Jýrnalıs, mádenıettanýshy, teatr jáne kınosynshysy Ásıa Baǵdáýletqyzynyń «Jas Órken» gazetinde «Men «Bolashaqqa» qalaı tústim?» degen maqalasy jaryq kóripti. Shetelde bilim alýdy áli de armandap júrgen myń qazaqtyń bar ekendigin, alaıda ol úshin ne isteý qajettigin bilmeı júrgenderin eskere otyryp paıdaly maǵlumatqa toly materıaldy oqyrman nazaryna usynýdy jón sanadyq.
««Bolashaqpen» oqyp kelgenderdiń aldy qazir bılik tizginin ustaı bastady. Máselen, Ulttyq ekonomıka mınıstri Qýandyq Bishimbaev 2001 jyly AQSH-tyń Dj.Vashıngton atyndaǵy ýnıversıtetinde bıznes-basqarý mamandyǵynyń magıstratýrasyn támamdaǵan.
Ádilet mınıstri Marat Beketaev 2000 jyly «Bolashaq» baǵdarlamasy boıynsha London ekonomıka jáne saıası ǵylymdar mektebinde oqyǵan. Almaty qalasynyń ákimi Baýyrjan Baıbek 1995 jyldan 2002 jylǵa deıin Germanıada dáris alǵan. Batys Qazaqstan oblysynyń ákimi Altaı Kólginov te «Bolashaqtyń» túlegi. Shymkent qalasynyń ákimi Ǵabıdýlla Ábdirahymov 1997-99 jyldary Germanıada memlekettik basqarý mamandyǵyn oqypty. Belgili boksshy Serik Sápıev Londondaǵy Brúnel ýnıversıtetine túsip, sporttyq menedjment mamandyǵyn oqyp shyqty. «Bolashaq» arqyly bilim jetildirip qaıtqandardyń arasynda bilikti ǵalymdarymyz da az emes. Al asyldyń synyǵy, bankır Maǵjan Áýezov «Bolashaq» halyqaralyq stıpendıasynyń stıpendıattary qaýymdastyǵy keńesiniń múshesi eken. Resmı málimet boıynsha, «Bolashaq» halyqaralyq stıpendıasy boıynsha álemniń 35 elindegi 170 úzdik joǵary oqý ornynda oqý úshin 12 myńnan astam qazaqstandyqqa stıpendıa taǵaıyndalǵan. Burnaǵy kezde «Bolashaqqa» túsý oryndalmaıtyn arman sıaqty kórinetin. Óıtkeni, óńsheń baı-baǵlannyń balasy oqıdy dep estıtinbiz. Aǵylshynsha erkin kósilýiń kerek eken. Aýyl mektebinde oqyǵandar oǵan dámelenýdi jónsiz sanaıtynbyz. Tek sońǵy jyldary «biz de tapsyryp kórsek qaıtedi?» degen oıdyń týǵany ras. Óıtkeni, birer jyl buryn Marat Tájın memlekettik hatshy bolyp turǵanda, qudaı ońdap jýrnalıserdi synap, «bulardy shetelde daıyndaý kerek» dep pármen bergen. Sóıtip, aıaq astynan «Bolashaqta» «memlekettik qyzmet-ker», «pedagogıkalyq qyzmetker», «óner qyzmetkeri» degen kategorıalarmen birge «BAQ redaksıasynyń qyzmetkeri» degen sanat ashyldy.Demek, jýrnalıserge de jeńildetilgen talaptarmen oqýǵa múmkindik týdy. Ol qandaı jeńildik? Kóptegen shetel ýnıversıtetteri IELTS-ten jıǵan balyńyz 6,5-7-den tómen bolsa, oqýǵa qabyldamaıdy. Al «Bolashaq» byltyr – 4, bıyl 5 balmen shetelge oqýǵa túsire bastady. Túsirgende, qajetti 1,5-2 baldy jınaý úshin seniń aǵylshynshańdy kóterýdi óz moınyna alady.
Múmkindikterimizdi saraladyq. Eńbek ótili, dıplom kórsetkishi, taǵy da basqa talaptaryna saımyz. Ustatpaı turǵany – IELTS. Buryn da aǵylshyn tilin oqyǵymyz keletin. Ne úshin? Mysaly, búkil Gollıvýd aýzyn ashyp tamsanatyn Rodjer Eberttiń maqalalaryn oqý úshin. Toǵyz sózden turatyn sóılemdegi segiz sózdi sózdikten shoqyǵan soń Ebertke degen qyzyǵýshylyq ádirem qaldy. Kýrsqa barýǵa erteńiń bitpeıtin erinsheksiń. Demek, basqa maqsat kerek. Kann festıvaline baryp, aǵaıyndy Dardenndermen suhbattasamyz dedik. Nemese «Oskardyń» tapsyrylý rásiminde Al Pachıno men Kventın Tarantıno, Robert De Nıro men aǵaıyndy Koendermen pikirlesý. Jaqsy maqsat. Biraq kýrsqa jelkelep áketpeıdi. Óıtkeni, Kalıfornıaǵa bıletiń daıyn turǵan joq.
Birinshi aıaldama.
ÝNIVERSITET TAŃDAÝ
Sóıtip júrgende «Bolashaqtyń» shákirtaqysy týraly oılandyq. Eń aldymen qaıda, ne oqyǵyń keletinin anyqtap alý kerek. Sheteldiń de sheteli bar. Oqýdyń da oqýy bar. Birinshi qadam, bolashak.gov.kz saıtynan «Bolashaq» usynǵan mamandyqtar tizimin sholyp shyqtyq. «Jýrnalısıka jáne komýnıkasıalyq menedjment» grafasynda qyryq shaqty mamandyq bar. Kez kelgenin tańda. Sosyn «Bolashaqtyń» «basymdyq bergen» JOO tizimine kirip, ózimizdi qyzyqtyratyn eki memleket, Amerıka men Ulybrıtanıanyń ýnıversıtetter tizimine kóz júgirttik. Ár ýnıversıtettiń saıtynan, bilimimizge sáıkes mamandyqtar izdedik. Aqyrynda eki eldegi oqý júıesiniń aıyrmashylyqtary belgili bola bastady. Ekeýi deqyzyq, árıne. Biraq bizge ambısıasy kóp amerıkalyqtardyń ortasynan góri mádenıettiń besigi bolǵan Eýropadaǵy Tumandy Albıon tartymdy kórindi. Qaı ýnıversıtette, qandaı departament, ol departamentte (bizshe fakúltet) kimder sabaq beredi, qandaı modýlder (pánder) usynady, qaıda ornalasqan, mádenı ortalyqtarǵa alys-jaqyndyǵy, bárin saralap shyǵyp, úsh-tórt ýnıversıtetti nazarǵa aldyq. Bul da, aǵylshynshamyzdyń aqsap turǵanyn esepke almaǵanda, edáýir ýaqytty, zeıindi talap etetin jumys.
Ekinshi aıaldama. IELTS
Kóz aldymyzda sol ýnıversıtetter turdy, qolyńdy sozsań, sondasyń. Tek «Bolashaq» talabynan ótetin tórt baldy alý kerek. Osy maqsat úshin aǵylshynǵa shyndap kirisý kerek boldy. Ne kerek, sanadan óshken erejelerdi oıattyq. Buryn basqatyrǵysh bolyp kórinetin aǵylshyn shaqtarynyń logıkasyn túsindik. Intermedıatqa jetip jyǵylyp, «Emtıhandy jaqsy tapsyrý úshin IELTS-ke daıyndyq kýrsyn oqý kerek» degen keńeske qulaq astyq. Repetıtor tabyla ketip, emtıhan tapsyrýdyń quıtyrqylyqtaryna qanyqtyq. IELTS degen, rasynda, bólek álem eken. Jaqsy tapsyrý úshin sol júıemen tanys bolý kerek. Mysaly, sóılesý seksıasynda neǵurlym erkin, beıresmı sóıleýiń kerek. Jazba seksıasyndaǵy eki esseń akademıalyq stılde bolýǵa tıis. Demek «jaqsy, jaman, ádemi, kóriksiz» emes, «kóz tartar kórkem, jan túrshiktirer surqaı». Birinshi essede júz elý, ekinshi essede eki júz elý sóz jazýǵa tıissiń. Odan kem emes. Artyq bolmasa ózińe jaqsy. Birdi aıtyp birge ketý, oıdy bastap aıaǵyna jetkizbeý – keshirilmeıtin «kúnálar». Kirispe men qorytyndy, negizgi aıtar ıdeıalaryń da qysqa-nusqa, anyq, dáleldi-dáıekti bolý kerek. Jáne munda ǵalamdyq jylyný, bilim berý, áleýmettik qamtý, gendik ınjenerıa, óner, sport saıasaty, ǵylymı tehnologıa sıaqty túrli taqyryptardyń túrli aspektilerin taldaýyń suralýy múmkin. Sondyqtan olardyń árqaısysyna degen óz kózqarasyń bolý kerek jáne ony saýatty jetkize bilý mańyzdy. Oqý seksıasynda beriletin mátinderdi shemishkeshe shaǵý úshin akademıalyq sózdik qoryńyz ben azdaǵan logıka, jyldam oqý qabiletiń bolmasa taǵy bolmaıdy.
Tyńdaý seksıasynda qınalý zańdy. Óıtkeni aǵylshyndardyń sóılegeni biz kitaptan oqyǵandaı emes. Sózderdi biriktirip, aıaǵyn jutyp, botqa qylyp jiberedi, sózdikke qarap jattaǵan áp-ádemi sózińdi tanymaı qalasyń. Endeshe ne isteý kerek? Tyńdaý kerek. Án tyńdaǵan jaqsy, kıno kórgen jaqsy, biraq National Geographic sıaqty arnalardyń derekti fılmderin qaraǵan tipti paıdalyraq. Olar kóbine ǵylymı kópshilik tildi, demek, sizge kerekti akademıalyq sózdikti paıdalanady. Olardyń bárin ıýtýbtan tabýǵa bolady, sýbtıtrlaryn da qosýǵa bolady. Biraq sonymen birge ororo.com sıaqty saıttarda azdaǵan tólemge jaqsy kontent taba alasyz. Sosyn IELTS bir men IELTS onǵa deıingi testterdiń tapsyrmalary da ınternette bar. Olardy tyńdaý tipti paıdaly bolady. Birer apta úzbeı tyńdasań, qulaǵyń ashylady. Buryn estimegen sózdi estıtin bolasyń, buryn túsinbegen sózdi túsinetin bolasyń. Bul da az olja emes. Demek, til oqýdaǵy eń basty ereje – jattyǵý. Kún saıyn. Úzbeı. Sonda ǵana nátıje bolady. Áıtpese bir aı oqyp, úsh jyl umytyp ketetin tanystarymyz kóp, odan esh nátıje joq. Ekinshi ereje. Stımýl durys bolý kerek. Osyǵan deıin buıdasyn bermeı júrgen shetel tili naqty maqsatpen kiriskende bir-eki aıdyń ishinde yrqymyzǵa kóne bastady. Demek, kózge kórinetin maqsatty alǵa qoıý kerek.
Ne kerek, British Council-dyń kezekti emtıhanyna júregimiz dúrsildep kirip, tarsyldap shyqtyq. Bul emtıhandy birinshi ret tapsyrǵan biz, olardyń baǵalaý shkalasynan beıhabar edik. Mejeli tórt bal alamyn ba, almaımyn ba?.. Abyroı bolǵanda, «Bolashaq» talap etken-nen edáýir joǵary bal alyppyz. Kóńilde toıym bar ma, «budan joǵarysyn alýǵa tıis edim» dep ózińdi qamshylaısyń.
Bul «Bolashaqtyń» qujat qabyldaý kezeńi aıaqtalýǵa bir apta qalǵan kún. Tezdetýge týra keldi: dıplomdaryńdy, eńbek kitapshańdy notarıýspen bekitý, jumys ornynan anyqtama alý. Eń bastysy, 082 degen formadaǵy medısınalyq anyq-tama qajet. VICH-ke qan ótkizý, psıhodıspanserden anyqtama alý kerek.
Úshinshi aıaldama. QAZTEST
Ne kerek, qujat qabyldaıtyn sońǵy kúni baryp, kezekke turyp, abyroı bolǵanda keshke deıin úlgerip, tapsyryp shyqtyq. Tańǵalýdyń qajeti joq, Qazaqstanda bári ózimiz sıaqty, eń sońǵy kúni júgiredi. Araǵa bir aı salyp, «Bolashaqtyń» qyzmetkerleri habarlasady. Qaı kúni qazaq tilinen emtıhan tapsyratynyńdy aıtady. «Qaz-testti» tapsyrý úshin Astanaǵa kelý mindetti. Bul, árıne, IELTS emes, odan tili de, tapsyrmasy da jeńildeý. Biraq osyndaı emtıhanda qazaq tiliniń talap etilýiniń ózi mereıińdi tasytady. Jasyratyn nesi bar, «kórdiń be, qazaq tilin bilý kerek» degendeı, bir jasap qalasyń. Bul testiń nátıjesi sol kúni-aq keshke shyǵady, odan ótkender (kópshiligi ótedi) kelesi kezeńge – psıhotestke jiberiledi.
Tórtinshi aıaldama.
PSIHOTEST
Psıhotest ádette birneshe seksıadan turady. Top qylyp úlken aýdıtorıaǵa kirgizedi de, erejelerdi túsindirip, tórt saǵatqa qamaıdy. Sosyn aldyńa alaqandaı qylyp suraq kitapshasy men jaýap qaǵazynjaıady. Eń aldymen «Ótirik aıtatyn kezińiz bola ma?», «Keıde óz oıyńyzdan ózińiz shoshynatyn sátter bola ma?» degen sıaqty psıhologıalyq suraqtardan bastaıdy. Basty ereje – ótirik aıtpaý, demek, ara-tura ótirik aıtyp turatynyńdy ashyq moıyndaý. Birtindep logıkańyzdy, ıntellektińizdi, keńistikte oılaýyńyzdy, matematıkalyq qabiletińizdi, kezdeısoq qatardanzańdylyqtardy tabý múmkindigińizdi, taǵy da basqa jaıttardy tekseretin suraqtar bolady. Sosyn sizdiń tabıǵatyńyz qaı mamandyqqa jaqyn ekenin anyqtaıdy. İzin ala komýnıkasıalyq, kóshbasshylyq qasıetterińizdi anyqtaıtyn suraqtar legi aqtarylady. Test qurastyrýshylardyń logıkasy túsinikti. Olardyń yǵyna jyǵylyp, ózińizdi kez kelgenmen til tabysyp ketetin ekstravert, kez kelgen ortany úıirip áketetin lıder, sheshen adammyn dep kórsetýińizge bolady. Shynaıy jaýap berseńiz de erkińiz. Biz barynsha shynaıy jaýap berdik, keıde ortany ańsasaq, keıde jalǵyz qalyp jumys istegendi jaqsy kóremiz, barlyq ortada jarqyldap ashyq áńgime aıtpaımyz, jurtty túgel aýzyma qaratyp otyrmaımyz degendeı, bar bolmysymyzdy jasyryp qalmadyq. Munyń bári sizdiń oqýǵa qabyldanýyńyzǵa sonshalyqty keri áser etýi neǵaıbyl. Biraq, eń mańyzdy seksıa – stresske shydamdylyq. Eger ıntellektińiz joǵary bolyp turyp, stresske shydamaıtynyńyzdy sezdirip qoısańyz, esik jabyldy deı berińiz. Osynyń bárin ólshep-pisken psıhotestten ótkender (tapsyrǵandardyń toqsan paıyzy ótedi) kelesi, sońǵy konkýrsqa jiberiledi. Ol – Ulttyq komısıanyń aldyndaǵy emtıhan.
Besinshi aıaldama.
AÝYZSHA EMTIHAN
«Bolashaqtyń» prezıdenti bastaǵan onshaqty adamnan turatyn komısıa úmitkerlerdi kezekpen shaqyrady. Kóbine Konstıtýsıa, Qazaqstan zańdarynan, Qazaqstan tarıhynan, jańa zaman tarıhynan suraqtar qoıady. Táýekel hannyń qaı jyldary basqarǵanyn nemese sot bıligi men zań shyǵarýshy bıliktiń aıyrmashylyǵyn uıqydan oıatyp alsa da aıtyp berem dep senimdi bolsańyz, daıyndyqsyz bara berińiz. Áıtpese… óz elińizdiń búgini men ótkeni jaıly bilimińizdi jańǵyrtýǵa týra keledi. Biraq, eń mańyzdy másele sizdiń bolashaq oqýyńyz. Tańdaýyńyz. Nege magıstratýra, nege doktorantýra (emes)? Nege Ulybrıtanıa, nege AQSH (emes)? Nege Stenford ýnıversıteti, nege Nottıngem (emes)? Nege osy mamandyq, nege osy departament? Onda qandaı muǵalimder, profesorlar sabaq beredi, qandaı modýlder usynady? Olar sizdi nesimen qyzyqtyrdy? Bul bilim sizdiń bolashaǵyńyzǵa qalaı áser etedi? Sizdiń maman retinde qunyńyz nege artady? Odan Qazaqstanǵa qandaı paıda? Osy suraqtarǵa naqty jaýap bolýy kerek. Komısıa sizdiń jaýaptan ózińizge naqty ne kerektigin biletinińizdi estise, oń sheshim qabyldaý yqtımaldyǵy artady. «Bolashaqtyń» stıpendıasyn jeńip alý – memlekettiń aqshasyna qydyryp qaıtý emes, ózińizdiń anyq maqsatyńyzǵa jetkizetin jol dep qaraý kerek.
Altynshy aıaldama.
NÁTIJE. KEPİL QUJATY
Birer ýaqyttan keıin nátıje shyǵady. Ózińizden jyldam dostaryńyz sizdiń esimińizdi tizimnen («Bolashaq» saıtynda jarıalanady) kórip, súıinshi suraýy múmkin. Bolmasa «Bolashaq» qyzmetkerleri habarlasady. Siz stıpendıatsyz.
Endi eń qıyny bastalady. «Bolashaq» boıynsha oqyǵan azamat Qazaqstanǵa qaıtyp kelýge jáne munda bes jyl eńbek etýge mindetti. Al sizdiń shetelde qalyp qoımaýyńyzdy kepildeý úshin Qazaqstandaǵy jyljymaıtyn múlikti kepilge qoıasyz. Múlik sizdiki bolýy shart emes, ıesi kez kelgen Qazaqstan azamaty bolýy múmkin, tek ruqsaty bolsa bolǵany. Ekijaqty (úmitker ózin ózi usynǵan jaǵdaıda Halyqaralyq baǵdarlamalar ortalyǵy AQ («Bolashaq») pen sizdiń arańyzda) nemese úshjaqty (kategorıa boıynsha tapsyrǵan jaǵdaıda jumys berýshińiz, siz jáne «Bolashaqtyń» arasynda) kelisimshart jasalady. Bári: ár árip, ár útir tekseriletinin aıtýdyń qajeti joq shyǵar. Bir býma qaǵaz jınaısyz, otbasyńyz, ózińiz, úıińizdiń jaǵdaıy, baǵasy, taǵy da basqa qujattar rásimdelip bitkende baryp tereń tynystaısyz. Endi sizden oqý ǵana talap etiledi. Ózge ýaıymnyń bárin memleket óz moınyna alady.
Qyrdan qytaılar, jon asyp japondar, oıdan orystar Eýropaǵa baryp oqıdy. Bári de óz aqshasyna. Nemese áke-sheshesiniń aqshasyna. Memleketi tólepti degendi estigemiz joq. Bul az deseńiz, sońǵy jyldary «Bolashaq» baǵdarlamasy aýyl mektepteriniń muǵalimderine arnaıy kvotalar berip otyr. Shynynda da, aqyldy saıasat. Qurǵaq kórsetkishterdi ǵana emes, aýyldyń, demek aýyldaǵy qazaqtyń erteńin oılaǵan kóregen saıasat. Óıtkeni «Bolashaqpen» birge aýylǵa bilim ǵana kelmeıdi, kózqaras keledi. Ǵalamdyq masshtabta oılaıtyn tulǵalardy ósire alatyn potensıal keledi. Bizde patrıottyq týraly, qazaqty jaqsy kórý týraly kóp aıtylady. Aıtyla-aıtyla jaýyr bolady, aqyrynda qurǵaq sózden júrek aını bastaıdy. Bizdiń oı bylaı deıdi: Elińe jaqsylyq jasaǵyń kelse, óz isińniń mamany bol, óz isińde nómiri birinshi bol, odan artyq eshteńeniń de keregi joq. Al «Bolashaq» baǵdarlamasy soǵan septesemin deıdi».
