Qazaqstan musylmandary dinı basqarmasy ǵulamalar keńesiniń múshesi, dosent, dintanýshy ǵalym Abdýlla qajy Joldasulymen el ishindegi dinı kózqarastar týraly az-kem suhbat qurǵan edik. Nazarlaryńyzǵa usynyp otyrmyz.
– Batys elderinde Islam dini - soǵys dini, totalıtarlyq din degen pikir jıi aıtylady. Osy tujyrymǵa nendeı pikir aıtasyz?
– Bısmılláhır-rohmánır-rohım. Ál-hámdý lılláh, ýas-solatý ýás-sálámý ‘alá Rasýlılláh. Allah Taǵalanyń dini – ár ýaqytta beıbit din. Adam balasy óz tarıhynda kóptegen ótpeli kezeńderdi basynan keshirdi. Onyń dinı tanymy da osy kezeńdermen baılanysty ózgerip, qubylyp otyrdy. Rasýlimiz sollalloohý ‘aláıhı ýá sállámniń bir hadısinde 124 myń paıǵambar ótkendigi aıtylady. Uly Jaratýshynyń sonshama myńdardan tańdap jiberilgen bir de bir ókili – Elshisi áskerı, kisi óltirýge beıimdelgen quraldy, ne qarýdy oılap shyǵarmaǵan. Nuh paıǵambar ‘aláıhıs-sálám adamzat balasyn alapat topannan qutqarý úshin keme jasady, Ydyrys paıǵambar ‘aláıhıs-sálám aǵartýshylyqpen, al Isa paıǵambar ‘aláıhıs-sálám emshilik muǵjyzasymen tanyldy. Ár paıǵambardyń ózi turǵan ortasyna saı muǵjyzasy men kásibi boldy. Biraq, eshqaısysy adam balasyna kúsh qoldanatyn, kisi óltiretin qarý, ne birer qural jasaǵan emes. Bul – Islam dininiń beıbit din ekendiginiń jarqyn bir dáleli.
– Terrorlyq aktiler kezinde kóptegen jazyqsyz adamdar qaza taýyp jatady. Quran aıattary men Paıǵambarymyz s.a.s. hadısteri osy asa qatygezdikpen, zulymdyqpen adam óltirý jaıly ne ne deıdi?
– Mysaly, «Nısa» súresiniń 93-aıatynda Allah (Taǵala) musylmandarǵa bylaı dep buıyrady: «Kim bir momyndy ádeıi óltiretin bolsa, onyń jazasy máńgilikke jáhánnám. Oǵan Allah (Taǵala) qahar etedi, laǵnetteıdi jáne oǵan óte zor azap ázirleıdi». Kisi óltirýdiń jazasy óte aýyr, óıtkeni, pende ataýlynyń ajaly men óltirilýi tek Jaratýshy Ieniń erkindegi nárse, adam óltirý – Allahtyń quzyretine qol suǵý bolyp tabylady. Rasýlimiz taǵy bir hadısinde: «Adamdardyń arasynda eń aldymen qıamet kúni qannyń tóreligi beriledi» degen.
– Musylmandardyń basqa din ókilderine kózqarasy men qarym-qatynasy qandaı bolýy kerek?
– Musylman elderinde turatyn ózge din ókilderin de Islam óziniń qamqorlyǵynan kende qylmaǵan. Aldymen Haq Iemiz «Iýnýs» súresiniń 99-aıatynda bylaı deıdi: «Sen jurttyń bárin momyn musylman bolsyn dep májbúr qylmaqpysyń?». Al «Baqara» sýresiniń 256-aıatynda: «Dinge zorlyq joq» deıdi. Musylman elinde musylman bıligin moıyndap jáne bılikke alym-salyq tólep turǵan kitábımen daýlasýǵa, ne olarǵa qysym kórsetýge ıslam jol bermeıdi, olardyń quqyqtaryn qorǵaıdy. Kitábıler úshin halal bolǵan nárseler bar, olardy ıslam haram etken dep tyıýǵa bolmaıdy. Iahýdıler úshin senbi kúni jumys isteý haram. Olardy senbide jumysqa jegýge bolmaıdy, hrıstıan jeksenbide shirkeýge barýy tıis, olarǵa osy iste bóget bolý jaramaıdy. Musylman elderinde osyny eskergen, olar eshqandaı kedergisiz óz qulshylyqtaryn atqaryp jatyr. Kitábı qaýymdardan bir top najrandyqtar Mádınede Paıǵambarymyzdyń ‘aláıhıs-solatý ýás-sálám meshitinde ǵıbadat qylýǵa ruqsat alyp, osy meshitte namazdaryn oqyǵanyn ıslam tarıhshylary habarlaıdy. Olarǵa óz sahabalarynan eshkimniń qarsylyq bildirip, bóget bolýyna ruqsat etpegendigin jazady. Mine, basqa din ókilderimen qarym-qatynastyń naǵyz ıslamı úlgisi osyndaı!
– Qazir keıbir qandastarymyz «kápir» degen qorqynyshty úkimdi ońaı, ońdy-soldy shyǵaratyn boldy. Osy jaıly aıta ketseńiz.
– Bizdiń elimiz – zaıyrly, demokratıalyq el. Namazymyzdy eshbir kedergisiz oqyp jatyrmyz, jańa meshitter ashylyp jatyr. Dese de bizdiń ishki problemalarymyz jetkilikti. Meshitterde qazir jastar – negizgi jamaǵat, biraq, olardyń jaqynnan beri ǵana dinge burylǵandyǵyn keıbireýler teris pıǵylda paıdalanyp júr. Olar kim namaz oqymasa kápir, kim anany istemese kápir, mynany istemese kápir degenge kirisip ketti. Al qazir keıbir jelókpeler «namaz oqymasa boldy», dep, ondaı adamdardyń mal-múlki turmaq ózine de qastandyq jasaýdan qaımyqpaı otyr emes pe? Bul, árıne, sol «kápir» dep aıdar tańýshylardyń qandas, dindes baýyrlaryna jasaǵan úlken zulymdyǵy. Eń bastysy – bul aıyptaýlar dinge, onyń qaınar kózderine negizdelmegen. Musylman balasyn musylmanshylyqtan shyǵarý áreketi asqyna túsken qazirgi tańda júgingende adaspaıtyndaı rıýaıattar mol. Oǵan da shúkir.
– Búginde órimdeı jastarǵa deıin uzyn saqal qoıý máselesi kún tártibindegi tartysty taqyrypqa aınaldy. Osy jaıly pikirińizdi bildire ketseńiz.
– Keıbir Dilmurat, Ábdihalyq sekildi adamdar kezinde dástúrli ıslamdy moıyndamaı, ózderinshe jurtshylyqty durys jolǵa bastaǵan bolyp, eldi búldirý isterine muryndyq boldy. Búginde bul belsendiler arab elderinde boı tasalap júr. Dástúrli ıslamdy moıyndamaý qasiretinen, tipti, saqal qoıý da daýly máselelerdiń birine aınaldy. Juma namazynda (Atyraýdyń «Taqýa» meshitindegi áńgimede) saqal qoıǵan jigitterge:
Saqal qoıý paryz ba, súnnát pe, ne ýájip pe? – dep saýal qoıdym.
Ýájip, ony qyrý haram degen, - desti olar.
Jaraıdy, men oǵan talaspaı-aq qoıaıyn, bala-shaǵany baǵýdyń úkimi ne?
Paryz.
Endeshe, osy bir súnnát nemese sodan sál ǵana joǵary turǵan amal úshin (olar úshin jumys tabý óte qıyn, olardyń saqaldary úshin eshkim jumys bergisi kelmeıdi) sender jumys tappaı tentirep, bala-shaǵalaryń qanǵyryp júrgenine kim jazyqty? Osy jaqsy ma?
Árıne, olar maǵan bul saýalyma jaýap bere almady. Olar menen ár sharǵı amal saıyn anyq, naqty rıýaıat jóninde surady. Ár amalǵa olardy toqtatardaı rıýaıat keltire berý ońaı tirlik emes. Olardyń, tipti, óz ata-analaryn musylman emes deýlerin toqtatý qıyn. Mundaı taǵlym olarǵa aspannan jaýmaıdy, ol arab elderinen kelip jatyr. Osydan keıin saqal týraly rıýaıattardy da qarap shyǵý qajet boldy. Bul kúnniń asa daýly máselesi ekenin eskere otyryp, sol rıýaıattardyń bir qataryn keltire keteıin.
Muhammád ıbn Hasan «Ál-Ásár» kitabynda Imam Ábý Hanıfa Háısám rohmatýlloohı ‘aláıhıden, ol Ibn Omar rodıalloohý ‘anhýdan, «ol kisi saqalynyń astynan ýystap ustaıdy eken de odan tómen jaǵyn kesip tastaıdy eken» degen derek keltiredi. (900-bet). Imam Mýhammád rohmatýlloohı ‘aláıh: «Osyny biz ustanamyz, ol Ábý Hanıfanyń qaýlysy», - deıdi.
Imam Tırmızı rohmatýlloohı ‘aláıhı de Ámir ıbn Shý‘aıyb, ol ákesinen, al ákesi atasynan naqyl etedi. «Nábı sollalloohý ‘aláıhı ýá sállám saqalynyń astynan da, jan-jaǵynan da alyp tastaýshy edi», deıdi. Islamda belgili tulǵalardyń biri Hasan Basrı rohmatýlloohı ‘aláıhı de: «Saqaldyń uzynynan da, eninen de alynady. Tym shekten shyqpasyn» - depti. Alaıda, qaıbir sheıhtardyń aıtqandaryn arqalanyp, tek sonymen amal etýdi jón kóretin álgi jelókpelerge bul aıtqanymyz áser ete me, joq pa, bul jaǵy ýaqyttyń enshisinde. Olardyń qazirgi ustaz tutyp júrgen kisileri, olarsha «sheıhtary» biz aıtyp otyrǵan ǵulamalardyń quzyrynda kisi deýge tatymaıdy da ǵoı.
– Jik-jikke bóliný tendensıasy – búgingi kúnniń kertartpa bolmysyna aınalyp keledi. Islamı ustanymdar bul bolmys jaıly ne deıdi?
– Endeshe, osyndaı adasýshylyqqa ushyramaýdyń eń týra, ári senimdi joly túrli kúdikti toptarǵa nemese jamaǵattarǵa ilesýden aýlaq bolý, eń týra, senimdi «Saýady aǵzam» jolyn ustaný. «Saýady aǵzam» – «Eń úlken top». Paıǵambarymyz sollalloohý ‘aláıhı ýá sállám: «Álbette, meniń úmmátim adasýǵa (qatelesý, salǵylasý, joldan taıý sıaqty isterge) ujym bolmaıdy. Eger (túrli toptar paıda bolyp) ıhtılafqa (qaıshylyqtarǵa) kezdesseńder, senderge «Saýady aǵzam» jamaǵatynyń ustanǵan jolyn ustaný ýájip bolady»- degen. Demek, jamaǵattan ajyraýǵa, uzaqtaýǵa eshqandaı dálel joq, sonda da óz degenin jón kóretin kisiler ahyrettik haliniń múshkil bolatynyn oılasyn. Kópshilikten qol úzý jaqsylyqqa aparmaıdy, qaıta yntymaq úshin óz talaptaryn qoıa turyp, ózge baýyrlarmen qoǵamdasqan kóp artyq.
– Qoja Ahmet Iasaýı babanyń atqarǵan úddesi (mısıasy) jaıly túrli pikirler aıtylyp júr...
– Bizdiń jete baǵalaı almaı júrgen Qoja Ahmet Iasaýı babany, onyń jazǵan «Dıýany hıkmeti» qazaq halqynyń tarıhynda rýhanı tirek jáne dinı ustanymdarynda basshylyqqa alǵan, ózderi úshin túsinikti qaınar bolyp qyzmet qylǵanyn jurt bile bermeıdi. Óıtkeni, 1510 jyly Ismaıl shah Deshti Qypshaqty ózine bas ıdirip, alaýıt dinine tartpaq boldy. Sol kezde qazaqtyń kózi ashyq oqyǵandary osy bir Hıkmet kitabyn jalaý etip kóterdi. Rýhy asqaq qazaq dalasy Ismaıl shah aldynda bas ımedi.
Jaratqan Ie bizge meıirban ekendigin joǵaryda keltirgen aıattar men hadısterden kórip turmyz, biraq, kóbine sol keń marhamattan kende qalyp otyramyz. Biz bolmashy rıýaıattarǵa bola tartysyp, talasyp otyrsaq, ózgelerge kórsete alarlyqtaı ónegemiz bolmaı qalady. Bárimiz de ómirimizdiń máni de, sáni de bolǵan Haq taǵalanyń jibergen dinimen júrgenimiz abzal degim keledi.
Suhbatyńyzǵa rahmet!
Suhbattasqan Seıit Imatov
Derekkóz: oinet.kz
