa keledi.
«Týǵanda dúnıe esigin ashady óleń, óleńmen jer qoınyna kirer deneń» dep uly Abaı aıtyp ketkendeı adamnyń búkil ómirlik joly, ińgáláp týylǵannan bastap aqtyq saparǵa attanǵansha óleńnen ǵana emes mahabbattan da turatyny haq. Qoǵamdyq qarym-qatynastyń sham-shyraǵy da osy mahabbat sıaqty. Ven psıhology Alfred Adler bylaı degen eken: «Aınalasyna kóńili tolmaıtyn kisi, ómirdegi eń úlken qıyndyqtarǵa tap bolady jáne ózgelerge asa zor qaýip tóndiredi. Mundaı pendeler bar adamzattyq jamandyqtyń bastaýy».
Atalmysh oıdyń maǵynasy adam qoǵamnan tys ómir súre almaıdy. Qansha tyryssa da bilmestikten ózi qurǵan torǵa ózi kelip túsedi. Adam bar da, haıýan bar. Alǵashqysy júrekti jaratylys, sońǵysy – júreksiz. Adam keıpindegi haıýan-adamzattyń qas jaýy degenge saıyp keledi.
Biz musylman qaýymy dúnıeniń aqyrettiligine senemiz. Olaı bolsa adamdar arasynda mahabbat joǵalǵan kúni aqyr zaman bolatyny da ras. Qatygezdik pen tas júrektiliktiń bastaýy retinde men-mendilikdi (egoızm), ómirden jalyǵý nemese bos belbeýlikti (pasıvnost melanholoızm), jalpy jalyǵý nemese moıynsunýdy (pofıgızm) jáne barlyq adamı ıgilikterdi joqqa shyǵarýdy (nıgılızm) qarastyra alamyz.
Kez kelgen adamnyń ishinde «men-mendilik» jatyr. «Men-mendilik» kerek pe, ol qorqynyshty ma, adamǵa qaýipti me, keler zardap qandaı degen suraqtarǵa jaýap izdep kóreıik. Aldymen máseleniń mán-jaıyn ashyp alaıyq.
Egoızm (latynsha ego-«men»)-óz qara basynyń paıdasyn jeý, ózgelerdiń pikirine, qyzyǵýshylyǵyna qaraǵanda óziniń pikirin, qyzyǵýshylyǵyn qarastyrý qamyna jumsalatyn adam oıynyń áreketi. Qalyptasqan pikir, dástúr boıynsha egoızmge keraǵar-altrýızm. Spesıfıkalyq kózqaras boıynsha egoızmniń kelesi túrlerin atap ótýge bolady: rasıonaldyq pen ırasıonaldyq jáne gedonızm.
Aǵartýshylyq dáýirinde adam belsendiliginiń ámbebaptyq qaınar kózi retinde egoızm ustanymy keń tanyldy. Termınniń ózi HVIII ǵasyrda paıda boldy. HVIII ǵasyrdyń Fransýz oıshyly Gelvesıı «sanaly egoızm» teorıasyn alǵa tartty. L.Feıerbah oıyna súıengen N.G.Chernyshevskıı 1860 jylǵy «Sovremennık» gazetinde basylyp shyqqan «Antropologıcheskıı prınsıp v fılosofıı»atty maqalasynda «sanaly egoızmniń» ózindik teorıasyn usyndy. Chernyshevskııdiń «Ne isteý kerek» kitabynan úzindi:
«-SHynynda, sergek oıly kisilerdiń «adamdy tabystyń esebi júrgizedi» degen sózi ras-aý..
-Olar durys aıtady. Álgi joǵarǵy sezimder, asyl maqsattar degenderdiń bári ómirdiń tolassyz aǵysynda árkimniń óz paıdasy úshin umtylýynyń janynda túk emes. Jáne aldyńǵy aıtylǵan anyqtaýyshtardyń túp tamyry paıdaǵa umtylýdan turady.
Keıbir zertteýshilerdiń paıymdaýynsha, sanaly egoızm tirshilik úshin uzaq jyldar boıy jalǵasqan úzdiksiz kúres kezinde qalyptasyp, atadan balaǵa beriledi. Bul bir ǵana pendeniń boıynda emes, ortaq maqsatpen baılanǵan adamdar tobynda bolady.
Eń aqıqaty, adamǵa uqsas túrlerdiń arasynda, pendemen ómir úshin kúres kezinde qatar júrgen túr tiri qalady. Onyń ásirese, ózara qorǵaný sezimi óte kúshti, ortaq qorǵaný sezimi jeke basty saqtaý seziminen bıik turady. Al, jeke basty saqtaý sezimi joǵary bolǵanda, keıde rý nemese taıpaǵa shyǵyn keledi.
Iaǵnı egoızm maqsaty, oılary bir jerden shyqqan top adamdardyń ózderin saqtaý, qaıtken kúnde de aman qalý múddesinen týyndaǵan. Sóıtip Chernyshevskıı egoızm – jańa zamannyń jańalyǵyı emes o zamannan kele jatqan, urpaqtan urpaqqa beriletin qasıet degen pikirge boı urdy.
Qazirginiń egoızmi toptyq formada emes jekeleı bolyp keledi. Óz ómirin baıandy qylmaq úshin adam ár túrli áreketke baratyny sózsiz. Osyǵan baılanysty egoızm rasıonaldyq, ırasıonaldyq bolyp jikteledi. Rasıonaldyq egoızm sanaly túrde óz is-qımylyna jaýap berse, ırasıonaldyq egoızm-beıberekettilik, uzaqqa aparmaıtyn úrdis.
Egoızmdi eki jaqty saralaýǵa bolady: biri jaqsy, ekinshisi burys. Ne desek te egoıst bolý, bolmaý árkimniń óz sharýasy bolsa da onyń qoǵamdyq ózgeriske ákelip soqtyratynyn qalaı jasyramyz. Biz qazirdiń ózinde egoıstpiz, ne deıin men de egoıstpin. Qunanbaıdyń Abaıǵa aıtqan «jaıdaq sýy» bolǵym kelmeıtini shyndyq. Ananyń kóńiline, mynanyń kóńiline qaraımyn dep tarlyqtan qınalyp, qıyndyq shegip, azap tartqym kelmeıdi. Osy ómirden keıin taǵy ómir bar. Bul ómirde azap shekken adam o dúnıede baqyt tabady deıtinder kóp. Ony men mozahızm (ózin-ózi qınaý) dep túsinem. Joq, men bireýdi aldap, ala jibin attap, adam óltirip, zorlyq-zombylyq kórset demeımin. Kerisinshe júregiń mahabbatqa toly bolsyn, tek sol mahabbatyń qurbany, bireýdiń oıynshyǵy, qolshoqpary bolyp ketpe degen oıym.
Ómirde egoızmnen de qorqynyshty jaıttar bar. Solardyń biri – jalyǵý. Atalmysh másele týraly Abaıdyń bir ǵasyr buryn qalaı aıtyp ketkenine toqtalaıyq. Abaı Qunanbaıulynyń jıyrmasynshy qara sózi:
«Taǵdyrdyń jarlyǵyn bilesizder- ózgerilmeıdi. Pándede bir is bar jalyǵý degen. Ol- taǵdyrda adammen birge jaratylǵan nárse, ony adam ózi jora tapqan emes. Oǵan eger bir elikse, adam balasynyń qutylmaǵy qıyn. Qaırattanyp, silkip tastap ketseń de aqyrynda taǵy kelip jetedi.
Aqyly túgel, oıly adamnyń bir balasy baıqasa osy adam balasynyń jalyqpaıtuǵyn nársesi bar ma eken? Tamaqtan da, oıynnan da, kúlkiden de, maqtannan da, kerbezdikten de, toıdan da, toptan da, qatynnan da kóńili az ba, kóp pe jalyǵady. Anyń úshin báriniń ǵaıybyn kóredi, baıansyzyn biledi, kóńili burynǵydan da sýı bastaıdy.
Dúnıe birqalypty turmaıdy, adamnyń qýaty, ǵumyry birqalypty turmaıdy. Árbir maqulyqqa qudaı taǵala birqalypty turmaqty bergen joq. Endi kóńil qaıdan birqalypty tura alady?
Biraq osy jalyǵý degen ár neni kórem degen, kóp kórgen, dámin, baǵasyn-báriniń baıansyzyn bilip jetken, oıly adamnan shyǵady. Hattakı ǵumyrdyń baıansyzyn, dúnıeniń árbir qyzyǵynyń aqyrynyń sholaqtyǵyn kórgen-bilgender tirshilikten de jalyqsa bolady. Bulaı bolǵanda aqymaqtyq, qaıǵysyzdyq ta bir ǵanıbet eken dep oılaımyn».
Adam shyr etip dúnıege kelgennen bastap aqyret kúnine sheıin bilim-ilim jınaýmen ótedi. Sol bilim negizinde eseıedi, oıy ózgeredi, kemeldene túsedi. Biraq kaı kezdede asqan bilimpazdyqpen kózge túsken jandar baıansyz ǵumyrdan sharshap, odan jalyqqan. Jalyǵýdyń túbinde ómirdiń syryn tolyqtaı, aqyryna deıin tanyp bilýge bolmaıtyndyǵyn moıyndaýǵa shamasy jetken erlik jatyr ma álde adam kóńilin aýlaıtyn, jaýlap alatyn dúnıede eshbir qyzyqtyń bolmaǵany ma belgisiz. Ózimizge belgili býdda monahtary jıǵan-tergen bilimine qaramastan adamzat ıgiligi úshin únsizdikti, jan men tán tynyshtyǵyn saqtaýdy jón kórgen. Bul ne degen áreket?! Ózderine nazar aýdarý úshin qoldanylatyn ádis-tásil me álde sol arqyly baıansyzdyqtan qashý joly ma taǵy belgisiz. Áıteýir ómirde belgisiz jaıttar kóp. Biz pendeler sony bilgimiz keledi de turady. Saǵymdy qýǵandaı artynan júgire beremiz, júgire beremiz. Nelikten? Adam kórgisi kelgen nárseni ǵana kóredi, biraq ómir ıdeal emes, ol kútpegen qýanysh, ol kútpegen qaıǵy, máńgi ózgeris. Baıansyz degeni de sondyqtan.
Alaıda kúntizbede 2016 jyl, HHİ ǵasyr. Abaı toqtalyp ketken «jalyǵý» qazirgi kezde jastar arasynda juqpaly epıdemıalyq aýrýǵa aınaldy. Besikten beli shyqpaǵan ul-qyzdar «pofıgızmge» áýes. «Pofıgızm» degenimiz barlyǵyna túkirý, moıynsuný. Nemese «maǵan báribir, ne qylsań o qyl» degendi bildiredi. Abaı zamanynda jáne oǵan deıingiler gorızont sheksizdigine tap bolsa, qazir biz gorızontqa kóz tastaıtyndardyń azaıyp bara jatqanyndyǵyn moıyndaýǵa májbúrmiz. Jastar neden sharshaıdy, nelikten jalyǵady jáne olardy sol úshin aıyptaý kerek pe? Qıyn suraq. Biz jastar rasynda ómirden sharshaımyz, álemdi topan sý qaptasa da, sol salqynqandylyqty saqtaımyz, ómirdi ózgertkimiz kelmeıdi, ózgertetin jastar tabylyp jatsa da, saıasattyń qarmaýyna túsedi de ketedi. Ózindik dármensizdigimizdi sezinemiz, tap bir shahmat oınyndaǵy «peshka» ispettespiz. Bizge ana jaqqa bar deıdi, baramyz, myna partıaǵa kir deıdi, kiremiz, erteń mınıstr keledi, qarsy al deıdi, qarsy alamyz. Barǵanymyz, kirgenimiz, qarsy alǵandyǵymyz úshin de qýanbaımyz da jylamaımyz, bizge báribir, áıteýir tıispese, baǵamyzdy qoıyp berse, jaıymyzǵa qaldyrsa boldy, sol da jeter dep oı túıemiz. Ómirdiń ózgeristerine beıjaı qaraý jastar arasynda paıda bolǵan jańa psıhologıalyq tolqyn. Ómirge osy turǵydan qaraý durys pa, burys pa, bilmeımiz. Biletinimiz jalyǵý egoızmnen on ese qaýipti, zardaby da mol. Jalyǵý degen bas qatyrmaý, oılanbaý, ol adamnyń uıqyda emestigine qaramastan sanasynyń uıyqtaýy. Jalyǵýdyń negizinde bes dushpannyń biri erinshektik, jigersizdik pen qorqynysh jatyr.
Kezinde psıholog Genrı Ford bylaı aıtyp ketipti: «Eger tabystyń erekshe bir qupıasyn bólektep alýǵa bolatyn bolsa, ol ózge adamnyń kózqarasymen qarap, jáne sol zattardy naqty buryshtan óz kózińmen kórgendeı baqylaý ereksheligine tikeleı baılanysty».
Bar degenge ere salatyn stýdent qaýymy jalyqqan bolsa, stýdentterdiń tilegin esepke almaıtyn bılik qaýymy- egoıstter. Sol sebepti bizdiń qoǵamda «men onyń ornynda bolǵanda ne ister edim» degen ustanym jetispeıtin sıaqty. Osydan «Daýdyń basy-Daırabaıdyń kók sıyry» bolatyndyǵy málim.
Boıyn egoızm bılep, alaıda qorshaǵan qoǵamǵa beıdaı jalyqqandar «nıgılıs» dertine shalyǵady.
Nıgılızm (latynsha nihil-eshteńe, eshnárse)-adamzat negiziniń sanalylyǵyn joqqa shyǵaratyn, qoǵamda keń taralǵan adamı, mádenı ıgilikterdi moıyndamaıtyn dúnıetanymdyq kózqaras. Orta ǵasyrda nıgılızm ilimi qolǵa alyndy. Nıgılızm Hrıstostyń adamı jaratylysyn joqqa shyǵardy. Batys fılosofıasynda nıgılızm termınin nemis jazýshysy, fılosof F.G. Iakobı engizdi. Kerkogor nıgılızmniń arqaýy dep hrıstıandyqtyń daǵdarysyn aıtqan. Al M.Haıdegger nıgılızmdi álemdik zil-zalaǵa aparatyn batys tarıhyndaǵy magıstraldyq qozǵalys dep qarastyrǵan.
Nıgılıser oıynsha qudyretti kúsh, táńirdiń bar ekendigine sanaly dálel, «realdyq » ómirde, eger ony aıqyn maǵynasynda qoldansaq, shyndyq joq.
1858 jyly Qazandyq profesor V.V.Bervıdiń «Psıhologıcheskıı sravnıtelnyı vzglád na nachalo ı kones jıznı» atty kitabynda «nıgılızm» sóziniń sınonımy retinde skeptısızmdi keltiredi. 1862 jyly jaryq kórgen I.S.Týrgenev «Otsy ı detı» romanynda «ákelerdiń» kózqarasyn teriske shyǵarǵan Bazarovty «nıgılıs» dep ataǵannan keıin «nıgılıs» sózi jıi qoldanyla bastady.
Bazarov mahabbatty, ónerdi, ádebıetti, kez kelgen ustanymdy joqqa shyǵaratyn adam. Bazarovtyń aıtýy boıynsha ómir ustanymnan emes sezinýden turýy tıis. Oqyrman Bazarovty óziniń oıy úshin qoryqpaı jalǵyz kúresken júrek jutqandyǵy úshin súıdi. Degenmen ómir sezinýden tursa, ádebıet, óner sezim álemi emes pe?! Mahabbattyń boıynda ınstıkt jatyr, ol da sezim emes nemene?! Moıyndamaý, joqqa shyǵarý ol da ustanymnyń bir túri. Ákelerdiń nemese aǵa býyndardyń ustanymyn balalary nemese kishi býyn kelip buzady. Sodan ne ózgeredi deısiz?! Bazarov qanshalyqty ustanymnan qashsa, sonshalyqty óziniń joqqa shyǵarý ustanymynan qutyla alar emes. Biraq Bazarov sıaqty keıipkerler bizge ózimizdi túsiný úshin qajet.
Qaıda barsań da ustanym, ustanymnyń shyrmaýynan shyǵý qıynǵa túsýde. Eń qorqynyshtysy adamı ıgilikterdi joqqa shyǵarý degenimiz adamı kelbetten aıyrylý. Adamı ıgilikterdi mise tutpaıtyn adamnan jaqsylyq, qaıyrym kútý de salmaǵy aýyr júk. Mundaı adamdardan quralatyn qoǵam ósip-ónbeıdi, qaltasynda aqshasy kóp bolsa da, dosy az, túrine qarasań kádimgi adam bolsa da, ishki jan dúnıesi jabaıy janýardikindeı bolady. Másele tek jan daýy emes tán daýy da. Egoızm, pofıgızm, nıgılızm- adamdar arasyndaǵy mahabbat pen súıispenshiliktiń joqtyǵynan týyndaıdy. Egoızm zorlyq-zombylyqqa, aıaýsyzdyqqa, qylmysqa jetelese, pofıgızm sýısıdke, kúızeliske aparsa, nıgılızm psıhologıalyq dertke, asa aýyr qylmystarǵa baýlıdy. Egoızm, pofıgızm, nıgılızm- búgingi kúnniń máselesi, odan bizdiń erteńgi kúnimizdiń bultty ne ashyq bolatyny baılanysty.
Ary oılanyp, beri oılanyp, adam sheshimdi ózi qabyldaýy kerek dep sheshtim. Meniń paryzym tek oı jeteleý. Eń bastysy ómir- Allanyń syıy dep túsiný kerek. Ómirden, ómir súrýden bas tartpańyz, qasyńyzdaǵy adamnyń da ómiri sonshalyqty mańyzdy ekendigin oıdan shyǵarmaýyńyz kerek.
Jazıra Baıdaly
