1991 jyly jeltoqsanda Keńes Odaǵynyń ydyraýy jáne TMD-nyń qurylýy jaıly Deklarasıa qabyldandy. KSRO-nyń ydyraýynyń 25-jyldyǵynda onyń sońǵy basqarýshysy Mıhaıl Gorbachevten BBC tilshisi Stıv Rozenberg suhbat alyp, ne úshin KSRO ydyraǵanyn, álem men Reseıdi ne kútip turǵany jaıly suhbat órbitken.

BBC: Mıhaıl Sergeıuly, siz dál sol sátti, Odaqty qutqara almaıtynyńyzdy túsingen sátti qanshalyqty jıi eske alasyz?

Mıhaıl Gorbachev: ...Odaq – bul meniń dramam, meniń oıymsha, barlyq Odaqtyń, dostastyqtyń dramasy. Siz elestetińiz: jaǵdaı qıyn, biraq saılaý ótkizdi, brıgadany qurdy jáne ol, shynynda, – barlyq respýblıkanyń ókilderin – daǵdarystan shyǵý baǵdarlamasyn qurdy. Tipti, Prıbaltıkadan olar da bul baǵdarlamaǵa qatysatynyn habarlady. Eń bastysy, árıne, kelisimshart jasalyp qoıǵan, qol qoıý kerek boldy, 20-synshy (jeltoqsanda) bastaımyz dep keliskenbiz. Qysqasy, ómir birqalypty júrip jatyr, biraq tý syrtymyzdan satqyndyq júrip jatty, barlyǵy syrtymnan istelip jatty.

BBC: Al, satqyndar kimder?

Mıhaıl Gorbachev: Eń bastysy – Reseı. Men reseılik basshylyqty meńzep otyrmyn. Shylymdy tutatý men tartý úshin úıdi órtep, jaryp jiberýge bolady ma? Ol úshin sirińke bar. Bul jerde de solaı. Olar demokratıalyq jolmen jaýlap ala almady. Saılaý 89-ynshy jyldary ǵana ótti. Aıtqandaı, bir tań qalarlyǵy, 84% komýnıser ótip ketti. Erkin saılaý – komýnıserdiń sharýasyn bitiredi dep eseptelgen. Tipti de olaı emes.

BBC: Eger siz 91-inshi jyldarǵa qaıta orala alsańyz, qalaı oılaısyz, Odaqty qutqarý úshin basqasha áreket etý kerek pe edi?

Mıhaıl Gorbachev: Men durys jasadym. Qylmystyq  istermen aınalyspadym jáne buǵan eshqashan jol bergen emespin. Meniń ustanymym – qantógisten bas tartý. Olaı bolmady, biraq bári meniń syrtymnan isteldi. Azǵyrýshylar jetedi. Qazir kórip júrsiz, kim, qalaı istep júrgenin? Arandatý, arandatý. Men Sırıany meńzep turmyn. Sol kezde de solaı bolǵan edi.

Tań qalarlyq, biraq olarǵa saılaýǵa quqyq beretin: daýys berińiz, tańdańyz – saılaý eń demokratıalyq saılaý. Joq, olar saılaýmen bılikti ala almady, sol sebepti qylmysqa – tóńkeriske bardy.

BBC: Belovejdik kelisim – bul da tóńkeris boldy ma?

Mıhaıl Gorbachev: Iá, árıne. Munyń bári jalǵasy ǵoı. Belovejdik kelisimdi saılaǵanda, komýnıserdiń kóshbasshysy júgirip, Belovejdik kelisimge daýys berýge kóndirip alady. Keremet!

BBC: Sońǵy kúni, sońǵy ret halyqqa joldaǵanyńyzda qandaı sezimde boldyńyz?

Mıhaıl Gorbachev: Bul óte tolǵanysqa toly joldaý boldy. Men azamattyq soǵysty qalamaǵan edim. Elestetip kórińizshi, bizdiki sıaqty qarý-jaraǵy, onyń ústine ıadorlyq qarý-jaraǵy saı elde bılik úshin kúres bolsa, bul degenińiz Gorbachev bılikte qalý úshin barlyǵyna bardy degen sóz emes pe? Qanshama adamdar azap kóretin edi. Joq, men buǵan barmaıtyn edim. Meniń jeńisim – bılikten ketkenim. Bilesiz be, buǵan júrek pen bas kerek – osylaı ózderin ustaý kerek. Kórip otyrǵanyńyzdaı, qazir ondaılar kóp: ushaqty, raketany jibere salady – atady, soǵady, qulatady.

BBC: Sonda siz Reseıdiń Sırıadaǵy áskerı operasıasy durys emes dep sanaısyz ba?

Mıhaıl Gorbachev: Joq, durys. Reseıdiki durys. Bilesiz be, maǵan sonda da kór nárse belgili. Reseı  biz sýyq soǵysty aıaqtaǵannan keıingi rýhty ósirýge jaqtas.  Eýropanyń barlyq memleketteriniń halyqaralyq konferensıasy ótti jáne sol kezde jarıalady. Qoǵam bolyp jaqtaǵan bir jol bar jáne sol joldy tańdady. Reseı de beıbitshilikti saqtap, álemdi ıadorlyq qarý-jaraqtan aryltý. Bul óte jaýapty mindet. Biraq Reseıdi de arandatqysy keledi jáne arandata beretin bolady. Sózimdi este saqtap qalyńdar: arandata beretin bolady.

BBC: Nege?

Mıhaıl Gorbachev: Óıtkeni kóbisine qalyptasyp qalǵan tártipti ózgertken unamaıdy. Sýyq soǵys aıaqtalǵan kezdegi nátıje – nemen aıaqtaldy, nemen bastaldy, bárin joıǵany esterińizde me? Muny amerıkalyqtar trıýmfatorlyq jol dep sheshken joq pa? Men ol jaqta boldym,  Táńirdiń ózi jibergen dep jazǵandaryn oqydym. Qudaı: senderdiń aıaqtaryńnyń astynda búkil álem jatyr, sondyqtan bir polárly álem jasap, qurastyrý kerek.

BBC: Qazir álemde tártip qalaı ózgerdi?

Mıhaıl Gorbachev: Nashar, óte nashar. Amerıkalyqtar álemge bıligin jáne yqpalynan aıyrylyp jatyr, sondyqtan olar qate joldarǵa barýǵa daıyn. Qazir Amerıka men Reseıdiń odaqtastyǵynda túsinýshilik, qajettilik, múmkindik bar. Reseı qoldap otyr. Men Reseıdiń AQSH-pen soǵys ashýy, shabýyl jasaýy jaıly jospary baryn bilmeımin. Joq, ondaı jospary joq.

BBC: Donald Tramppen tanyssyz ba?

Mıhaıl Gorbachev: Men, tipti, onyń qabyldaýynda bolǵanmyn. Saparda júrgenimde onyń saýda úılerinde de boldym, páterinde de boldym. Onymen tanyspyn, biraq onyń kózqarasy men maqsaty jaıly aıtpaı-aq qoıaıyn.

Tramptyń jeńisine qatysty qyzyq jaǵdaı oryn aldy. Reseıde bári demokrattar jeńedi dep oılady, men de oıladym, biraq aıtpaǵan edim. Olaı bolmady.

BBC: Siz sýyq soǵysty aıaqtaýǵa kómektestińiz. Pýtın men Trampqa qazirgi shıelenisýdi sheshý úshin qandaı keńes berer edińiz?

Mıhaıl Gorbachev: Eshteńe dep aıtpaımyn. Amerıkada 15 myńdyq aýdıtorıada sóz sóılep, leksıa aıaqtalǵanda, suraq qoıa bastady. Bir jigit turyp aıtty: «Prezıdent Gorbachev, Amerıka kúnnen kúnge quldyrap bara jatyr. Ne isteý kerek? Sizdiń tájirıbeńiz bar ǵoı, ne istemek kerek dedi?».

Sen de solaı suraq qoıyp tursyń? Men aıttym. «Joq, doǵaryńyzdar, Amerıkaǵa aqyl aıtý – eń sońǵy is bolmaq, ózderiń sheshińder. Men sizderge keste men mázir bere almaımyn». Ekinshisi turyp:«Prezıdent, bári kórip, aıtýyńyzdy qoldap otyr, tym quryǵanda bir nárse aıtyńyzshy» dedi.

«Jaqsy, – dedim, sizderge mázir men keste bermeımin, biraq bylaı dep aıtaıyn: «Amerıkaǵa qaıta qurý kerek» dedim. Bes mınýt boıy qol soǵyp turdy. Kelesi saılaýda Obamany saılady. Amerıkada máseleler bar, suraqtar bar, olardy sheshý kerek, sondyqtan basqaryp, saıasatty júrgizý óte qıyn bolady. Meniń oıymsha, bul óte qıyn, odan (Tramptan) eshteńe shyqpaıdy.

BBC: Al siz Prezıdentke keńes bere alasyz ba? Pýtın sizdiń keńesińizdi suraıdy ma?

Mıhaıl Gorbachev: Ol bárin biledi. Árkim qalaǵanyn istegisi keledi. Men qurmetteıtin fransýzdar aıtpaqshy, se lá vı.

BBC: Reseı osy jyly nyǵaıyp, biraz ózine senimdi bola bastaǵanyn sezesiz be?

Mıhaıl Gorbachev: Bul suraqty nemen baılanystyryp qoıyp otyrsyz?

BBC: Osy jyly elimizde kóptegen oqıǵalar boldy degendeı: Sırıa jáne...

Mıhaıl Gorbachev: Sizge ashyǵyn aıtaıyn. Osy kúnderi birneshe joldastardyń baǵasyn aldym. Olar aı saıyn baqylaý júrgizip otyrady. Bul jerde baıbalam salmaý kerek, baspen jumys jasaý kerek. Men ol baǵamen kelisemin.

Aýdarǵan Shaıhy Maral