«Ol sondaı Alla jer júzindegi barlyq nárselerdi sender úshin jaratty. Sonan keıin aspanǵa kóńil bólip ony jeti qabat kók etip tártiptedi. Ol ár nárseni tolyq bilýshi» (Baqara – 29)«Áı, adam balasy! Sóz joq Allanyń ýádesi haq. Endeshe dúnıe tirshiligi senderdi áste aldamasyn. Sondaı-aq asa aldaǵysh ta senderdi Alla týraly aldamasyn» (Fatyr – 5).
Jer betindegi adam ómiriniń basty lázzaty ómirden alatyn qyzyǵy, kórý jáne estý qasıetteri arqyly aıqyndalady. Jaqsy lebizden, maqtaýdan nár alsa, jamandaý, boqtyq las sózderden adamnyń jany aýyrady. Ádemige qyzyǵady, ásemdik, sulýlyqtan, barlyqtan kóz kórip baryp jan qanaǵattanady. Úshinshi bir belgi túısik sezim. Ol da terbelis, ıis arqyly týyndaıdy. Biraq sol sezim músheleri kirlese jaman ıisten, ár túrli terbelisterden lázzattanyp, qanaǵatsyz, maǵynasyz tirlikke túsip, tek túısik arqyly ómir súremiz. Osy úsh nárse ǵana adam janyn ósiredi nemese kirletedi. Qalǵan belgi, belgisiz kórinetin, kórinbeıtin búkil jaratylys tegi adamzat úshin berilgen úsh belgige qyzmet etedi. Ne úshin? «Eger qalasaq senderden perishte jaratar edik te olar oryndaryńdy basar edi» (Zúhruf — 60). Iá, jaratýshymyzdyń qalaýy odan da joǵary! Perishte tek bir belgili ıeliktiń kıesi. Al adam jany túrlenýshi, ósýshi, damýshy, Allanyń basty josparyn oryndaýshy orynbasar bolyp sanalady. Oǵan kóz jetkizý úshin alda talaı belesterden ótip, aıattar qupıasyna kóz jetkizip kórý kerek.
«Olardyń ahıret týraly málimeti jetkilikti me? Rasynda olar odan kúdikte, tipti olar oǵan baılanysty múlde soqyr» (Nájim – 67). Aqıret týraly málimet bar tek ǵylym derekterimen tek aqyl ıeleri ǵana kóredi. Sondyqtan ár elge jol kórsetýshiler jiberip otyrady. Soqyr senim nanymmen ahıret kórinbeıdi. Quran aıattaryn ǵylymmen tekserý baılanystyrý arqyly ǵana túsindiriledi. Aıanmen júıelenip bekitilip otyrady.
Adam jany bólikterge bólinip, tozaq jáne ujmaq oryndaryna baǵyttalyp, ajyratý Mekke mańynda, Aravıa jerinde ótedi de ómir súrgen jerde jazasyn óteýge jiberiledi nemese is oryndary bekitiledi. Aıatta: «Senderden ilgeri ketýdi nemese keıin qalýdy qalaǵan bireýler úshin eskertý (37). Árkim istegen istiń ornyna ustalady». (Múddásir -38)
Ár pende qaı jerde ne istese sol jerlerde qaıta aqıret ómirin ótkizedi. Adam rýhy bólinip, joǵary mızandaǵy jan arqyly ǵana jan – tán – rýh bolyp belgili dárejedegi baılanysshy qyzmetin atqarady. Adam janynyń eki belgisi turaq bolyp, baılanysta turady. Biri tánde bolsa, biri ar bolyp arttaǵy jalǵan ómirmen baılanysqa túsedi, qosymsha nur jınaıdy. Sondyqtan da artta qalǵan urpaqtarynyń izgi isteri nátıjesinde ǵana jan tez tazarýdan nemese tozaqtan qutyla alady. Balanyń ákege nemese ákeniń balaǵa bodaý berýi bolmaq. Jáne de ekinshi joǵary bóliktiń basqa jandarmen birigip istegen qyzmetine de baılanysty bolady. Adam táninde buǵana, omyrtqa súıek ishinde ar (zeınet) belgisi qalyptasyp, búkil ómir súrý nátıjesiniń esebi (chıp-zeınet belgisi) saqtalady. Sol arqyly janǵa ózgeris, qosymsha belgi, t.b. berilip esep júıesine enip otyrady. Adam táninde ekinshiden búkil paıdalanǵan sózdik qory et pen súıekke sińedi, ister terige jazylady. 40 kún ishinde tánnen jerge ótip belgili bir sıpatyn alady. Keńistikte ózindik belgili bir beınesin quraıdy. Sóz belgisin malmen (jyn) aralastyryp biriktirip turýshy saqtap turýshy İbilis, ıaǵnı temir býy. (Kúkirt) Jaman sózder, teris sózder qulaǵy qalqaıǵan, shashy jaıylǵan kishkene qyz bala sıaqty beınege túsip, keńistikte qozǵalyp, uzaq ýaqyt ydyraý baspaldaqtarynan (Jan jáne janýarlarǵa) elekterden ótip jerge sińip, ósimdik bolyp ósedi, qýrap janyp ketedi. Qazaqta qańbaqty shaıtan shóbi dep ataǵan. Negiz bar aıatta: «Al endi jaman sóz, jerdiń betinen qoparylǵan ornyqsyz aǵash sıaqty …» (Ibragım – 27). Jalpy kúndelikti ómir súrý dárejesindegi paıdalanylǵan taza sózdik qorlar gúlge aınalyp, terbeliske jáne jupar ıiske aınalady. Negizinen adam janynyń kisisi ishki aǵzada tiginen úsh qarańǵylyqta bolsa, kóldeneń tórt búktelip tobyq, tize, bel, jaýyryn bolyp qorshalyp, ıyqtan joǵary bóligi aqıretten kelgen jan bóligi bolyp sanalady. Barlyǵy 7 sanyn berip, 7 tozaqqa bóliný sebebi de sondyqtan. Bul belgi negizinen tek tirshilik, oıyn-saýyq jáne dúnıe mastardyń jaǵdaıy bolmaq. Al taqýalar janynda taza, qalypty paryz qaryzyn ótegen ómirge óz úlesin qosa bilgen jandar jany bir tektes mal nemese taza jan bolyp tez arada ujmaqqa óteri sózsiz. Pendeniń qulshylyq sózderi ǵana rýhpen baılanysta kókke shyǵar baspaldaq jaryq bolady. Zeınet — ujmaqta dıvan qyzmetin atqarady.
Jalpy 8 jynnan kórý, estý, sezim qabiletteri ajyrap ahıret qaqpasynan tozaq esigi arqyly synaqtan ótip kórý, estý kisige qasıetke aınalady. Al oılaý, sezim, nápsi qabiletteri basqa jıilikke aýysyp, odan tek tútinsiz ot bólinip shyǵyp jan qorǵaýshysyna shyraqqa aınalýǵa tıis te, odan bólingen terbelister qýatqa aınalyp ósimdikter álemine ótedi. «Ustaǵanyń shyraq bolsyn» dep duǵa jasaıtynymyz sondyqtan. Adam balasynan bólingen sezim, nápsi qasıetter «jyndar» dep atalyp, ıispen qorektenip nár alyp, ıis terbeliske aınalyp jelmen qozǵalyp júredi. Ondaı estý jáne kórý qabiletteri bar aralas jyndardy jyn-peri dep ataıdy. Jaman sóz egesi jyn-shaıtan atalyp, ózine tán jaman ıisten nár alady. Ár túrli aram aspen nemese ıistermen tánge kirse oıǵa sonan sózge aınalyp, sol qyzmetshi pendeni «shaıtan adam» dep ataıdy. Kóp jaǵdaıda teris qylyqty sondaı ıisti pendeler tánine «jyn peri» ótip jyndy atanyp, basqa bireýdiń esimen ómir súrip sózin sóılep júrgender qanshama. Qazaqtar 40 kúnge deıin áıelderge jáne jas balalarǵa zırat basyna barýǵa ruqsat etpegen, órisi álsiz nemese ıisi shyǵyp júrgen áıelge, balaǵa jynnyń erip ketetinin bilgen. Jalańbas, shashyn jaıǵan, erkekshe kıinip syrtqy qorǵany tesilgen nemese ishimdik iship, temeki tartyp, ártúrli ıis shyǵatyn pendelerge de erip ketip otyrady. Aıaq baspen tyǵyz baılanysty, sondyqtan aıaqtan qandaı ıis bólinse bastan da sondaı ıis bólinedi. Kúndelikti bas ashyq júrgendikten seze bermeımiz. Las sózder jaman ıispen aralasady, sondyqtan jyn-shaıtan dep biriktirip aıtý sodan qalǵan. Jyn-peri ol da osy sıaqty, biraq bólek minezi bolady. Negizinen adam janyna qasıeti aralas jyndar qaýipti bolmaq. Sol sıaqty haıýandar jyny da bolady. Adam tánine enip, sosyn maldardyń qýat kózimen (bezdermen) baılanysqa túsedi. Jylan dep atalyp adam syrtqy órisinde jáne ishki asqazan, ishek, óńesh joldarynda «Fosfat, kálsı» men «hlorıd natrıı» degen atpen ǵylymda belgili qyshqyldar túrinde kóbik sıaqty nemese tuman túrinde aq, sur, qara jylandar bolyp adam táninde ómir súredi. Adamnyń oılaý, kórý, estý júıelerin qalypty jaǵdaıdan shyǵarady nemese isik bolyp, aýrý túrinde ydyraýǵa túsedi. Sóıleıdi, oılaıdy, kóripkel bolyp, keıde arýaq atynan bata berip te jatyr.
Ondaı pendelerdi ǵylymı júıeleýge, qandaı qasıet ıesi ekenin anyqtaýǵa bolady, árıne bolashaqta medısına ǵylymy bet burys jasasa. Alda jeke-jeke tolyq talqylaımyz. Jan-janýarlarǵa, jándikter janyna ótý, aýysý tásili osyndaı negizde ótedi. Jannyń bólinýiniń tazarýynyń sońǵy nátıjesi estý, kórý qasıetteriniń jannan ajyrap bólinip jekeleı kıege aınalýy tıis.
Derekkóz: massaget.kz blogynan alyndy
