Qazaqstan ulttyq telearnasynda belgili qoǵam qaıratkerleri men depýtattar, saıasattanýshylar men sarapshylar bas qosyp, Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń konstıtýsıalyq reforma júrgizý jónindegi bastamasyn jalpyhalyqtyq talqylaýǵa saldy.
Teleshoý formatynda ótken talqylaý negizgi úsh tarmaqqa bólindi. Birinshi tarmaqta osy reformalardyń qajettigi, ekinshi tarmaqta - osy qozǵalystyń negizgi maqsaty, úshinshi tarmaqta - qandaı ózgerister kútip tur degen máseleler talqylandy.
Esterińizge sala keteıik, Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti Nursultan Nazarbaev 25 qańtar kúni bılik tarmaqtary arasynda ókilettikterdi qaıta bólý máseleleri jóninde úndeý jarıalaǵan bolatyn.
«Sizderdiń nazarlaryńyzǵa elimiz úshin asa mańyzdy, taǵdyrly máseleni usynbaqpyn. Bul - Konstıtýsıa men zańdarǵa ózgerister engizý. Bizdiń aldymyzda bılik tarmaqtarynyń ókilettikterin qaıta bólý mindeti tur. Qazir zamannyń dıdary ózgerdi. Biz de ózgerýge tıispiz. Sol sebepti, memlekettiń basqarý júıesin de jańǵyrtatyn kez keldi. Men eldiń múddesi men zamannyń talabyn, urpaqtyń bolashaǵyn oılaı otyryp osyndaı baılam jasadym. Arnaıy qurylǵan jumys toby atqarylǵan isterdi baıandady. Reforma eki negizgi baǵyt boıynsha iske asady. Birinshiden, Prezıdenttiń áleýmettik-ekonomıkalyq prosesterdi retteýdegi birshama ókilettikterin Úkimetke jáne basqa da atqarýshy organdarǵa bergen jón. Sonda bul salaǵa Úkimet, mınıstrlikter jáne ákimdikter tolyqtaı jaýap beretin bolady. Ókilettikterdi berý tıisti zańdardy ózgertý arqyly iske asady. Bul ózgeristerdi Úkimet qazirgi Parlamenttiń sesıanyń aıaǵyna deıin Parlamentke engizýi tıis. Ekinshiden, odan da kúrdeli mindet - bılik tarmaqtary arasyndaǵy qarym-qatynasty konstıtýsıalyq deńgeıde teńgerimdi etý. Osy reformanyń aıasynda Úkimetti jasaqtaýdaǵy Parlamenttiń rólin kúsheıtemiz. Parlament saılaýynda jeńgen partıa Úkimet quramyn anyqtaýǵa túbegeıli yqpal etetin bolady. Bul mınıstrler kabınetiniń ókiletti bılik aldyndaǵy jaýapkershiligin arttyrady. Tıisinshe, bıliktiń zań shyǵarýshy tarmaǵynyń atqarýshy bılikke baqylaýyn kúsheıtedi. Aıtylǵan eki baǵyttyń qaı-qaısysy da jaýapkershilik pen kásibılikti arttyrý arqyly memlekettik basqarý tıimdiligin kúsheıtedi. Jumys toby barlyq suraqtardy jan-jaqty zerttep, qoǵamdyq talqylaýǵa shyǵarý úshin usynystar jıyntyǵyn ázirleýi qajet»,-degen edi Elbasy otandyq telearnalar arqyly Qazaqstan halqyna arnaǵan úndeýinde.
Úndeý jarıa bolǵan soń, Prezıdenttiń tapsyrmasymen arnaıy jumys toby quryldy.
«Úkimetke nemese Parlamentke berýge bolatyn 40 shaqty ókilettik bar. Bul túzetýlerdi qabyldaý úshin Úkimet Parlamentke ústimizdegi sesıanyń aıaǵyna deıin basym retpen engizedi. Ekinshiden, budan da kúrdelirek mindet - bılik tarmaqtary arasyndaǵy qarym-qatynastardy konstıtýsıalyq deńgeıde teńgerý. Parlamenttiń Úkimet jasaqtaýdaǵy rólin kúsheıtý, Mınıstrler Kabınetiniń depýtattar korpýsy aldyndaǵy jaýapkershiligin arttyrý mańyzdy. Parlamenttik saılaýlarda jeńiske jetken partıa Úkimetti jasaqtaýǵa sheshýshi túrde yqpal etetin bolady. Osyny basshylyqqa ala otyryp, Úkimettiń ókilettigin burynǵydaı Prezıdenttiń emes, jańadan saılanǵan Májilistiń aldynda toqtatýy zańdy bolmaq. Úkimet múshelerine Parlament palatalary tarapynan senimsizdik bildirý tártibin ońaılatý qajet. Ol bıliktiń zań shyǵarýshy tarmaǵynyń atqarýshy tarmaqqa baqylaý jasaýyn kúsheıtpek. Úkimetke, ol sol úshin tolyq jaýapkershilikte bolatyndaı, memlekettik baǵdarlamalardy bekitýdi tapsyrý oryndy bolmaq. Úkimettiń ózine onyń quramyna kirmeıtin ortalyq atqarýshy organdardy qurý men taratý quqyǵyn berýge bolady. Prezıdent Úkimet pen Premer-Mınıstrdiń aktileriniń is-áreketiniń kúshin joıý bolmasa toqtatý quqyǵynan bas tarta alady. Munyń bári atqarýshy memlekettik organdar men onyń basshylarynyń jaýapkershiligin arttyryp, qajetti ókilettikter beredi. Zań kúshi bar Prezıdent jarlyqtaryn qabyldaý múmkindigi týraly norma kókeıtestiligin joıdy»,-degen edi Elbasy úndeýinde.
Al, telekópir barysynda oıyn aıtqan Qoǵam jáne memleket qaıratkeri Myrzataı Joldasbek bul reformany júrgizý úshin Qazaqstannyń ishki saıası jaǵdaıy ábden pisip-jetildi deıdi.
«Elbasy Nursultan Nazarbaev osy sheshimdi alǵash ret jarıa etken kezde, sózin «zamannyń dıdary ózgerdi, biz de ózgerýimiz kerek» dep bastaǵan bolatyn. Qudaıǵa táýbe, Qazaqstan álemniń damýynan eshqashan kesheýildemegen. Mysaly, Prezıdent osydan biraz ýaqyt buryn - «Qazaqstan-2030» degen strategıany jarıalaǵan kezde, «2030 jylǵa deıin kim bar, kim joq» degen pikirler kóp aıtyldy. Biraq, bul Prezıdenttiń aldaǵy daǵdarystyń aldyn alýǵa baǵyttaǵan jospary edi. Biraq, mine, ol kún de alys emes. Sondyqtan, Prezıdent bul reformalardyń ýaqyty jetti degen paıymǵa kelse, ýaqyty jetti degen sóz», - deıdi Myrzataı Joldasbek.
Saıasattanýshy Ámirjan Qosanov «kelisip pishken ton kelte bolmaıdy,sondyqtan, kelisip jazǵan Konstıtýsıa da kelte bolmas» degen oıyn aıtyp, bul japyhalyqtyń talqylaýdyń óte qajettigin aıtyp ótti.
«Óz basym saıası reforma týraly áńgime Prezıdenttiń aýzynan shyqqany durys boldy dep oılaımyn. Sebebi, Prezıdent tarapynan aıtylǵan másele únemi salmaqty keledi. «Kelisip pishken ton kelte bolmas» demekshi, kelisip, jalpyhalyqtyq talqylaýǵa salyp jazǵan Konstıtsıa da kelte bolmas. Bul jerde jumys toby kez kelgen oń ıakı synı pikirdi, balama usynysty, keıbir baptarǵa qatysty kúmándi ashyq talqylaýy kerek. Úkimetke áleýmettik ekonomıkalyq saıasatty derbes júrgizýge quqyq berý - erteń bizdiń saıası reformamen birge ekonomıkalyq jandanýǵa múmkindikm berý degen sóz. Mysaly, Premer-mınıstr kelip, Májilistiń aldynda óz baǵdarlamasyn dáleldeı alsa, qup, dáleldeı almasa, quziretti depýtattar premer-mınıstrdi ornynan alys tastaı alady», - deıdi saıasattanýshy.
Al, Qazaqstan Respýblıkasy Bas prokýrorynyń arnaıy tapsyrmalar boıynsha aǵa kómekshisi Qabylseıit Ábishovtiń aıtýynsha, Konstıtýsıa degenimiz - halyq pen bıliktiń arasyndaǵy «kelisimshart».
«Konstıtýsıa - halyq pen bıliktiń arasyndaǵy shart. Halyq daýys berý arqyly ózine unaıtyn Parlament pen Úkimetti saılaıdy. Sondyqtan, osy turǵyda Prezıdent óziniń belgili bir mindetin parlamentke berýi - zańdy dúnıe dep oılaımyn. Konstıtýsıa din emes, dástúr emes, ol bizdiń elimizdiń basty qujaty. Ol naqty bolýy kerek. Ol usaq nárselerdi elemeı, iri máselelerdi qaraýy kerek», - deıdi quzyrly organ ókili.
Sóz qorytyndysyn aıtqan Parlament Májilisiniń depýtaty Máýlen Áshimbaev bul reformalar júzege assa, Prezıdenttiń bıligi álsireıdi degen pikirdiń qate ekenin túsindirip berdi. Halyq ádildik pen durys sheshimniń «garanty» dep sezinetin prezıdenttik bılikti joǵaltpaıdy, deıdi depýtat.
«Prezıdenttik basqarýǵa keletin bolsa, osy reformalardyń nátıjesinde Prezıdenttik bılik álsireıdi dep oılamaý kerek. Elbasy óziniń belgili bir bıligin Úkimet pen Parlamentke berýiniń basty sebebi - Elbasy endi syrtqy saıasatta, eldiń qaýipsizdigine baılanysty dúnıelerge kóp mán bermek. Iaǵnı, Prezıdent eldiń qaýipsizdigi men damýyna qatysty strategıalyq máselelermen aınalysady. Reformalardyń eń túpki maqsaty - halyqtyń jaǵdaıyn durystaý», - dedi sózdi qorytyndylaı otyryp, Máýlen Áshimbaev.
Jalpy, ulttyq arnasy uıymdastyrǵan telekópir eki saǵatqa sozyldy. Astana ǵana emes, aımaqtar da ún qosyp, bul reformany jan-jaqty talqylady. Sarapshylardyń aıtýynsha, bul reformanyń taǵy bir jemisti tusy - uıyqtap jatqan partıalar oıanyp, Úkimet halyqtyń aldyndaǵy jaýapkershiligin sezinedi. Iaǵnı, qazaqstandyqtardyń áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaıyna tikeleı Úkimet jaýapty bolady.
Memleket basshysy Qazaqstan Respýblıkasy Táýelsizdiginiń 25 jyldyǵyna arnalǵan saltanatty sharada alǵash jarıa etip, keıin, tolyqqandy úndeýge astarlaı otyryp aıtqan bul konstıtýsıalyq reformany halyq 25 qańtardan bastap, 10 aqpanǵa deıin qyzý talqylady. Jalpy, jumys tobynyń qaraýyna 500-den astam usynys, ótinish pen tilek túsken eken.
Avtory: Kenjekeı Toqtamuratqyzy
