Mádenıet jáne sport mınıstri, sońǵy kezderi birneshe azamat tarapynan jynystyq bopsalaý men jemqorlyqqa qatysty aıyptalǵan Arystanbek Muhamedıuly Azattyqqa suhbat berdi. Vıdeokamera aldynda sóılesýden bas tartyp, áńgimeniń tek aýdıojazbasy men mátinin ǵana jarıalaýǵa kelisken mınıstr ózine qatysty daý jaıly aıtty.
Azattyq: – Arystanbek Muhamedıuly, birneshe aı buryn rejıser Talǵat Jánibekov sizdi «kıno túsirý úshin menen aqsha surady» dep aıyptady. Odan soń Temirbek Júrgenov atyndaǵy óner akademıasynyń burynǵy stýdenti Eńlik Sydyqova siz týraly «jynystyq bopsa jasady, aqsha surady, kezdesýge shaqyrdy» dep málimdedi. Osy jaǵdaılarǵa baılanysty qandaı ýáj aıtasyz?
Arystanbek Muhamedıuly: – Endi men keńirek aıtsam, adamnyń kózqarasyna, sana-sezimine kınonyń áseri erekshe. Ony dúnıe júzi biledi. Bir kıno arqyly búkil bir ulttyń taǵdyryn sheshýge bolady. Biz qazaq ultynyń rýhanı baılyǵyn, jetken jetistikterin, dástúrin búkil dúnıejúzine kórsetýge tıispiz. Osyndaı maqsattardy sezingendikten, men birden kıno salasyna túbegeıli kiristim.
Azattyq: – Mınıstrlikke kelgen bette birden kıno salasymen aınalystyńyz ǵoı?
Arystanbek Muhamedıuly: – Iá, aldynda vıse-mınıstr bolǵanda da aralastym. Biraq mynadaı qatty múmkinshilik bolǵan joq. Onyń aldynda óziń bilesiń, rektor boldym. Bizdegi úlken fakúltet kıno fakúlteti boldy. Kimniń qandaı múmkindigi bar ekenin bilemin. Men kele sala birden úlken jınalys jasap, aıttym: «Jigitter, bizge bólinetin aqsha ulttyq fılmderge ǵana arnalady. Sony ustanýymyz kerek. Biz elimizge, ultymyzǵa kerek, maǵynasy bar fılmderdi shyǵaramyz. Árkimniń kózqarasyndaǵy, oıyndaǵy fılmderdi shyǵarýdy toqtatýymyz kerek» dedim. Buǵan barlyǵy kelisti. Qarjy jaǵynan joǵary turǵan fılmderge kóńil aýdardyq. Onyń ishinde «Fenıks» fılmi bar. Búdjeti – 3,5 mıllıon dollar. Úlken aqsha. Onyń 80 mıllıon teńgesi (100 mıllıon teńge bolýy kerek, salyǵyna ustaıdy), bylaısha aıtqanda 2014 jylǵy kýrspen 500 myń dollar aldyn-ala tólengen. Sodan keıin maǵan Talǵat Musabaev «Kosmonavtar týraly fılm («Fenıks» fılmin aıtady - red.) túsirilgeli jatyr. Sen rejıserdi qabyldashy» dedi. İshinde Tuńǵyshbaı [Jamanqulov] aǵamyz bar.
Mınıstr Arystanbek Muhamedıuly (sol jaqta) jýrnalıs Qasym Amanjolǵa suqbat berip otyr. Almaty, 19 qarasha 2016 jyl.
Azattyq: – Kosmonavt Talǵat Musabaev pa?
Arystanbek Muhamedıuly: – Iá, kosmonavt Talǵat Musabaev aǵamyz. Ol kezde ol kisi «Qazkosmosty» basqardy. Ekeýmiz úkimettik jınalystarda kezdesemiz. Tuńǵysh ret kosmonavtar týraly fılm túsirilgeli jatqanyna qýanyp kettim. Sodan keıin rejıser Talǵat Jánibekov keldi. «Rejıser kim?» dedim. «Rejıseri – ózim» dedi. «Senarı avtory kim?». «Senarı avtory – ózim». «Al, jaraıdy. Basty róldi kim oınaıdy?» «Ózim». Men birden: «Buǵan kelispeımin. Múmkin, jaqsy rejıser shyǵarsyń. Biraq bul – úlken búdjetti fılm. Qasyńa basqa bireýdi qosymsha rejıser qylyp al, qazirgi ýaqytta oǵan múmkinshilik kóp. Reseıden shaqyrasyń ba, Ýkraınadan shaqyrasyń ba» dedim. Ol ekinshi ret keldi de: «Senarıst bir jigitti aldym» dep. Ol da – belgisiz adam. Sodan keıin Tuńǵyshbaı aǵamyzben kezdestik.
Azattyq: – Tuńǵyshbaı Jamanqulovty usynǵan kim?
Arystanbek Muhamedıuly: – Rejıser men Tuńǵyshbaı Jamanqulovty Talǵat Musabaev aıtty. Tuńǵyshbaı Jamanqulovty burynnan bilemin. Ol kisi de keldi. Men ol kisilerge birden: «Ótinishim – qastaryńyzǵa myqty shyǵarmashylyq top alyńyzdar» dedim. Odan keıin bir-eki aıdan keıin Talǵat Musabaev maǵan: «Aınalaıyn, ana senarıdi oqyp shyqtym. Kosmosqa eshqandaı qatysy joq» dedi. Sodan keıin men ol senarıdi ózime aldyrdym. Qarasam, kosmostyq fantazıa, eki raketa kosmosta kezdesedi...
Azattyq: – Fılmniń senarıi senarlyq kollegıadan, eksperttik keńesten ótti me?
Arystanbek Muhamedıuly: – Ony «Qazaqfılm» qabyldaǵan. 80 mıllıon teńgeni aýdaryp ta qoıǵan. Sosyn men mazasyzdandym da, senarıdi alyp, túbegeıli anyqtap qaraı bastadym. Eshteńe joq, qosymsha rejıser da almaǵan. «Bárin ózim jasaımyn, bári keremet bolady» degendeı. Sodan keıin men aıttym: «Sizder myna alǵan aqshaǵa ne istedińizder, sony ákelip kórsetińizder. Ary qaraı bólinetin 3 mıllıon dollar – óte úlken aqsha. Oǵan jaýap beretin – menmin» dep. Olar istegen sharýalarynyń qujattaryn alyp keldi. Ol qujattardan olardyń eshteńe istemegeni birden kórinip turdy. Sosyn men birden Tuńǵyshbaı aǵaǵa: «Tuqa, siz myna sharýaǵa aralaspaı-aq qoıyńyzshy. Basqa bir joba alyńyz. Bunyń shıkiligi óte kóp sıaqty» dedim. Biraq ol kezde Tuńǵyshbaı aǵanyń «Turan» fırmasynyń quryltaıshysy ekenin bilgen joqpyn. «Ol kisiniń ataq-dańqy bar, sonysymen ár kabınetke kiredi, jigitter sol úshin de ol kisini prodúser qylyp alǵan eken» dep oılaǵanmyn.
Sosyn jigitterge: «Bularyńyz jaramaıdy, sizder birinshi alǵan aqshalaryńyzdyń qujattaryn berińizder» dedim. Bir aptadan keıin ol jigitter qaıta keldi. Eger biz olarǵa qalǵan aqshany bersek, reseılik «Aldamısa rýs» kompanıasy ózderine taǵy da 3 mıllıon dollar beretinin aıtty. Olar: «Iá, biz eki jaqtap túsiremiz» dedi. Men: «Reseılikter aqshany "Turan" kompanıasyna aýdarsyn, «Qazaqfılm» aqshany sodan keıin aýdarady» dedim. Olar kelisti. Sol kezde «Qazaqfılmniń» vıse-prezıdenti bolǵan Arman Ásenov degen jigit: «Areke, olar «aqsha aýdarmaımyz, túsirilim Máskeýde bolǵanda sol jaqtaǵy tehnıkamen qamtamasyz etemiz, aqsha sol shyǵynǵa ketedi» dep aıtty» dedi. «Ony anyqtańdar» dedim. Biraz ýaqyt ótkennen keıin bular taǵy da: «Endi Reseıge túgel aqsha aýdarý kerek» dedi. Biz qujattardy alyp, qarastyra bastadyq.
Mınıstr Muhamedıuly bul málimet suqbatta aıtylǵan «Aldamısa rýs» fırmasy týraly ekenin aıtady.
Sosyn bul kisiler «ol – amerıkalyq kompanıa» (Aldamisa Entertainment LLC kompanıasyn aıtady – red.) deı bastady. Talǵat Jánibekov birneshe ret «amerıkalyq kompanıa» dedi. Biz ol amerıkalyq kompanıa týraly bilsek, ol jumysyn toqtatqan eken.
Odan keıin mınıstrlik AQSH-tyń Qazaqstandaǵy elshisine osy aıtylǵan amerıkalyq kompanıa men reseılik kompanıanyń qandaı qatysy bar ekenin anyqtap berýin ótinip, hat jazdyq. Elshiniń haty bar. AQSH elshisi jaýabynda: «K sojalenıý, nam ne ýdalos podtverdıt fakt vzaımootnoshenıı mejdý dannymı kompanıamı» deıdi.
Mınıstr Muhamedıuly "AQSH-taǵy Qazaqstan elshisiniń haty" retinde kórsetken qujat.
Osy kezde bulardyń bári: «Biz amerıkalyq kompanıamen birlesip túsirmek bolyp edik, mınıstr bizge jol bermedi» dep shýlap jatty.
Sodan keıin AQSH-taǵy Qazaqstannyń elshisine de hat jazdyq. Bári «Qazaqfılm» arqyly ǵoı. Ol jaqtan da jaýap keldi.
Azattyq: – Sonda Reseıde de, AQSH-ta da mundaı kompanıa joq pa?
Arystanbek Muhamedıuly: – Reseıdegi – ýaqytsha ashylǵan kompanıa. Amerıkada ashylǵan kompanıa jumystaryn eki-úsh jyldan beri toqtatqan. Sosyn bizge jańaǵy Aldamisa Entertainment kompanıasynan hat keldi. Biz de olarǵa aldynda hat jazdyq qoı. «Podtverjdenıe berińizder, myna kompanıa sizderdiki me?» dep. Sosyn bular bizge ashýlanyp, hat jazǵan. Qoly mynaý. Jalǵan elektrondy qoldy alyp qoıa salǵan. Túpnusqasyn surasaq, ol joq. Bulardyń bar qoqan-loqysy – meni qorqytyp-úrkitip 3 mıllıon dollardy alyp ketý. «Mosfılm» bolsa, bir jón, «Lenfılm» bolsa bir jón – qaıdaǵy birkúndik kompanıany erteń biz qaı jaqtan izdeımiz» dedim.
Azattyq: – Sonymen aqsha bólý toqtatyldy deńiz. Al Tuńǵyshbaı Jamanqulov «mınıstr meniń fılmime bólinýi kerek qarajatty «Qazaq eli» kınosyna surap aldy» deıdi. Ol kisimen aralaryńyzda osyndaı áńgime boldy ma?
Arystanbek Muhamedıuly: – Bir úlken jınalys ótkizgen kezde «Fenıkske» belgilengen aqshany basqa jobalarǵa jumsaımyz» degen sózim bar. «Ol jınalystyń protokolyna barlyǵyńyz qol qoıyńyzdar» dedim. Óıtkeni ol jınalysta «Qaı fılm ary qaraı jalǵasady, qaısysyn biz ýaqytsha toqtatamyz?» degen sheshimdi birge qabyldadyq. Men «Fenıkstiń» qujattarynyń durys emes ekendigin, taǵy da birneshe fılmdiki bar ekenin, «Qazaq eliniń» bastalǵanyn aıttym.
Azattyq: – «Fenıks» fılmine qatysty bastalǵan qarjylyq tekserý men Talǵat Jánibekovtiń sizdi aıyptaýynyń arasynda qandaı baılanys bar?
Arystanbek Muhamedıuly: – Búkil qaǵazdarynyń bári anyqtala bastaǵan soń ol jigitterdiń is-áreketi ashylyp qaldy. «Sizder mundaı is-áreketterińizben qalǵan qarajatty alyp ketpek bolǵandaryńyz anyqtalyp qaldy» degen kezimde, ol azamattar ózderi halyqqa jarıa bolýdan qashyp, meni negizsiz aıyptaýǵa kóshti.
Azattyq: – Bul – Talǵat Jánibekovtiń aıyptaýy. Al Eńlik Sydyqovanyń aıyptaýyna ne aıtasyz? Sydyqova men Jánibekovtiń aıyptaýlaryn qalaı baılanystyryp otyrsyz?
Arystanbek Muhamedıuly: – Eńlik Sydyqova beınejazbasynyń aıaǵynda: «Ia vystýpaıý v podderjký rejısera. Ia trebýıý otstavký mınıstra» deıdi. Baılanysy osydan-aq kórinip tur ǵoı. Eńlik shyqqan kezde «Fenıks» fılmi tóńiregindegi tekseris bastalǵan. Men qarjy polısıasyna olardyń bopsalaýmen 3 mıllıon dollardy alyp ketkisi keletinin, aldyńǵy qarajattarynyń qujattarynyń durys emes ekendigin aıttym. Bizde Respýblıkalyq Esep komıteti tekseris júrgizedi. Olardyń mindeti. «Qazaqfılmdi» teksergen kezde «Fenıkske» bólingen 80 mıllıon teńge qarajattyń qaıda jumsalǵany jóninde eshqandaı qujaty joq, taza emes» dep solar aıtty.
Azattyq: – Bul iske qatysty qansha adam aıyptalyp otyr? Ol istiń qazirgi jaǵdaıy qalaı?
Arystanbek Muhamedıuly: – Ózderińiz aqparattan kórip otyrsyzdar. Bólingen 80 mıllıonnyń 69 mıllıonyna [qatysty] eshqandaı qujattar joq.
Azattyq: – Ony kim alǵan?
Arystanbek Muhamedıuly: – «Turan» fırmasy. Ol jerde atqarýshy dırektor Iýdına degen qyz bolǵan. Quryltaıshysy – Tuńǵyshbaı aǵamyz. Rejıseri – Talǵat Jánibekov. Men onyń ishki núanstaryn naqty bilmeımin. Biraq jańaǵy 80 mıllıonnyń 69 mıllıonyna qujattary joq. Onyń 11 mıllıony – aılyq eńbekaqy. Onyń ózi kúdikti. Egerde eshqandaı jumys júrmese, kim ne úshin aılyq aldy?
Azattyq: – Osyǵan baılanysty «Qazaqfılmniń» qarjy jónindegi bir qyzmetkeri tergeýde otyr ǵoı.
Arystanbek Muhamedıuly: – Ol kisini otyrǵyzǵany bylaı. Ár mekeme alǵan qarjyǵa esep beredi. Eger ol esebi durys bolmasa, aktimen ol esepti qabyldamaýǵa tıis. Ol kisi ony qabyldap alǵan. Onda 35 mıllıonǵa múldem qujat joq. Basqalary áıteýir jalǵan birdeńelerdi alyp kelgen. Talǵat Jánibekovke «Ne istediń?» degende, «Tızer túsirdim» degen. Ol tızerdi kórip tursyń, anadan bir, mynadan bir alǵan da montaj jasap istegen. Bar bitirgen sharýa – osy.
Azattyq: – Tuńǵyshbaı Jamanqulov málimdemesinde ózin sizdiń qyspaqqa alǵanyńyzdy aıtady.
Arystanbek Muhamedıuly: – Men ol kisini qalaı qyspaqqa alamyn? Ol – tergeý isiniń jumysy, men oǵan qalaı aralasa alamyn? Men de bárin tek aqparattardan ǵana bilip otyrmyn.
Azattyq: – Tuńǵyshbaı Jamanqulov áýeli ustaldy, sosyn bosap shyqty. Siz sol aralyqta «Tuńǵyshbaı Jamanqulovtyń bosap shyǵýyna kepil berýge de daıynmyn» dedińiz. Ol kisiniń bosap shyǵýyna sizdiń qatysyńyz bar ma?
Arystanbek Muhamedıuly: – Iá, bar. Men ótinish aıtyp, suradym.
Azattyq: – Kimnen ne suradyńyz?
Arystanbek Muhamedıuly: – «Bul kisi - halyq ártisi» dedim. Advokattary, teatr salasynda isteıtin jigitter kómektesip júrdi janynda. Men Astanada boldym. Ol kisi 5 mıllıon teńgeni moınyna alyp otyr. Sol qarajatty quıý kerek dedi. Soǵan at salysyp, birneshe azamat 5 mıllıondy jınap berdik.
Azattyq: – Qupıa bolmasa, ózińiz kepilge qansha qarajat berdińiz?
Arystanbek Muhamedıuly: – Bir jarym mıllıon teńgedeı.
Azattyq: – Endi Eńlik Sydyqovanyń jaıyna oralsaq. Siz Eńliktiń bul iske qatysyn «rejıserdi qoldaımyn» degen sózimen baılanystyryp otyrsyz. Basqa dálelderińiz bar ma?
Arystanbek Muhamedıuly: – Mysaly, men qazir shyǵyp, «Qasym Amanjoldy qoldaımyn» desem, oǵan bir sebep bolýy kerek. Eńlik óziniń aıyptaýyn aıtyp jatyp qalaı «rejıserdi qoldaımyn, mınıstr otstavkaǵa ketsin» deıdi. Eger sol kezde men otstavkaǵa ketsem, kim biledi, basqa mınıstr «Fenıksti» aıaǵyna deıin teksere me, teksermeı me? Meniń bul jerdegi kinám – jańaǵy 3 mıllıon dollardy olarǵa jibertkizbegenim, ekinshi kinám – túk jumys jasalmaı jelinip ketken 80 mıllıon teńgeni qaıtartyp jatqanym. Oǵan nege kózimdi jumyp otyrýym kerek?
Azattyq: – Siz Júrgenov atyndaǵy óner akademıasynyń burynǵy stýdenti Eńlik Sydyqovany tanısyz ba? Ómirde onymen betpe-bet kezdesip kórdińiz be?
Arystanbek Muhamedıuly: – Múmkin, bir emtıhanda, tyńdaýlarda kezdesken shyǵarmyn. Al bylaı naqty ekeýmiz kezdesip otyrǵandaı betpe-bet kezdesken emespiz.
Azattyq: – Ol sizben kezdeskenin, sizdiń odan aqsha talap etkenińizdi, aqsha bere almasa basqa da qatynasqa shaqyrǵanyńyzdy aıtady. Ondaı boldy ma?
Arystanbek Muhamedıuly: – Men sizge naqty aıtaıyn. Eger qandaı da bir qatynas bolsa, ol qyz kórseter edi. «Búgin shildeniń mynadaı kúni mynadaı saǵatta mynadaı adam meni jolyqtyrdy. Oǵan kýá mynadaı» der edi. Ol qyz sol jyly akademıaǵa túspegen.
Azattyq: – «Túse almaǵanymnyń sebebi – rektordan osyndaı talap boldy» dedi emes pe?
Arystanbek Muhamedıuly: – Joq, ol qyz aıtyp jatyr, «men túsip oqydym» deıdi.
Azattyq: – Oqýǵa túspegen bolsa, onda qalaısha oqýdy bitirip shyǵady?
Arystanbek Muhamedıuly: – Ol qyz aıtyp jatyr: «2011 jyly oqýǵa tústim» dedi. «Emtıhanǵa keshigip qaldym, biraq rektor maǵan solaı jasady, biraq oqydym» dedi. Mine, saǵan qujattar. Mine, mynaý – [rejıser] Bolat Atabaevtyń qoly. Eńlikti syzyp tastaǵan. Emtıhanǵa barý úshin bári dopýsk alady. Árkim óziniń ónerin kórsetedi. Emtıhanǵa dopýskiden ótkender barady. Mynaý – soǵan qatysqan 50 adam. Bolat Atabaevtyń pocherki. İshinde Eńlik joq. Ol qyzdy Bolat Atabaevtyń ózi ótkizbegen.
"Eńlik Sydyqovanyń 2011 jyly Júrgenov atyndaǵy óner akademıasyna túse almaı qalǵanyna" mınıstrdiń dálel retinde usynǵan qujaty.
Azattyq: – Sonymen bul neni dáleldeıdi?
Arystanbek Muhamedıuly: – Bul qyzdyń sol jyly emtıhanǵa ótpegenin dáleldeıdi.
Azattyq: – Iaǵnı sizder kezdesken joqsyzdar ma?
Arystanbek Muhamedıuly: – Emtıhannyń aldynda kelgen. Atabaevtyń ózi ótkizbegen. Ol qujattaryn alyp ketip qalǵan. Akademıadaǵy qujattarda da barlyǵy bar. UBT sıaqty test bolady. Ony bilim mınıstrliginiń ózi qabyldaıdy. Ol jerde de ol qyz joq, oqýǵa túspegen. Eń qyzyǵy, sol jyly Eńlik Qyzylordadaǵy «Bolashaq» degen jekemenshik oqý ornyna túsken.
Mınıstr Muhamedıuly "bul qujat - Eńlik Sydyqovanyń 2011 jyly Qyzylordadaǵy «Bolashaq» ýnıversıtetine túskeniniń dáleli" dep sıpattaıdy.
Azattyq: – Ol qaı jyl?
Arystanbek Muhamedıuly: – 2011 jyly.
Azattyq: – Sol oqý ornyna túskenin dáleldeıtin qujat bar ma?
Arystanbek Muhamedıuly: – Iá, bar. Eń bastysy, ol qyz bir jyl Qyzylordada oqyǵan.
Azattyq: – Iaǵnı sizder Eńlik aıtyp turǵan jyly kezdesken joqsyzdar ma?
Arystanbek Muhamedıuly: – Árıne.
Azattyq: – Eńlik Sydyqova ǵana emes, prezıdent orkestriniń burynǵy bir mýzykanty da ertedegi oqıǵany eske alyp, sizdi «tıisti» deıdi. Buǵan qatysty ne aıtasyz?
Arystanbek Muhamedıuly: – Odan beri de 18 jyl ótti. Al nege sen ol qyzdyń ózin shaqyryp suramaısyń? Shaqyrshy sol qyzdy. Sodan keıin óziń ary qaraı bárin suraısyń.
Azattyq: – Sizben suhbatymyz jarıa bolǵan soń bul oqıǵaǵa qatysty aty-jónderi atalǵan basqa azamattarmen de áńgimelesemiz. Jalpy, mundaı oqıǵa boldy ma, bolmady ma?
Arystanbek Muhamedıuly: – Men saǵan aıtaıyn. Ondaı oqıǵa bolsa, ol qyz da sol kezde aıtar edi. Osyndaı kúni, osyndaı saǵatta, mynadaı kýá bar der edi. Ol qyzdyń ózinen surańyz. Eger Talǵat Jánibekov «Menen 100 myń dollar aldy» dep halyqtyń aldyna shyǵyp jatsa, Tuńǵyshbaı aǵam meniń atymnan «bir adam keldi, qaǵazdy jyrtyp tastady» dedi. Eńlik shyqty «Men ol kisilerdi qoldaımyn» dep. Sol sıaqty sen bireýge 100 dollar ber qazir, keledi daǵy aıta salady.
Azattyq: – Sonda bul aıyptaýlar arnaıy uıymdastyrylǵan degińiz kele me?
Arystanbek Muhamedıuly: – Árıne. Eger sol qyzdardyń bireýimen sýretke túsip otyrǵanymdy, bı bılep júrgenimdi, telefonmen sóıleskenimdi alyp kelse, jaǵdaı múldem basqasha bolar edi.
Azattyq: – Rejıser Bolat Atabaev «Júrgenov akademıasynda sabaq berip júrgen kezimde meniń kýrsyma sol kezdegi akademıa rektory Arystanbek Muhamedıuly mas kúıinde kirip, sabaǵyma kedergi keltirdi» dep jazdy. Mundaı oqıǵalar boldy ma?
Arystanbek Muhamedıuly: – Bolat Atabaev «Eńlik mende 2011 jyldan bastap oqydy» dedi. Ózi Eńlikke emtıhan tapsyrýǵa ruqsat bermegen. Sonda kimge senesiz? Bolat Atabaev búkil halyqty «Eńlik mende oqydy» dep aldap jatyr. Men sol qujatty kórsetip jatyrmyn. Ol kisi óz sózine ózi qarsy shyǵyp jatyr. Endi maǵan yńǵaısyz. Men saǵan aıttym: «Eger shyndyq aıtylsa, kóp adamdar uıatqa qalady» dep. Sonda sen kimge, nege senesiń?
Mınıstr Muhamedıuly bul qujatty "Eńlik Sydyqovanyń 2012 jyly Júrgenov atyndaǵy óner akademıasyna aýysýǵa jazǵan ótinishi" dep sıpattaıdy.
Azattyq: – Siz sonymen Eńlik Sydyqovany sotqa berdińiz.
Arystanbek Muhamedıuly: – Zań boıynsha men bir aıdyń ishinde sotqa berýim kerek. Men memlekettik qyzmette bolǵan soń mindetti túrde sotqa berýim kerek. Eger olardy sotqa bermesem, jańaǵy aıyptardy moıyndaǵanym. Bul – dúnıejúzindegi tásil.
Azattyq: – Sonda siz májbúrli túrde sotqa berdińiz be?
Arystanbek Muhamedıuly: – Iá. Bir aı kúttim. Tuńǵyshbaı aǵamyz «Meni Astanada kezdeskende qınady, sóıtti, búıtti» dedi. Men ol kezde Tuńǵyshbaı aǵamyzǵa aıttym: «Keshirim surańyz. Birinshi, keshirimdi halyqtan surańyz. Ekinshi, Júrgenov akademıasynan surańyz. Búkil akademıanyń atyna kir keltirip, balaǵattadyńyz. «Akademıada sondaı, bári mundaı» dep. Úshinshiden, teatr qoǵamynan keshirim surańyz. Eldiń bári kıno salasynda tek qana urlaıdy dep oılaıtyn boldy. Sodan keıin Eńlikten de keshirim surańyz. Siz nege ol qyzdy oılaǵan joqsyz. Keleshekte ol qyzdyń óz ómiri bar. Oryssha nashar biletin qyz. Oǵan oryssha tekst jazyp berdi. Kamera qoıyp, bylaı sóıle dep aıtty» dedim.
Azattyq: – Oǵan teksti jazyp bergenine, kamera qoıyp jazǵyzǵanyna sizdiń dálelińiz bar ma?
Arystanbek Muhamedıuly: – Jazǵannan keıin maǵan bir psıholog áıel keldi. Múldem tanymaımyn. Men ony birinshi rette qabyldaǵan joqpyn. «Qaǵazyn qaldyryp ketsin» dedim. Múldem bólek adam. Jazǵanynda bári bar, qalaı adam aldap otyrǵanda oń qolymen sol qulaǵyn ustaıdy, ernin jalaıdy, sózinen shatasady. Bárin. Oqysań, keremet.
Azattyq: – Iaǵnı sol kisi Eńliktiń siz jaıly jazǵan vıdeosyna analız jasady ma?
Arystanbek Muhamedıuly: – Iá, ıá. Ol kisi óziniń jazǵandaryn alyp keldi. Men ózim oqyp otyryp analız jasaı bastadym. Eńliktiń teksti oqyp otyrǵany kórinip tur. Men shynymen bir aı kúttim. Tuńǵyshbaı aǵammen kezdeskende de aıttym. Ol kisiler meni búkil elge solaı aıypty qylyp jatyr. «100 myń dollar aldy», «Bir adamdy maǵan jiberdi, zapıskamen keldi, aqsha suraıdy», «Stýdentter túsken kezde maǵan tizimdi berip, osylardy al dep aıtty» dep. Artynan Eńlik shyqty: «Maǵan osylaı istegen» dep.
Mınıstri Muhamedıuly muny "Eńlik Sydyqovanyń beınejazbasyn taldaǵan psıhologtyń saraptamasy" dep túsindirdi.
Azattyq: – Ánshi Jeńis Seıdollaulyna «Eńlikke aıt, aldyńǵy beıne aıyptaýyn teristep, basqasha beınejazba jazsyn» dep ótinish etkenińiz jaıly da sóz tarady.
Arystanbek Muhamedıuly: – Jasyratynym joq, Jeńis Seıdollauly – jaqyn dosym. Birge óstik. Qyzylordanyń azamaty. Olar maǵan alańdaıdy. Seniń jaqyn dosyńdy bári negizsiz aıyptap jatsa, sen de alańdaısyń ǵoı. Sodan ol aıtty: «Qyzylordada meniń dostarym bar. Olar onyń ákesin biledi» dedi. Men sodan keıin oǵan aıttym: «Jeńis, onyń ákesine aıtshy. Meniń bir táýligim ǵana qaldy. Bir táýlikten keıin ony sotqa berýim kerek» dep. Bul máselede meniń arym taza.
Azattyq: – Álemdik tájirıbede sheneýnikter siz sıaqty paraǵa nemese seksýaldyq bopsalaýǵa qatysty aıyptarǵa urynsa, qyzmetinen ketedi de, sodan soń ǵana óziniń repýtasıasyn qorǵaıdy. Al siz mınıstr qyzmetińizde otyryp, qarapaıym azamatpen sottasyp jatyrsyz. Repýtasıańyzdy mınıstrlik qyzmetten ketip, sodan keıin ǵana nege qorǵamadyńyz?
Arystanbek Muhamedıuly: – Mende ondaı nıet boldy.
Azattyq: – Onda nege otstavkaǵa suranbadyńyz?
Arystanbek Muhamedıuly: – Men túnimen uıyqtamaı ýaıymdadym «barlyq shyndyq shyqsyn» dep. Sodan soń, jasyratyny joq, otyryp aqyldastyq. Maǵan barlyq qujattardy alyp keldi. Eshqandaı dálelsiz aıyptaý. «Eger qolynda zapısi nemese sýreti bolsa, jaǵdaı basqasha bolar edi. Óz sózine ózi shatasyp otyrǵan qyzdyń aıybyn nege sen moıyndaýyń kerek?» dep keńes berdi.
Azattyq: – Sottan soń siz óz repýtasıańyzdy tolyq aqtap shyǵa alamyn dep oılaısyz ba? Jurt sizdi «qyzmetin paıdalanyp sotqa yqpal etti» dep oılaýy múmkin ǵoı. Álde sizge qyzmetti saqtap qalý mańyzdy ma?
Arystanbek Muhamedıuly: – Óziń qara, birinshi qujattardy saǵan berip jatyrmyn «oqymaǵan» dep. Eger ol qyz shynymen de oqýǵa tússe, oqyǵan bolsa, «mynandaı-mynandaı kezde kirdim» dese, sol kezde eki jaqta birdeı tepe-teńdik bolý úshin men otstavkaǵa ketýim kerek. Óz sózinen ózi shatasyp turǵan, oqýǵa túspegen adam úshin qyzmetten ketý durys emes. Kim aıtty sot oń sheshimin bermeıdi dep? Qasynda advokaty bar, saǵan kórsetip jatyrmyn. Bundaı jaǵdaıda sotqa qandaı yqpal bolady? Eger jabyq sot bolsa, sen aıtar ediń «jabyq sot» dep. Men saǵan búkil qujattardy kórsetip turmyn ǵoı.
Azattyq: – Buǵan deıin osy jaǵdaıdy ashyp aıtpaı, osynsha ýaqyt ashyq suhbat bermeýińizdiń sebebi nede? Nege buǵan deıin shyqpadyńyz? Sizdi jýrnalıser izdedi ǵoı.
Arystanbek Muhamedıuly: – Joq. Men jýrnalıserge berdim.
Azattyq: – Dál osylaı dáleldeýge tyrystyńyz ba?
Arystanbek Muhamedıuly: – Meniń sen aıtqandaı kemshiligim bar. Men basynda «halyq ózi biledi ǵoı, aq-qarasyn ajyratyp, kimdiki qandaı is ekenin anyqtaıdy» dep oıladym. Eger men ómirimde osy sátke baılanysty durys qadam istemesem, qasymda júrgen jigitter aıtar edi: «Slýshaıte, vy, okazyvaetsá, svoloch. Men senimen aralaspaımyn» dep. Kózi ashyq azamattar aıtyp jatyr «muny toqtatý kerek» dep.
Mınıstr Arystanbek Muhamedıuly (sol jaqta) jýrnalıs Qasym Amanjolǵa qujattardy kórsetip tur. Almaty, 19 qarasha 2016 jyl.
Azattyq: – Qyzmettesterińiz ben basshylyǵyńyz bul oqıǵany qalaı qabyldady? Astanadaǵy joǵarǵy bılik – Aqorda qalaı qabyldady?
Arystanbek Muhamedıuly: – Ol kisiler tolyǵymen zerttedi. Ekeýmizden kóp zerttedi.
Azattyq: – Qandaı organ zerttedi? Prezıdent ákimshiligi me?
Arystanbek Muhamedıuly: – Biz úkimettiń múshesi bolǵandyqtan ulttyq qaýipsizdik komıteti, ulttyq búro, ishki qaýipsizdik qyzmeti – bári tekserdi. Olar mindetti túrde tekserý kerek. Mınıstrge aıyp bolyp jatqan soń ol kisiler mindetti túrde tekseredi.
Azattyq: – Teksergen soń ne boldy?
Arystanbek Muhamedıuly: – Tekserdi de «myna aıyptaýlardyń barlyǵy – esh negizsiz» dep kórsetti.
Azattyq: – Al tikeleı basshyńyz – premer-mınıstrmen, prezıdent ákimshiligimen kezdesý boldy ma osy máselege baılanysty?
Arystanbek Muhamedıuly: – Iá. Barlyǵy aıtyp jatyr «shyndyq úshin aıaǵyna deıin kúresý kerek» dep.
Azattyq: – Iaǵnı sizdi qoldap otyr ma bul turǵyda?
Arystanbek Muhamedıuly: – Árıne. Bir kishkentaı kúdik bolsa, ol kisilerdiń ózi aıtar edi «Mynaýyń ne? Ne masqaralap jatyrsyń?» dep. Elbasynyń ózi, bylaısha aıtqanda, moınymdy julyp alar edi «Mynaýyń ne?» dep.
Azattyq: – Prezıdentpen osy týraly áńgime boldy ma?
Arystanbek Muhamedıuly: – Joq.
Azattyq: – Eńlik Sydyqovaǵa qatysty is aıyptaý baǵytyna burylsa, ony sotta keshirýge daıynsyz ba?
Arystanbek Muhamedıuly: – Maǵan úlken aıyp taǵylǵan soń, mende jańaǵy psıhologtyń qaǵazy bar, basqa da mamandardyń qaǵazy bar, tıisti organdar ony mindetti túrde tekseredi. Ol kisilerdiń qaǵazdary bar. Men ashyǵyn aıtaıyn – eger sot, tergeý aıaǵyna deıin barsa, Bolat Atabaevtyń ótirigi sıaqty kóptegen ótirikter ashylady.
Azattyq: – Sot Eńlik Sydyqovaǵa aýyr jaza kesip jatsa, sizdiń áreketińiz qalaı bolady?
Arystanbek Muhamedıuly: – Qandaı jaza kesetinin sot ózi sheshedi.
Azattyq: – Al siz oǵan qandaı jaza surap jatyrsyz?
Arystanbek Muhamedıuly: – Eńlik menen tek qana keshirim surasyn.
Azattyq: – Eshqandaı moraldyq, materıaldyq shyǵyn talap etpeısiz?
Arystanbek Muhamedıuly: – Joq.
Azattyq: – Túrme jazasyn suramaısyz ba?
Arystanbek Muhamedıuly: – Joq, suramaımyn. Talǵat Jánibekovke 1 mıllıon kesti. Ol – maǵan emes, úkimetke ketetin aqsha. Meniń advokatym Talǵat Jánibekovtiń ózine suraǵany áleýmettik jumys bolatyn. «Eldi aldap aqsha urlaǵansha, qolyna kúrek alyp jumys istesin» dep.
Azattyq: – Eńlik Sydyqovamen bolatyn sotqa ózińiz barasyz ba, álde advokattaryńyz qatysa ma?
Arystanbek Muhamedıuly: – Kerek bolsa, sotqa baramyn. Onyń nesi bar? Talǵat Jánibekovpen ochnaıa stavkaǵa bardym. Sol sıaqty Eńlikpen bolatyn ochnaıa stavkaǵa da baramyn.
Azattyq: – Eńlik osydan birneshe kún buryn jazbalar jarıalady. «Meniń esigimniń aldyna qarjy polısıasynan kelip, kólikter torýyldady» dep fotolar jarıalady. Bul týraly ne aıtasyz? Ondaı kúshtik qurylymdarmen baılanysyńyz bar ma?
Arystanbek Muhamedıuly: – Mysaly, sen jýrnalıssiń ǵoı. Telefonyńmen mashınanyń nomerin túsirip, fınansovyı polısıaǵa «mynandaı-mynandaı azamattar, mynandaı kólikter jumys isteı me» dep ótinish jiberseń boldy. Men aryz bergennen keıin meni eki ret tergeýge shaqyrdy. Men sol kezde suradym: «Nege sizdiń azamattar baryp, Eńliktiń esiginiń aldynda júr?» dep. Olar tań qaldy. «Birinshi sizden tergeý alamyz, ekinshi akademıanyń ustazdarynan tergeý alamyz. Sodan keıin Eńlikten suraımyz. Biz Eńlikke áli jetken joqpyz» dedi.
Azattyq: – Olar kimder sonda?
Arystanbek Muhamedıuly: – Men qaıdan bileıin. Sen de sóıt. Eki mashınany óz úıiniń qasyna qoıyp qoı da sosyn aıt: «Mine, meniń artymnan eki adam ańdyp jatyr» dep.
Azattyq: – Eńliktiń advokattary «bizdiń qolymyzda mınıstrdi áshkereleıtin kózir bar» dedi.
Arystanbek Muhamedıuly: – Ol kisiler kózirleri bar bolsa, bálkim, taǵy da jala jaýyp, bireýdiń betin jaýyp shyǵaratyn shyǵar. Olarda kózir bolsa, nege bireýdiń betin jaýyp shyǵarady? Qazir-aq shyǵarar edi.
Azattyq: – Sotqa deıin Eńlikpen betpe-bet kezdesýge daıynsyz ba?
Arystanbek Muhamedıuly: – Men saǵan taǵy da aıtaıyn. Esh keregi joq, kezdeskim de kelmeıdi ondaı adamdarmen. Eger maǵan bir paraqqa teristeý jazyp berse, men sotqa jazǵan aryzymdy artqa qaıtarýǵa daıynmyn. Ashyla bastaǵanda myna qyzdyń – birinshi ótirigi, ekinshi ótirigi taǵy ashylady. Sonda jaǵdaı múldem qıyn bolady.
Azattyq: – Bul daýdyń shyǵýyna basqa da saıası sebepter boldy ma? Álde bári bir ǵana fılmniń aıasynda týǵan sebepter me? Sizdiń dushpandaryńyz kóp pe?
Arystanbek Muhamedıuly: – Árıne, bar. Jastaıymnan qyzmetke aralasqan adammyn. Basshy qyzmette istegen soń bireýdi jumystan shyǵarasyń. Barlyǵyna unaımyn, jaǵamyn deseń, jumysqa áserin tıgizedi. Keıbir kezde ishki dúnıeń qaınap jatady. Biraq amal joq, bireýmen qoshtasýyń kerek. Nege deseńiz, qyzmet istegen soń ony alǵa qaraı júrgizýiń kerek bolady. Sen aıtshy, men osy eki jarym jyldan asa mınıstr boldym. Osy «Fenıksten» basqa, kınodaǵy jas rejıserlerge «óz ultyn masqaralaýdy toqtatý kerek, ondaı fılmderge biz «Qazaqfılmnen aqsha bergizbeımiz» degenimnen basqa bir nárse boldy ma? Úlken sharalar ótip jatyr, zańdar qabyldanyp jatyr, meniń jumysymda olqylyq bolǵan joq. Teatrda daý bolyp nemese depýtattardyń aldyna baryp zańymdy qorǵaı almaı jatqan kezim bolǵan joq. Eki jarym jyl mınıstr bolǵanda osyndaı bir jetispeýshilik boldy ma? Aıtshy. Mysaly, Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵynda «Áı, kóke, myna istegeniń uıat boldy, masqara» degendeı.
Azattyq: – Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵynda daıyn bolýy kerek «Qazaq handyǵy» fılmi ýaqytynda shyqpaı qalmady ma?
Arystanbek Muhamedıuly: – «Qazaq handyǵy» 16 jeltoqsanda shyǵady. Sol kezde rahmet aıtasyńdar sol fılmdi aıaǵyna jetkizip shyǵarǵanymyzǵa. Aqan Sataevtyń «Anaǵa aparar jol» fılmi shyqty, kópshilik raqmetin aıtyp jatyr. «Qazaq handyǵy» shyǵady. «Amanat» shyǵyp jatyr, Ámire Qashaýbaev týraly túsirilip jatyr, Balýan Sholaq jaıly túsirilip jatyr. Keshe «28 panfılovshy» kórsetildi.
Azattyq: – Jalpy, osy oqıǵalardyń bárinen keıin otstavkaǵa ketý oıyńyz bar ma? Joq bolsa, nege?
Arystanbek Muhamedıuly: – Siz maǵan aıtyńyzshy «siz osyndaı keleńsiz jaǵdaı jasadyńyz, otstavkaǵa ketýińiz kerek» dep. Men ne úshin ketýim kerek? Shyndyq úshin kúreskenim úshin be? Urlanǵan aqshany ornyna qaıtarýǵa jumys istegenim úshin be? Ne úshin? Óziń aıtshy.
Azattyq: – Suhbatyńyzǵa rahmet.
Azattyq aldaǵy ýaqytta bul oqıǵaǵa qatysty aty-jónderi atalǵan basqa azamattarmen de áńgimelesedi.
