Búginde Qazaqstan Respýblıkasynyń iri saıası, ǵylymı, mádenı, qarjy jáne ónerkásip ortalyǵy bolǵan Almaty qalasynyń myń jyldyq tarıhyn, onyń birneshe kezeńnen ótken qalyptasýy men mádenıetiniń ǵasyrlar qoınaýyndaǵy dástúrin qala turǵyndary tanyp, bilip jatyr. Árbir kezeń sol dáýirdiń rýhanı ómirin, turmysyn, ekonomıkalyq jáne tehnıkalyq damýyn aıqyndaıtyn iz qaldyryp, ózindik jańa lep ákelip otyrǵan.
1845 jyly Uly júzdiń qazaq rýlary Reseı qol astyna qaraǵan tusta, İle Alataý ólkesin tolyq baqylaýda ustaý maqstynda otarlaýshylar tarapynan1854 jyly «Zaılııskoe» degen ataýmen bekinis qurylyp, kelesi jyly Vernyı dep ózgertiledi. 1887 jyldan bastap qala mártebesine ıe bolǵan Vernyı Keńes ókimeti ornaǵannan keıin 1921 jyly 14 naýryzda Alma-Ata dep ózgertiledi. Sol kezdegi sáýletshiler úshin bul qala shyǵarmashylyq izdenister alańy bolyp, boı kótergen túrli nysandar qalanyń sáýlet beınesiniń kórkem qalyptasýyna óziniń oń yqpalyn tıgizdi. Uly Otan Soǵysy jyldarynda shektelip qalǵan qurylystar soǵystan keıingi jyldary qaıtadan keńinen qanat jaıyp, burynǵy kezdegideıklassıkalyq sáýlet pen halyq sáýlet óneriniń tásilderi men túrleri, sondaı-aq ulttyq aıshyqtar áleýmettik nysandarda qoldanyldy. Osy tarıhı úderis kezinde(1967 jyly qurylǵan) «Almatymádenımturmysqurylys» ashyq aksıonerlik qoǵamynyń irgetasyn qalaǵan keshenderdiń ishinde Almaty qalasynyń Aerovokzalǵımaraty da bar edi. Joǵary kásibı dengeıdegi biregeı qoǵamdyqobekti Aerovokzaldyń salynýy qala turǵyndary men onyń qonaqtary úshin jol, áýe-tasmaldyq bıletterin alatyn, olardyń jıi qatynasatyn áleýmettik máni zor keshenge aınaldy.
Bertin kele Qazaqstan Respýblıkasynyń Kólik jáne komýnıkasıalar mınıstrligi men Qazaqstan Respýblıkasynyń Tabıǵı monopolıalardy retteý jáne básekelestikti qorǵaý jónindegi agenttigi Almaty qalasy, Jibek joly kóshesi, N 111 meken-jaıy boıynsha ornalasqan «Halyqaralyq Almaty Áýejaıy» AQ-na tıesili, uzaq jyldar boıy jolaýshylarǵa qyzmet kórsetýkesheni bolǵan Aerovokzal ǵımaratyn2012 jyly Qazaqstan Respýblıkasy Qarjy mınıstrliginiń Memlekettik múlik jáne jekeshelendirý komıtetine tapsyrǵyzady. Qazaqstan Respýblıkasy Qarjy mınıstrliginiń Memlekettik múlik jáne jekeshelendirý komıteti belgilengen tártippen aerovokzaldyń ǵımaratyn Qoǵamnyń jarǵylyq kapıtalyna onyń jarǵylyq kapıtaldaǵy tólenbegen bóliginiń esebine beredi. Osyndaı tarıhı kezeńderdi basynan ótkere kelip aerovokzal ǵımaraty 2014 jylǵy aqpannan bastap negizgi qyzmet túrijeke menshik múlikti jalǵa berý jáne basqarýmen aınalysatyn «Drivetech Company» JSHS-niń menshigine ótedi. Atalmysh JSHS bul ǵımarattyń áleýmettik tuǵyryn ustap qalý úshin 2014 jylǵy tamyzdan bastap «Aı-Alı Grýpp» JSHS-na jalǵa beredi.
Búgingi tańda «Aı-Alı Grýpp» JSHS aerovokzal ǵımaratyn bas jalǵa alýshy quqyǵyn paıdalana otyryp, ǵımarattyń ár keńsesin osy jerdiń qaınaǵan qyzý tirligine ıe bolyp otyrǵan uıaly telefon satýshylar men jóndeýshilerge jeke kásipker retinde kelisimshart arqyly jalǵa berip, ishinara ózindik tártip ornatqan. Bul tártip jergilikti atqarýshy bılikpen tyǵyz baılanysta sheshimin tapqan. Iaǵnı, ár qadam, ár áreket tolyq baqylaýda degen sóz.
Qalanyń ár bir kásibimen jáne tynysynmen arnaıy tanysyp, áleýmettik mańyzy bar aerovokzal sıaqty qoǵamdyq nysandardy jiti baqylaýynda ustap otyrǵan qala bıligi barlyq mán-jaıdy meńgerip, oǵan tıisti aldyn alý sharalaryn qoldanyp ta otyr.
Osyndaı tártip ornaǵan aerovokzal nysanyna 2016 jylǵy 25 tamyzda Almaly aýdanynyń Kóshi-qon polısıasy tekserý júrgizip, bunyń nátıjesi saıttarda jarıalanǵan bolatyn. Alaıda tekserý barysynda tapqan olqylyqtar men saıtta jarıalanǵan dálelderdi, nysan ákimshiligi tıisti memlekettik organdarmen birlese otyryp,qosalqy jalǵa alýshy kásipkerler men olarǵa qyzmet kórsetýshi personaldardy qaıta tekserip, kúdikti ilik taba almady. Jalǵa alýshylar nemese qosalqy jalǵa alýshylar, satýshylar arasynan, uıaly telefon jóndeýshiler arasynan dálel keltirgen Marat esimdi sheberde bolmaı shyqty.Al, Karavan gazetinde Qyrǵyzstan men Ózbekstannan kelgen kelimsekter dep kórsetken saýsaqpen sanarlyq qyzmet kórsetýshi personaldar zańdy túrdegi Qazaqstan Respýblıkasynda sheteldiktiń turý yqtıarhatyna ıe ekenine ári olardyń denshiligi atamekenin ańsap kelgen, azamattyq ala almaı júrgen nemese qujatyn tıisti organdarǵa rásimdep tapsyrǵan, QR jeke kýáligin kútip júrgen ulty qazaq óz qandastarymyz ekenine quqyqtyq organdarmen birlese otyryp júrgizgen tekserý arqyly kóz jetkizdik. Bul turǵyda atamekenine qaıta kelgen baýyrlarymyzdyń quqyqtary da zań aıasynda qorǵalǵanyn esten shyǵarmaǵanymyz jón bolar. Olardyń qujattarynyń merzimderi tekserilip, jınalyp, qalanyń aýdandyq quqyq qorǵaý organdaryna, sol okrýgtyń ýchaskelik polısıa bólimine tapsyrylǵan. Dál osy tekserýde aerovokzaldy qosalqy jalǵa alýshy kásipkerlerge qatysy joq, qala bıliginiń ruqsatymen ótetin jármeńkede satýshy qyzmetin atqaryp júrgen qujatsyz adamdarǵa da osy nysan qyzmetkerleri esebinde hattama toltyrylǵany ishki tekserý arqyly anyqtaldy. Bul keshendi tekserý is-sharalary turaqty úrdiske aınalǵandyqtan keıbir BAQ ókilderiniń aerovokzaldy bir jaqty qarap, zertteýdiń nátıjesin kútpeı asyǵys qaralap qoıǵanyna kýá bolýdamyz.
Tipti, jaǵa ustar jańalyq bolǵan jáıt, 18 shildede kúndizgi saǵat 11 shamasynda Almaty qalasynda polıseılermen qandy qyrǵyn jasaǵan, saldarynan 3 polısıa qyzmetkeri men 1 beıbit turǵyndy oqqa ushyrǵan Rýslan Kúlikbaev Alpysbaıuly atty qanipezerdi osynda qyzmet etipti dep eshqandaı dálelsiz jaıbaraqat jaza salǵan jýrnalıserge jol bolsyn degenimizden basqa aıtarymyz joq. Aerovokzal ákimshiligi ol jigittiń jáne onymen úndes jigitterdiń, jalpy sáláfızm dinin ustanýshy adamdardyń aerovokzal mańynda joq ekenin jáne olarǵa eshqandaı da qyzmet túrin usynbaǵanyn, keńse de jalǵa bermegenin aıtyp, ol adam qalanyń basqa bazarynda kásip etkenin qalalyq memlekettik organdarǵa dáleldep baǵýda.
V. Jumaqanovpolıseılergeoqjaýdyrǵansodyrdyńtulǵasytýralybaıandapberdi.
Osyndaı qaralaýdan naryqtaǵy ımıjine nuqsan keltirip, moraldyq turǵydan zardap shekken aerovokzal ákimshiligi osy materıaldy jarıalaǵan saıttarǵa dáıeksiz qaralaǵany úshin ókpeli otyrǵandaryn jasyrmady. «Karavan» gazetinde jarıalanǵan aqparatty qaıdan alǵanyn túsindirý úshin gazet redaksıasyna arnaıy hat ta jibergen. Biraq, bir aıdan astam ýaqytta redaksıadan eshqandaı jaýap bolmaǵannan keıin gazet basylymyn sotqa da berýge oqtalyp jatqandaryn aıtyp saldy.
Búgingi tańda shaǵyn jáne orta bıznestiń úlesi artyp kele jatqan qalamyzda báskeles 185 000-nan astam bıznes nysandary bar. Olarda jarty mıllıonnan astam adam qyzmet etip, nápahasyn taýyp keledi. Árıne bulardan túsetin salyqtyń ońtústik astanamyz úshin mańyzy zor. Degenmen uqsas, sabaqtas baǵytta bıznes júrgizip otyrǵan keıbir nysandardyń turpaıy saýda básekelestigi men kóleńkesi, aıla tásili ekinshi bir kompnaıalardy orǵa jyǵyp jatady. Munda naryqtaǵy osyndaı uqsas bıznespen aınalysatyn keıbir monopolıs kompanıalardyń marketıń, menedjment qyzmetteri básekege qabiletti qyzmet atqara almaı, halyq yqtıaryndaǵy aerovokzal sıaqty nysandardy qaralaý arqyly, óz ımıjderin bedeldi etýge talpynǵan saýatsyz áreketteriniń izi aıqyn kórinip tur. Mundaıǵa ashyq túrde jol bermeı, jergilikti atqarýshy bılik pen memlekettik organdar tarapynan ádildik te ornatyp otyrǵan durys bolar. Bul turǵyda da aerovokzal ákimshiliginiń anonımdi oponentterine aıtar ýáji joq emes. Memlekettik organdarǵa aptalyq, aılyq esebin berip, qala bıliginiń jiti nazarynda bolyp, salyǵyn tóleýden jańylmaı, bıznesin domalatyp otyrǵan «Aı-Alı Grýpp» JSHS kompanıasy osy aerovokzal nysanynda óz isteriniń adal ári eshkimge zıany joqtyǵyn dáleldep jáne qoǵam aldyndaǵy jaýapkershiligin sezinip, talaı ıgi isterdi atqaratynyna senimdi.
Buǵan deıin de qalanyń naryǵynda taǵamdar men kókenisterge, jemis-jıdekterge baǵany turaqtandyrý, azyq-túlikpen qamtamasyz etý jónindegi qala bıliginiń usynysy boıynsha apta saıynǵy jármeńke uıymdastyrýǵa atsalysyp keledi. Almaty oblysynyń aýylsharýashylyǵy ónimderin óndirýshiler men Almaty qalasynyń tamaq ónerkásibi kásiporyndarynyń taýarlaryn óndiristegi baǵasymen qala turǵyndaryna qol jetimdi etýge aptanyń ár jeksenbisinde qolǵabys jasasyp otyrǵan kompanıa kerek kezinde muqtaj mekemelerge de qaıyrymdylyq is-sharalaryn jasaýdan bas tartpaǵan.
Byltyrǵy jyly Almaty qalasy Islam mádenıetiniń astanasy bolǵandyǵyn eskersek, qala turǵyndary ıslam álemi týraly da kóp kórim kózi ashylyp, beleri tolyqty.
Bul baǵytta Almaty qalasynyń ákimdiginiń 2014 jylǵy 15 qańtarda bekitken «Dinı ekstremızm men terorızmge qarsy is-qımyl jónindegi 2014-2017 jyldarǵa arnalǵan Almaty qalalyq is-sharalar josparyn» júzege asyrýǵa tıisti jumystardy oryndaýǵa Din isteri jónindegi basqarma tarapynan aqparattyq-nasıhattyq top (ANT) qurylyp, birneshe kezdesýler ótkizdi. ANT quramy memlekettik organdar qyzmetkerlerinen, sarapshy-dintanýshylardan, dinı konfesıa ókilderinen quraldy. Sonymen qatar, qaladaǵy aýdandardan sáıkesinshe 8 aqparattyq-nasıhattyq top jumys jasap, olardyń quramdarynda memlekettik organ ókilderi, din qyzmetkerleri, sarapshy-mamandar, qoǵamdyq ınstıtýttar ókilderi qamtyldy. ANT jumysynyń kezdesýleri buqaralyq aqparat quraldarynan turaqty jarıalanyp, kóptiń kókeıinde júrgen suraqtardyń sheshimin tapqan bolatyn.
Búgin qala halqy dinı saýatty, onyń teris jaǵyn túsinetin deńgeıge jetti degen senimdemiz. Joq emes, qalada qoǵamǵa zıan keltiretin aǵymdar bar. Eger, jumys berýshi tarap, óz mekemesinde namaz oqıtyn personaldy baıqasa, ony memleketimizdiń ustanǵan baǵyty «Ábý-Hanıfa» ilimin ustanatynyna kóz jetkizip, onyń basqa dinı aǵymdarǵa elikteýine jol bermeı, qurannyń qasıetti úkimderin oryndaý úshin múmkindikteri shekteýli adamdarǵa kómektesý, bir-birimizge janymyz ashý, baýyrmal bolý, úlkendi syılaý, balany tárbıelep ósirý, Otandy, eldi qorǵaý, birlikke shaqyrý arqyly dindi órkendetýge baýlý kerek. Osyndaı kórinis kishigirim mekemelerde oryn alyp jatsa, dinniń memleketke zor paıdasy, úlken qamqorlyǵy bolady. Ol eldiń basyn biriktirip, ıslamdy, memleket ustanyp otyrǵan dástúrli hanafılik ıslamdy qurmetteýge ákeledi.
Naqty málimetter boıynsha respýblıka boıynsha tirkelgen 18 konfesıanyń 17-si Almatyda bolsa,qala boıynsha tirkelgen 177 dinı birlestiktiń 47-y – dástúrli hanafılik ıslam (46 meshit, 1 QMDB) baǵytynda qyzmet jasaıdy jáne4 ıslam dininen ilim beretin oqý orny bar eken.
Konstıtýsıamyzda aıtylǵandaı, memleketimiz zaıyrly el bolǵandyqtan, Táýelsizdik alǵan jyldary memlekettik organdardyń dinı uıymdardyń jumysyna baqylaý fýnksıasyna tikeleı aralaspaǵanyn eskere otyryp, búgingi tańdaǵy shyrmaýy kóp shyndyqtan alys aǵymdardan jaqyndarymyzdy saqtandyrý tek bıliktiń nemese jumys berýshi bastyqtardyń nemese moldalardyń ǵana qyzmeti emes, adasyp bara jatqan baýyryńdy toqtatý, tıisti shara qoldaný, ıaǵnı ýaqytynda dabyl qaǵý bizdiń ózimizdiń azamattyq paryzymyz bolýy tıis.
Almaty qalasynyń ákimdiginiń «Dinı ekstremızm men terorızmge qarsy baǵyttalǵan aqparattyq-nasıhattyq is-sharalar jospary» negizinde memlekettik ýákiletti organdar tarapynan ǵalamtor keńistiginde júrgizilgen monıtorıń nátıjesi boıynsha konfesıaaralyq kelispeýshilikti jáne dinı ekstremızm men terorızm ıdeıalaryn nasıhattaýmen aınalysatyn 100-ge jýyq ǵalamtor saıttary anyqtalyp, olarǵa degen qoljetimdilik shekteldi. Degenmen, eldik aýyzbirshilik pen áleýmettik tanymy taza bizdiń qoǵamdy dinı ekstremızm men terorızmge ýlandyrýdy kózdegen jansyz jaýlar bizden alys shet elderde otyryp, ǵalamtor arqylytúrli qolǵa túsirý ádisterin paıdalanyp, jaýynnan keıingi sańyraýqulaqtaı jarysa shyǵyp aqparattyq shabýyl jasap otyr.
Sondyqtan, din degen ótkir taqyrypta elgezek ul-qyzdarymyzdyń erteńin kezdeısoq kezdesetin, bógde bulyńǵyr dinı tanymnan qutqarý úshin BAQ ókilderinde turaqty túrde dinı aǵartýshylyq jumystar júrgizgeni abzal bolar edi.
Qorytyndylaı kelgende, kúlli qazaqstandyqtarǵa teń dárejede qyzmet etetin Konstıtýsıamyzda elimizdiń ishki, syrtqy saıasatynyń negizgi baǵyttary naqty aıqyndalyp, bizdiń qoǵamnyńbeıbitshilikke qushtarlyǵy, barlyq memlekettermen tatý kórshilik peıili, halqynyń azamattyq quqyǵy ardaq tutylatyny aıtylǵan. Ar-ojdan bostandyǵy konstıtýsıamen moıyndalǵan adam quqyqtarynyń eń mańyzdylarynyń biri.
Bul Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsıasynyń 14-babynda bylaı dep jazylǵan:
- tegine, áleýmettik, laýazymdyq jáne múliktik jaǵdaıyna, jynysyna, násiline, ultyna, tiline, dinge kózqarasyna, nanymyna, turǵylyqty jerine baılanysty nemese kez kelgen ózge jaǵdaıattar boıynsha eshkimdi eshqandaı kemsitýge bolmaıdy;
- árkim óziniń qaı ultqa, qaı partıaǵa jáne qaı dinge jatatynyn ózi anyqtaýǵa jáne ony kórsetý-kórsetpeýge haqyly (19-bap);
- respýblıkanyń konstıtýsıalyq qurylysyn kúshtep ózgertýdi, onyń tutastyǵyn buzýdy, memleket qaýipsizdigine nuqsan keltirýdi, soǵysty, áleýmettik, násildik, ulttyq, dinı, tektik-toptyq jáne rýlyq astamshylyqty, sondaı-aq qatygezdik pen zorlyq-zombylyqqa bas urýdy nasıhattaýǵa nemese úgitteýge jol berilmeıdi (20-bap) [1, b. 6-8].
Osy altyn árippen jazylǵan Ata Zańymyzdy ardaqtap, tili basqa, tilegi bir, júzi basqa, júregi bir saýatty, quqyqtyq, zaıyrly qoǵam qurý jolynda ekstremıstik, destrýktıvtik uıymdardyń arbaýlaryna ilinbeı, qyraǵylyq tanytyp, álemdik qaýymdastyq aldynda áleýetti el ekenimizdi respýblıkamyzdyń árbir azamaty, onyń ishinde qala turǵyndary maqtan tutytyp, dáleldeı beredi degen senimdemiz.
