Sanaýly kúnnen soń jer jahandy erekshe jylýǵa, adamzatty meıirim-shýaqqa bóleıtin Ulystyń uly kúni – áz-Naýryz merekesi toılanady. Naýryz – tek qazaq jurtshylyǵy ǵana emes, kúlli túrki álemi úshin aıryqsha meıram. Halqymyz yqylym zamannan osynaý kúndi erekshe sezimmen qarsy alǵan. Qystyń qyspaǵynan qutylyp, jýannyń jińishkerip, jińishkenin úziler shaǵynda, jan-janýar kókke, barsha jurttyń aýzy aqqa ilingen ýaqytqa jetken kópshilik Jaratqanǵa shúkirlik aıtyp, mereke qylǵan. Azdy-kópti ókpe-renishi bar aǵaıyn qushaq jaıyp, baýyrlastyqty nyǵaıtqan. Aıtýly mereke qazaq eline Táýelsizdik atty qadirli uǵymmen birge keldi. Til men dil, din men mádenıetimizdiń qaıta oralýy barshaǵa zor qýanysh ekeni belgili. Degenmen, qoǵamda qalyptasqan, halyq tanymynda talaıǵy zaman ornyqqan salt-dástúr, ádet-ǵuryptarǵa qatysty el ishinde ár alýan oı týdyryp, syńarezý pikir taratýshylar qarasy da joq emes. Elimizde dinı senimdi ózgesheleý órnektegisi keletin keıbir adamdar Naýryz merekesin de mansuqtaýǵa kóshkendeı. Osyǵan baılanysty bul kúnniń shyǵý tarıhy, mán-maǵynasy men búgingi bolmysy týraly din mamandarynyń ózderinen bilgendi jón sanadyq.
Muhıtdın ISAULY, «Nur-Múbárak» Egıpet ıslam mádenıeti ýnıversıtetiniń profesory:
Áz Naýryzdy, kórisýdi parsynyń dinı meıramy deıtin adamdar bar. Buharıdan bastap kútýbý tısǵanyń basym kópshiligi túrki jurtynan bolǵan bizdiń ata-babalarymyz keshegi kúnge deıin kúlli musylmanǵa, sonyń ishinde arab elderine, osmanlyǵa din úıretip kelgen. Sol sebepti, olar parsynyń putqa tabynýshylyq meıramyn toılaǵan emes. Kórisý – sonaý yqylymnan ǵundardan, saqtardan beri tipti odan áriden bar ǵuryp. Óıtkeni bizdiń ata-babalarymyz búgingideı qysty kúni "kvartıraǵa" tyǵylyp alyp jatpaǵan. Olar mynaý ushy qıyry joq keń dalany ıemdenip erkin jatqan. Qys aılary, ásirese, kún sýyq jaqtarda alty aılap bir-birlerin kóre almaı, sodan qystan aman shyqqany úshin kórisetin bolǵan. Burynǵylar kókti ustaǵan bir Táńirge shúkirshilik aıtsa, keıingi musylman babalar sol kókti ustaǵan bir táńir bolǵan Allaǵa shúkirshilik etken. Amandyq surasqan. Amandyq surasý – Paıǵambardyń súnneti. Bul sol kóktemniń alǵashqy kúnderinde bolatyn bolǵan. Jańa jyl, jańa ómir bolyp bastalǵan. Qurandaǵy «Allanyń ólgen soń qaıta qalaı tiriltetine qarańdar» degen mahshar kúnin eske alatyn bolǵan.
Al osy jańa kún, jańa kóktem keıingi ǵasyrlarda "Naýryz" bolyp parsysha atalyp ketken. Iaǵnı parsy mádenıetiniń bir kezdegi áserine baılanysty siz ben bizdiń oqyp júrgen "salat" ıaǵnı, parsy tilinde "namaz", ustaǵan saým – orazamyz da parsysha atalyp ketken. Eger bul adamdar naýryzdyń parsysha atalǵanyna qarsy bolsa, onda namaz ben orazaǵa da qarsy shyqsyn qaýqary jetse. Áńgime atynda emes, zatynda. Olardyń aıtyp otyrǵany – parsylardyń "naýryzy", ol ot jaǵyp ottan sekirý, otqa tabyný meıramy. Al qazaq tarıhyndaǵy naýryzda otqa sekirý joq, ot jaǵý joq. Qaıta kóktem bar. Gúldený bar. Oıaný bar. Aǵash egý bar. jandandyrý bar. Tiriltý bar. Mahshardy eske alý bar. Din ustanamyz dep dúdámal aǵymǵa ergender ózderin qazaq dep sanamasa olardy bul elde ne ustap otyr, ne bolmasa qazaq degen attaryn aýystyrsyn.
Al, ata-baba jolynan taımaı qaıta oıanýǵa bet alǵan musylman alash jastaryna aıtarym – Áz naýryz qutty bolsyn! Álıhan, Mirjaqyptardyń jolyn qýyńdar! Alla elimizge bereket, baılyq, birlik, tynyshtyq násip etsin! Ámın!
Abdýsamat QASYM, Islam.kz saıtynyń dinı sarapshysy, ıslamtanýshy:
Naýryz meıramy, bárine belgili bolǵandaı, túbi sonaý parsylarǵa baryp tireledi. Islam dini kelmeı turyp otqa tabynýshy parsy halqy Naýryz meıramyn jańa jyl retinde quttyqtaıtyn. Keıinirek Iran jerine musylmandar aıaq basqannan soń atalmysh úrdis musylmandardyń arasyna jaıyla bastady. Tipti, Ýmeıattardyń halıfalyǵy kezeńinde asa qanipezerligimen tańylǵan Hajjaj ıbn Iýsýf ás-Saqafı tarapynan bul meıram keıbir ólkelerde resmı túrde bekitilse, shıızmdi dáripteıtin Fatımıtterdiń dáýirinde musylmandar mekendeıtin aımaqtarda toılana bastaǵan. Abbası halıfasy Mútáýákkıl Alallanyń naýryz meıramyn jaqsy kórgendigi tarıh kitaptarynda aıtylady.
Túrki tildes halyqtarynda 21-22 Naýryz meıramy b.z.d. 8 ǵasyrdan beri jańa jyl merekesi retinde toılanyp keledi.
Áıtkenmen, ózińiz aıtpaqshy, atalmysh meıramǵa úzildi kesildi qarsy shyqqan bedeldi din ǵulamalary bolmady emes, boldy. Arasynda Hanafı ǵalymdary da bar-tyn. Biraq, olardyń bul tyıymdaryn májýsı senimine súıenetin, zardushtylyq dinı rásimderi oryn alǵan naýryz meıramyna qatysty dep alýǵa bolady. Óıtkeni, keıinirek Hanafı ǵalymdary arasynda atalmysh meıramǵa oń qabaq tanytqandar shyqty. Solardyń biri 15-16 ǵasyrda ómir keshken, «Sheıhýl Islam» ataǵyn alǵan Hanafı ǵulamasy Muhammed Ábý Sýýd Efendı (m.1490-1574 j.) edi.
Búginde naýryz meıramy – dinı boıaýyn joǵaltyp, otqa tabynatyn zardushtylyq dininiń elementterinen ada, halyq arasynda tek dástúr retinde qalyptasqan meıram. Fıqhta "Haram úkimin týdyrǵan sebeptiń joıylýy – úkimniń de joıylýyna alyp keledi» deıtin qaǵıda bar.
Sharıǵatta eki meıram bar: Oraza aıt pen Qurban aıt meıramdary. 22 naýryz meıramy dinı meıram emes. Biraq, qazaq salt-dástúrinde erekshe orny bar qubylys. Sharıǵat dinge teris kelmeıtin dástúrlerge ruqsat etken.
Sondyqtan da, ottan sekirý, otqa táý etý t.b. osy sekildi dinimizge jat zardushtylyq (zoroastrızm) ádetter men ishimdik ishý sıaqty haram ister oryn almaıtyn bolsa, naýryz meıramyn atap ótýdi haram deýge bolmaıdy.
Baqytjan ÓTKELBAEV, «Áziret sultan» meshitiniń naıb ımamy:
Kóshpeli qazaq órkenıetiniń ulttyq nyshandarynyń biri – Naýryz merekesi. «Naýryz» sózi – zoroastrızm seniminde bolǵan parsy eliniń tilinen aýdarǵanda «jańa kún» degen maǵynany bildiredi. Bul meıramnyń shyǵý tarıhyn keıbir ǵalymdar zoroastrızmmen, otqa tabynýmen baılanystyrsa, keıbir tarıhshylar Parsy patshalyǵynyń joryqtarymen baılanystyrady. Zoroastrızm senimi boıynsha jaqsylyqtar jaryqtan, jamandyqtar qarańǵylyqtan bastaý alady.
Keıbir rıýaıattarda Hazireti Álı Parsy shyǵanaǵy jaqqa barǵanynda bir kisi kelip Oǵan Naýryz merekesine baılanysty bir káde syılyq jasaıdy. Hazireti Álı (Alla razy bolsyn) munyń mánisin suraǵanda, álgi adam: «Búgin Naýryz merekesi, bul syılyqty sol úshin syıladym» degeninde Hazireti Álı (Alla razy bolsyn) buǵan qarsylyq bildirý bylaı tursyn:
«Bul jaqsy úrdisti, kúnige isteńder! (Naýryzda syılyq syılasý úrdisi)» dep ósıet etken eken. Ǵalym Máshhúr Júsip Kópeıuly atamyz óziniń «Nuh, Naýryznama» degen jazbalarynda munyń Nuh paıǵamdardyń zamanyn qalǵan qadym meıram ekendigin alǵa tartqan. 7 túrli dándi-daqyldan daıyndalatyn naýryz kóje sondyqtan da «Ashýra» merekesiniń qurmetine 10 túrli dándi-daqyldan jasalatyn taǵamǵa uqsaıdy degen.
Ásili, Naýryz merekesi qazaq halqynyń seniminde qystan aman esen, shyǵyp, maldyń aýyzy kókke ilinip, arqa keńip, kún jylyǵan kezde jańa jyl retinde toılanady. Qystan aman esen shyqqan halyq bir-birin zıarat etip, amandyq-saýlyq surasyp, kórisetin bolǵan. Elimizdiń batys aımaǵynda «Kórisý kúni» dep sodan atalady. Osymen qatar, 14 naýryzda Samarqandtta kók tas erıdi dep naýryz merekesin toılaýdy 9-nan nemese 14-nen bastap ketken.
Dinimizde «Shárǵı mán qoblána nemese ǵýrf» fıqh qaǵıdasy boıynsha (bir halyqtyń Islamnan aldyńǵy ádet-ǵuryptary men salt-dstúrleri) Islam negizderine qaıshy kelmeı, qoǵamdyq qatynasty oń rettegen bolsa, bul salt-dástúrler saqtalady. Búgingi dástúrimizdegi Naýryz merekesiniń Islamǵa eshqandaı alabótendigi joq. Burynǵy Naýryz merekesin ot jaǵyp qarsy alýshylyq dástúrimizden áldeqashan shyǵarylyp tastalǵan. Al, qazirgi qazaq qaýymynyń toılap júrgen Naýryz merekesinde qystan kúızelip shyqqan eldiń kóńilin kóterý men qazaqı qundylyqtarymyzdy jandandyryp, kókpar berip, at shaptyryp, palýandar kúresin ótkizip, án-jyr, aıtys-terme uıymdastyrylyp, arazdasqan adamdar osy kúni tatýlasyp, bir-birine jaqsy bata berisip, «ulys oń, aq mol bolsyn» degen sıaqty izgi tilekterimen qaýyshyp jatady. Islam sharıǵaty Naýryzdy ulttyq naqyshta kóktemmen birge jańa jylǵa kirý túsiniginde toılaýdy quptaıdy dep tolyq aıta alamyz. Osymen qosa, dinimizde «Amaldar nıetterge baılynysty» degen qaǵıda bar. Sol úshin búgingi qazaq halqy Naýryzdy kóktem merekesi retinde toılap júr. Bul Islam dininiń qaǵıdalaryna esh qaıshylyq etpeıdi degim keledi.
Derekkóz: islam.kz
