2015 jylǵy naýryzda Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq mýzeıi ult rýhanıatyna qomaqty úles qosatyn ıgi bastama kótergen edi. Kóneniń kózindeı bolǵan qundy jádigerlerdi jıyp, mýzeı qoryna alýdy maqsat tutatyn «Ulttyq mýzeıge syı tartý» aksıasy mine eki jyldaı ýaqyt boldy nátıjeli jumys istep keledi. Aksıa bastalǵan tusta qoldaý bildirip, atsalysqan azamattardyń biri – belgili saıasattanýshy Erlan Qarın. Jaqynda Ulttyq mýzeıde ashylǵan Alǵys taqtasynda Erlan Tynymbaıulynyń da esimi jazylǵan dep habarlaıdy halyksozi.kz
– «Ulttyq mýzeıge syı tartý» aksıasyna ún qosyp, ózińizdiń koleksıańyzdaǵy qundy dúnıelerdi mýzeıge tabystadyńyz. Osy aksıaǵa qatysýshy retinde sharanyń mańyzy, qajettiligi jaıynda ne aıtasyz?
– Meniń pikirimshe, bul aksıa óte mańyzdy qoǵamdyq bastama bolyp tabylady. Óıtkeni, Ulttyq mádenı, tarıhı muralarymyzdy jınaqtaý, júıeleý bul tek qana memlekettiń, Úkimettiń jumysy ǵana emes, sonymen qatar, qoǵam tarapynan da belsendilikti, jeke azamattyq bastamashyldyqty talap etedi. Bul aksıa qoǵamda úlken bir bastamany nasıhattaýǵa, jaýapkershilikti sezinýge qomaqty úles qosady. Aksıanyń aýqymy keń. Sondyqtan bul sharany ulttyń mádenıeti men rýhanıatyna oń áserin tıgizetin iri joba dep esepteımin.
Aksıanyń taǵy bir mańyzdy tusy – ol Ulttyq mýzeıdiń qoryn baıytyp, keńeıte túsý. Ulttyq mýzeı Elbasymyzdyń bastamasymen salynǵan halqymyzdyń eń basty mýzeıi bolyp tabylady. Bul – ulttyń, halyqtyń maqtanyshy. Astanaǵa kelgen qonaqtardyń barlyǵy eń aldymen osy mýzeıdi tamashalaıdy. Sheteldik qonaqtarǵa, elimizdiń ózge qalalarynan kelgen meımandarǵa kórsetetin eń basty oryn – Ulttyq mýzeı. Sonymen qatar, óskeleń urpaqqa tarıhymyzdy tanytatyn ornymyz bolyp tabylady. Osylaısha bizdiń tarıhymyz jaıly júıeli kózqaras qalyptasady.
Biz osyǵan deıin óte qundy tarıhı muralarǵa ıe boldyq. Biraq kóptegen tarıhı oqıǵalardyń nátıjesinde biraz dúnıelerden aırylyp ta qaldyq. Al Ulttyq mýzeıdi ashý arqyly biz joǵaltqan dúnıelerimizdi qaıta túgendeýmen qatar ulttyq tarıhty qaıta qalpyna keltirip, júıeleý múmkindigine ıe boldyq. «Ulttyq mýzeıge syı tartý» aksıasy osy bir ult úshin paıdaly jumysty qoǵamdyq deńgeıde, azamattyq belsendilik deńgeıinde jalǵastyrýǵa múmkindik beredi.
– Osy aksıada siz Ulttyq mýzeıdiń qoryna ózińizdiń jeke koleksıańyzdaǵy jebe ushtaryn tabystaǵan bolatynsyz. Sol jádigerler týrasynda baıandap berseńiz. Sizdiń mundaı koleksıa jınaýyńyzǵa ne túrtki boldy?
– Bul qyzyǵýshylyǵym týraly kóptegen suhbattarymda baıandaǵan bolatynmyn. Mende arnaıy bir koleksıany jınap, kolleksıoner bolamyn degen oı bolǵan joq. Bul kezdeısoq paıda bolǵan qyzyǵýshylyq bolatyn. Osydan biraz jyl buryn arheologıalyq zertteý júrgizip, bos ýaqytymda ejelgi tarıhtan syr shertetin balbal tastardy zertteýmen aınalysqan bolatynmyn. Sol maqsatpen qazaq dalasynda, shet memleketterde arnaıy ekspedısıalar uıymdastyrdym. 2009 jyly Mońǵolıaǵa arnaıy saparmen baryp, Baıanólgeıdegi birqatar jerlerdi aralaǵan bolatynmyn. Sol sapar kezinde bizben birge bolǵan jergilikti tarıhshy, ólketanýshy, jazýshy Suraǵan Rahmetuly óziniń jınaǵan jebeleriniń koleksıasyn kórsetken bolatyn. Mine, sol sátte meniń qyzyǵýshylyǵym oıana bastady. Keıin jebeler týraly surastyra bastadym. Olardyń alýan túrliligi, ıaǵnı, pishinderi, kólemderi barlyǵy meni qyzyqtyra bastady. Suraǵan Rahmetulymen áńgime barysynda ár jebeniń óziniń maqsaty bolatynyn, atqaratyn qyzmeti bolatynyn bildim.
Mońǵolıadaǵy sapardan oralǵannan keıin óz betimshe izdene bastadym. Kitaptarǵa úńilip, batyrlyq jyrlarda, dastandarda kezdesetin jebeler týraly derekterdi oqyp shyqtym. Jebelerdiń ataýyn jınaqtap, júıelep, olardyń naqty qandaı bolatynyn bilý maqsatynda jebelerdi de jınaı bastadym. Keıin Suraǵan Rahmetuly, Zeınolla Samashev aǵalarymyz qoldarynda bar jebe ushtaryn syıǵa tartty. Dál osyndaı jebe ushtaryn jınaýmen aınalysatyn Azat Ákimbek aǵamyz da óz koleksıasyndaǵy biraz jebelerin berdi. Osylaısha jan-jaqtan meniń jebe ushtarynan koleksıa jınap jatqanymdy estigen jurt ózderinde bar jebelerin, jebe ushtaryn syılaı bastady. Nátıjesinde mende de azdaǵan koleksıasy jınalyp qaldy.
Osy qyzyǵýshylyǵymnyń nátıjesinde jebelerdiń qazaq aýyz ádebıetindegi ataýlary jóninde zertteý maqala jazyp, «Qazaq ádebıeti» gazetine jarıaladym. Sol maqalany jazý barysynda bas-aıaǵy 100-den astam jebe oqtaryn jınaǵanyma kóz jetkizdim. Olardyń árqaısysy ártúrli. Qyzyǵy sol, bir ǵana jebe oǵynyń 100-den asa túri jáne ataýy bolatyndyǵy. Bul birinshiden qazaq tiliniń baı ekenin kórsetse, ekinshi jaǵynan qazaqtyń jaýyngerlik óneriniń joǵarǵy deńgeıde damyǵanyn aıǵaqtaıdy. Iaǵnı, ár jebeni túrli maqsatta qoldanyp, soǵys tásilderin túrlendire bilgenin baıqaımyz.
Osy koleksıa jınalyp qalǵan shaqta «Ulttyq mýzeıge syı tartý» aksıasynyń bastalǵanyn estip, meniń qolymda turǵansha mýzeıde tursyn degen nıetpen, kelgen qonaqtar kórsin degen oımen mýzeıge tabystadym.
2016 jylǵy 9 jeltoqsanda Ulttyq mýzeıde aksıaǵa qatysqan tulǵalardyń esimderi jazylǵan Alǵys aıtý taqtasy ashyldy. 2015 jylǵy aksıanyń alǵashqy qatysýshylarynyń biri E.Qarınniń de esimi osy taqtadan oryn alǵan.
– Jalpy, keı elderde óziniń jeke koleksıasynan mýzeı ashqan azamattar jaıynda da estip jatamyz. Al bizdiń elimizde koleksıa jınaý mádenıeti qanshalyqty qalyptasty dep oılaısyz?
– Bizdiń elimizde koleksıa jınaý mádenıeti bolǵan joq dep aıta almaımyz. Osyǵan deıin de boldy, qazir de bar. 60-70 jyldardaǵy zıaly qaýymnyń ókilderi, sol kezdegi jazýshylardyń, aqyndardyń, ólketanýshylardyń koleksıa jınaýǵa qyzyǵýshylyǵy bolǵanyn bilemiz. Onyń bergi jaǵynda Aqseleý Seıdimbek, Myrzataı Joldasbek aǵalarymyzdyń zertteýler júrgizip, koleksıa jınap júrgenderin estigen bolatynbyz. Elimizdegi koleksıa jınaý mádenıetin joǵarǵy deńgeıge kótergen Imanǵalı Tasmaǵambetov myrza. Imekeńmen birge qyzmette júrip ol kisiniń osyndaı qyzyǵýshylyǵy ózimizge de juqqanyn aıtýymyz kerek.
Koleksıa jınaý degenińiz azamattardyń tarıhqa degen qyzyǵýshylyǵynyń kórsetkishi. Bul zıalylyqtyń, aǵartýshylyqtyń belgisi. Mundaǵy maqsat, bir zatty jınap qana qoıý emes, bir jádigerdiń tarıhyn, qoldanysyn zertteý. Sonyń nátıjesinde júıeli eńbek jaryqqa shyǵarý bolyp tabylady. Sondyqtan jeke koleksıa jınaý mádenıetin damyta túsý kerek. Jeke kolleksıonerlerdiń kórmelerin ótkizip, zertteý eńbekterinen jınaq shyǵaryp turǵan da durys shyǵar.
