Qalanyń kúıki tirliginen mezi bolyp, jumystan qajyǵanda, qutty baspanańnyń ózi tar qapasqa aınalyp, tynysyń tarylyp ketkendeı beımaza kúıge túsesiń. Mundaı kezde qyrǵa baryp, taza aýamen tynystap qaıtý meniń ádetime aınalǵany qashan. Búgin de sol aýylǵa degen saǵynyshpen tartyp kelem.
Bizdiń aýyl aýdan ortalyǵynan onsha alys emes, qalanyń soltústik irgesinde on shaqyrym, taıaq tastam jerde. Bala kezimizde bul jolda jaıaýlatyp ta, atpen de, velosıpedpen de ary-beri sabylǵanbyz. Sebebi, oqıtyn mektebimiz aýdan ortalyǵynda bolatyn. Ol kezde eki aralyq bizge dardaı alys bolatyn. Qazir burynǵy órli-qyrly jol túzelip, ústine asfált jatqyzylǵan, qatynas qolaıly. Jeńil kólikpen 10-15 mınýtta zyr etip, jan qınamaı jetip barasyń.
Qaratóbe dep atalatyn osy aýyl kezinde torańǵy, jyńǵyl, shı, nar qamysymen kórkem kórinetin, eldi ózine baýyraıtyn. Meniń balalyq shaǵym men áke-sheshemniń jarty ǵasyr ǵumyry ótken jer. Óte-móte torańǵylary beıne ákem men sheshemniń kózi ispetti. Meni saǵynyp, jolyma qarap turǵandaı sonaý alystan boı kórsetedi.
Jazy salqyn, kúzi qońyrjaı mal-janǵa jaıly tóńkeli jer. Ondaǵy burqyldap jatqan bastaýlar, oıdym-oıdym qarasýlar ertegilerde aıtylatyn ábilqaıat sýy ma dep te qalasyń?! İshseń shólińdi qandyryp, janyńdy jadyratady, jýynsań tánińdi sergitýshi edi. Borany – qut, borbasy – altyn. Asan qaıǵynyń izdegen jeruıyǵy osy ma dersiń?! Aýyl turǵyndary bir-birine jaqyn otyrmasa da, ár úıdiń adamdary shildehanada, toı-tomalaqta, ólim-jitimde shaqyrýsyz janyńnan tabylatyn. Adamdarynyń baýyrmashylyǵy men aqjarma kóńilderi meniń aıtyp taýsqysyz jyr-dastanym bolatyn?!
Kólikten túskenim sol eken, ákem kúshik kezinde asyrap baqqan aqtaban aldymnan arsalańdap, quıryǵyn bulǵaqtatyp shyǵa keldi. Maǵan qaladan ákelgen bazarlyǵyń barma degendeı suraýly kózimen qaraıdy?! Úıdegi bolmashy kúbir-sybyrdy qulaǵym shalǵan men tamaǵymdy qyrnaı, sálem berip esikten kirgenimde qolymdy bir beıtanys jigit aldy. Janynda ózi quralpas kelinshek bar. Siz kimsiz degendeı údireıe qarasty. Jón surasa kelgenimde, olar qarashańyraqqa ıe bolyp otyrǵan inimniń qoıshysy bolyp shyqty.
– İnińiz ben kelinińiz qalaǵa bazarlap ketken, endigi keletin ýaqyttary da bolyp qaldy, – dedi jas kelinshek. Men bul úıden bir-eki shyny shaıdy asyǵys iship, dastarqanǵa batamdy jasadym da, álde bir nársemdi joǵaltqandaı alaǵyzyp otyra almaı dalaǵa shyqtym.
Dala qýań tartyp, aǵashtardyń japyraǵy sarǵaıyp kúz maýsymynyń boıaaýyn aıshyqtaı túsken. Torańǵynyń sary japyraqtary jelmen birge ushyp saǵymdana kólbeńdep aldy-artymdy oraıdy. Úıdiń artynda shóp jınaıtyn qora bolýshy edi. Sony bir aınalyp shyqtym. Kezinde maıa-maıa shóp basýly turatyn qora tuǵyn, al búgin qańǵyrap bos tur. Úıdiń shyǵys jaǵyndaǵy kiletke bas suqqanym sol kózime tanys zattar iline ketti. Jaılap qarasam, kezinde áke-sheshem ustaǵan shańyraq, kerege, ýyq, úzik, týyrlyq sekildi kıiz úı múlikteri, ár jerde retsiz shań basyp jatyr. Bul kıiz úıdiń árbir jabdyǵynda ákem men sheshemniń saýsaǵynyń taby bar, ısi sińgen ǵoı. Alaqanymmen sıpalap maýqymdy basqandaı boldym. Kezinde asqarmen boı talastyryp, aı-juldyzben tildesip turatyn qaıran aq boz úı deımin ishimnen?!
Ákem men anama degen saǵynyshym aıaq astynan tutanyp, mazdaı tústi. Bizdiń úıdiń tómengi jaǵynda áke-sheshemmen zamandas bir kempir men shaldyń úıi bolýshy edi, kenet ol kisiler esime tústi. Baryp sálem berip keleıin, «ákeń ólse de, ákeńniń kózin kórgen ólmesin» deýshi edi ǵoı degen nıetpen salyp-uryp barsam, esiginde qara qulpy tur. Álgi qara qulpy maǵan «bul úıdiń qaraýyly menmin, seniń kirýińe ruqsat joq, keri qaıt!» dep til qatyp turǵandaı boldy. Men eriksiz ańtarylyp qaldym. Sol sát qulaǵyma álde bir kúıdiń saryny talyp jetti. Ary-beri kóz júgirtip qarasam, bizdiń qoranyń shetindegi tóbede maldas quryp otyrǵan ákem kúmbirletip kúı shertip otyr. Sol mańda sheshem de kúıbeńmen júrgen sekildi. – Apyr-aý, baǵana nege baıqamaǵam, báriń osynda júr ekensińder ǵoı, men senderdi baǵanadan beri izdep júrmin ǵoı?! – dep ózime-ózim kúbirlep, olarǵa qaraı umtyldym. Jaqyndap kelgenim sol-aq eken, olar kóz aldymda saǵymdanyp ǵaıyp boldy. Sóıtsem, bul olardyń elesi eken. Tizerlep otyra qaldym da, árýaqtarǵa arnap bilgen Quran aıatyn oqyp, betimdi alaqanymmen sıpap, ornymnan aýyr kóterildim. Bul eles maǵan ótken kúnderdiń esten ketpes estemelerin esime saldy.
* * *
Osydan on eki jyl buryn, aqpan aıynyń alǵashqy jeksenbisi, Jyń qalashyǵy. Alasurǵan aq burqasyn jel uıtqyp tur, jelden qashqan burqasyn qar yqtasyn tappaı bezek qaǵady. Jeldiń ulyǵan daýysy men kóshedegi kólikterdiń shýyly qosylyp, qalashyqty basyna kóterip tur. Keı kólikterdiń ústi qar, bet-aýyzy qyraýdan kórinbeıdi. Olar saqyldaǵan sary aıazda alystan qarlatyp ázer jetken sekildi. Jelmen birge jelbirep ushqan jaý torǵaılar top-tobymen aǵashtan-aǵashqa qonaqtaıdy. Ózin-ózi sabalaǵan butaqtar torǵaıǵa pana bolatyn túri joq.
Men de burqasynǵa qarsy júzip, ákem kútip otyrǵan kitaphananyń aldyna áýpirimdep jetip, ákemmen amandyq surasyp turǵanmyn. Álde bir tanystar bastaryn ızep qoıyp, asyǵa basyp barady. Borannyń shydas berer túri joq. Ákem de jaýyrap ketipti, aıap kettip:
– Áke, meni munda tosqansha úıge barmadyńyz ba, myna aıazda atpen qalaı kelgensiz? Densaýlyǵyńyz da máz emes qoı, jaqynda emhanadan shyǵyp edińiz ǵoı, sýyq tıip naýqasyńyz qaıtalap qalsa qaıtesiz?! Aqyr kelgen ekensiz, emhanaǵa baryp shıpagerge kórinińiz?! Odan keıin úıge baryp qonyp, erteń attanyńyz? – dedim. Ol kisi:
– Qazir qudaıǵa shúkir jaqsymyn, úıińe bara almaımyn. Men bolmasam álgi qoradaǵy mal ashtan óledi, sen «kúıdi taspaǵa jazatyn jer bar» dep ediń ǵoı, meni sol jerge bastashy?! – dedi. Men de ekilenbesten:
– Onda júrińiz, – dep kósheni quldap, qyzmettesim Serikqan Yrysbaıulynyń stýdıasyna bastap keldim. Sekeń birneshe kisimen áńgime dúkenin quryp otyr eken. Aman-sálemnen keıin biz kelgen buıymtaıymyzdy aıttyq. Sekeń de bizdiń jaıymyzdy túsindi bilem, ákemdi stýdıanyń oryndyǵyna otyrǵyzyp, dombyrany qolyna ustatqan ol:
– Úlken kisi, kúıińizdi shertińiz, tyńdap kóreıik? Onan soń taspaǵa alamyz, – dedi de maǵan qarap kózin qysyp qoıdy. Ákem aıazdan bozarǵan saýsaqtaryn ıkemge keltirip, dombyranyń ishegin tyńqyldatyp, qulaǵyn burap teńshep aldy da, óziniń eki kúıin art-artynan shertip bolyp tynstady. Sonda Serikqan;
– Aqsaqal, jańaǵy ózińiz shertken kúılerińizdi tyńdap kórińiz, – dep magınttik taspanyń tetigin basqanda. Ákem tańdanyspen:
– Oı, balalarym-aı, baǵana aıtqan bolsańdar durystap shertpespe edem, –dedi. Sonda Sekeń kúlip;
– Aqsaqal, burynyraq aıtqanda mundaı jaqsy sherte almaıtyn edińiz, osynymyz durys boldy, – dedi.
Sol aqpan aıynyń sońynda ákem jaryq dúnıemen mańgilikke qoshtasty. Ákemniń bul eki kúıiniń astarynda mynadaı oqıǵalar jatqan edi.
İnim Dúısendi áke-sheshem endi úılendiremin, qyzyǵyn kórem dep júrgende, ol inim tuıyqsyz qaıtys bolady. Bul qaıǵyly jaǵdaı qanqysymnan jyǵylǵan, shesheme aýyr soqqy bolyp tıdi. Sonymen inimniń artynan sheshem de kóp uzamaı dúnıe saldy. Osyndaı qat-qabat kelgen meırimsiz qaza ákemdi qatty kúızeltti. Sonymen burynnan jan serigi qara dombyrasyn janynan tastamaı tyńqyldatyp otyratyn. Dombyradan jubanysh izdeıdin. Keıin bildik, ol kisi qara dombyrasyn bosqa tyńqyldatyp júrmepti. Qaıtys bolǵan uly men jan jaryn saǵynǵan kóńil kúıin «Saǵynysh» kúıimen beınelepti. Araǵa birneshe jyl salyp meniń ulym Shattyqtyń súndet toıyn jasadym. Qaıǵy-muńnan aıyǵyp, kókiregin qýanysh kernegen ákem nemeresiniń qýanysh toıyna «Shattyq» atty kúıin tartý etti. Qazir oılasam, sol kezde ákem atpen qalaǵa kelmegende, Serikqannyń stýdıasy bolmaǵanda, bul kúıdi ózimen birge alyp ketken bolar ma edi?! Múmkin, ákem óziniń ǵumyrynyń sanaýly kúnder qalǵanyn sezip-bilip, qarly-borandatyp kelip taspaǵa jazdyryp ketýge bekigen de shyǵar?! Ol jaǵy áli maǵan jumbaq?!
Bul kúıdiń taspaǵa jazylyp qalýyna sebepker bolǵan áriptesim Serikqan Yrysbaıulyna alǵysym sheksyz! Ákem ómirden ótkenine bıyl on eki jyl boldy. Alaıda, osyǵan deıin qý tirshilik kúıbeńi, ne bolmasa ózimniń qunytsyzdyǵymnan bolar bul kúıdi radıoǵa kezinde tabys ete almadym. «Eshten kesh jaqsy» degendeı áke amanatyn endi oryndaýdyń sáti túskendeı. Ákemniń bul kúıi tym keremet bolmaǵanymen, ol kisiniń basyp ótken ómir joly, ómirden ótken bala men jarǵa degen saǵynyshy men mahabbat muńy, nemerege degen atalyq qýanyshynyń shattyǵy edi.
* * *
Ákem Musaqyn Qamzauly 1936 jyly Jyńnyń Kúlerteń degen jerinde dúnıege kelipti. Ákesi sharýa adamy bolyp, Jaıyrda týylyp, úrkin-qorqyn zamanda osylaı aýyp kelse kerek. Ákem es bilip, etek japqanda Kúlerteń mektebinde oqyp saýatyn ashady. Eńbek jolyn Jyń Tasjol mekemesinde jumysshy bolýdan bastaıdy, keıin Shıhý 3-qatnas-tasymal seriktiginde kólik júrgizýshi bolady. Sol jerde sheshemmen tanysyp otaý kóteredi. 1960 jylǵy asharshylyq saldarynan tómenge túsip, Jyńnyń Qaratóre qystaǵynda jarty ǵasyr malshy bolǵan.
Ákem qaq-soǵy joq qoıdan qońyr, orta boıly, aryq, sary kelgen qarapaıym malsaq, sharýa adamy edi. Sol qarapaıym ákeniń boıynda ónegeli qasıetter kóp bolatyn. Ózi jyrtyq jamaý shalbar kıse de, balalaryn eshkimnen kem qylmaı qatarǵa qosqan bolatyn. Sheshem 9 qursaq kótergen aıaýly ana edi, segizimiz – ul, eń kenjemiz – Baǵdat qyz edi. Men balanyń úshinshisi bolatynmyn. Sol ákemizdiń ónegeli qasıetterine buldyr úmit, tátti elespen oıyn qýyp júrip, kezinde qadyrine jetpeppiz?! «Ata-ananyń qadirin balaly bolǵanda bilesiń» degen osy eken. Ákem quralaıdy kózine atatyn mergen, dombyrany naqyshyna keltirip shertetin kúıshi edi. Qan alyp, lońqa qoıyp adam emdeıtin, emkóstigi de bar tuǵyn. Kóktem kelisimen basynyń qany tasyǵandar ákemdi izdep sabylyp, artyq qanyn sýdaı aǵyztyp jatatyn. Men oılaımyn, qazirgi qanqysym degen pále sol bolý kerek. Basy aýyrǵan jurt basynan qanyn aldyrǵan soń sergip, jeńildep ákeme raqmetin jaýdyryp attanyp jatatyn. Kóbisi, ákemniń osy em-domynan keıin aýrýynan qulan-taza aıaǵyp ketkenin jyrdan qyzyq qylyp aıtyp júretin.
Ákem kezinde bastaýysh synyp oqysa da jazýy marjandaı ádemi bolatyn. Ádebıet fakúltetin bitirgen men ákemdeı kórkem jaza almaımyn. Onyń da sebebi bar shyǵar, men orta mektepti latyn álipbıimen bitirip, ınstıtýtqa túskennen keıin tótejazýdy úırengen edim. Ákem bizge ylǵyıda: «Halyqqa adal eńbek etińder, kisi aqysyn jemeńder, el-jurttan bólinbeńder, ne kórseńder de elińmen birge kórińder!» – dep aıtyp otyratyn.
Bir jyly kóktem kezi, kók shyǵyp, eldiń aýyzy aqqa endi jaryǵan shaq, bizdiń úıdiń qońyr sıyry óristen qaıtpaı qalady. Ony men izdep, úıdiń shyǵys jaǵyndaǵy Túıebastaý mańyndaǵy saz-batpaqqa batyp shyǵa almaı jatqan jerinen taýyp aldym. Ony shyǵarýǵa meniń álim jetpegesin, úıge qaıtyp kelip, qonaq bolyp otyrǵan naǵashy aǵam Zeınolla men úlken aǵam Ábıdollany kómekke shaqyrdym, ákem úıde joq eken. Úsheýimiz álgi sıyrdy arqanmen alaı da, bylaı da tartqylap batpaqtan shyǵara almadyq. Syıyrdyń batpaqqa batqan tórt sıraǵyǵyn bir jerden tartyp shyǵarsaq, ekinshi jerge taǵy kirip ketip kóp áýre-sarsańǵa saldy. Kúnde namazǵa júgingen shaq, endi qaıtemiz dep turǵanda ákemniń kele qalmasy barma. Bizdiń qylyǵymyzǵa kúlgen ákem: – Búıtip áýre bolmańdar, búıtseńder tańatqansha sıyrdy batpaqtan shyǵara almaısyńdar. Onan da sıyrdyń aıaǵyn búgip baılańdar, búgilgen aıaq batpaqqa kirmeıdi, – dedi. Biz áke aqylynyń arqasynda sıyrdy batpaqtan aman shyǵaryp aldyq.
Ákem qoı da, jylqy da, sıyr da baqty. Onyń baqqan maldary qystan kúıli shyǵatyn, tól shyǵyny bolmaıtyn. Sol sebepten de ujym basshylary ony jıi aýytyryp turatyn. Sebebi olar bul maldy bir ońasa Musaqyn ońaltady dep senetin. Ákem osyndaı aýlymyzdyń alys-jaqynyna belgili sıyrshysy bolyp, ujym jaǵynan talaı ret marapattalǵan.
Ákemniń osyndaı tabystarǵa qol jetkizýi, marqum sheshem Nurıla Qınaıatqyzynyń da úlesi zor edi. Balalaryn baǵyp, úıdiń bar sharýasyn byljytpaı atqaratyn. Kelimdi-ketimdi kisini qabaq shytpaı kútý anamnyń kúndelikti daǵdysy edi. Kıiz basyp, teri ıleıtin. Teriden shalbar, ton, kamzol, qolǵap, tymaq tigip beretin. Qazaq úıdiń júnnen, matadan jasalatyn jabdyqtaryn túgel ózi jasaıtyn. Sheshemiz kıiz basqan kúni kórshi-qolańnyń áıelderi túgel kómekke kelýshi edi. Balalar da jıylyp, shıǵa oralǵan kıizdi ary-beri tepkilegep, ony pysyrýǵa kómektesip máre-sáre bolýshy edik. Qysqasy, anam Nurıla on saýsaǵynan óner tamǵan sheber, eńbekqor jan edi. Jaz jaılaýǵa, qys qystaýǵa kóshkenimizde aldynda bir bala, artynda bir bala, qursaǵynda bir bala qara nardy jetelep bıik asýda qaıqaıyp ketip bara jatatyn…
Sol zamandaǵy qatnastyń qolaısyzdyǵy, turmystyń qat-qabat qıynshylyǵy saldarynan, sheshem irgemizdegi Shıhýdaǵy tórkinine 30 jyl at izin salmaq turmaq hat-habar da almaǵan. Keıin sheshem Dárıǵa degen ápkesimen kezdesip kóriskende, saǵynyshtaryn basa almaı kóz jastaryn kól qylyp, qushaqtaryn jaza almaı uzaq turǵan beınesin qaıdan umytaıyn?! Olar Aıtjamal degen sińlisin kóre almaı ketken ókinishin de aıtyp otyratyn… «Bir kem dúnıe» degen osy bolar?!
* * *
Biz qystyq shópti ala jazdaı shaýyp qorany maıaǵa toltyratynbyz. Meniń mindetim pishenshilerge tamaq jasaý. Sebebi, jaz aıy bolǵasyn úı jaılaýǵa kóship ketetin, Bazarbek degen aǵam men Dúıısen degen inimniń mindeti shalǵymen shóp shabý, ákem bir jaǵynan shalǵy tartsa, endi bir jaǵynan shabylǵan shópti ury-qarylardan qorıtyn. Shóp baılaý men oraq orýda Dúısen aldyǵa jan salmaıtyn.
Sol pishenshilerdiń biri Bazarbek keıin aýyl sharýashylyǵyn mashınalandyrýdyń mamany bolsa, Dúısen jaýyryny jerge tımeıtin balýan, ári dene tárbıe oqytýshysy boldy. Sol aǵam men inim bul kúnderi Qarataý bókterinde tómpesh bolyp máńgilik uıqyda jatsa da, olar áli kóz aldym da beıne uzaq saparǵa jolaýshylap ketken sekildi bolyp turady.
Ala jazdaı jınaǵan shóbimizdi, qarasan kelgir sıyrlar bir qysta múıizimen rep shashyp, aıaǵymen taptap, jegenin jep, jemegenin soıaýǵa aınaldyratyn. Ol kezde bizdiń shabyndyqtyń kólemi men Qonysbaı aqsaqaldyń shabyndyǵy qystaq boıynsha kóp bolatyn. Bir jazda bir ujymnyń shóbin biraq jınap alatynbyz. Kórshi dıqan ujymnyń adamdary arbasyn aıdap kelip bizden shóp suraıtyn. Sonan biz olardyń kólikterinen paıdalanyp bir kúnde bir maıany turǵyzyp alatynbyz. Shóp alǵanyna olar maz, shópti tasyp jıyp alǵanǵa biz máz bolýshy edik. Óte-móte maıa shópterdi tańerteń kún shyqpaı nemese keshki salqynda dymqyl kezinde jınap alatynbyz. Sebebi, kúndiz tasysań maıa shópterdiń japyraǵy kún nurynyń áserinen qýrap túsip qalatyn. Sol shóptiń maıasy bir-aq kúnde tóbedeı bolyp, aspanmen boı talasatyn. Ony kúzdiń qara borany julyp áketpesin dep torańǵydan eki-úsh metrdeı qazyq jasap qaǵyp, bastyryp tastaıtynbyz.
Kezinde Qaratóre óńiri torańǵylyq, nar qamys, shóbi shúıgin, sýy mol, ıt tumsyǵy ótpeıtin buta-búrgen qalyń shı, jyńǵyl onyń arasynda qoıan, qyrǵaýyl, túlki-qarsaq sıaqty ań-qustar jyrtylyp aıyrylatyn. Al araldaǵy shýlaǵan quspen, shurqyraǵan baqanyń daýysy, Qaratóreniń kúndiz-túni shertilip jatqan semfonıalyq orkestri ispetti edi. Aral dep ataıtyn sebebimiz, eki jaǵy qara sý, ortasy shabyndyq edi. Sol qara sýǵa aǵash kópir salyp ótetinbiz. Araldyń aıaq jaǵynda bir ótkel bar bolatyn. Ony biz «Keń ótkel» deıtinbiz. Oǵan biz shomylyp oınaıtynbyz. Ol bizge beıne alyp ózen sekildi seziletin. Mine, osynyń bári bul kúnde ǵaıyp bolǵan.
Qazir araldyń ortasynan tas jol túsip eki jaǵy qalyń jıdemen kómkerilgen. Burqyltap jatatyn bastaýlar, tartylǵan.` Torańǵylarda shal bastanyp sıregen. Kezindegi han saraıyndaı kórinetin toshala úılerdiń jurnaǵyn da qazir tappaısyń. Dese de jaqynǵy jyldan bergi ókimettiń tıymdy saıasaty arqasynda orman qaıta qorǵalyp, aldyńǵy jaqtan «beıqut» (Beıqut – ujymdyq túrde memleket kómegimen salynǵan turǵyn úıdiń ataýy, S.M) úıler, asfált jol salynyp, elektr jaryǵy jarqyrap halyq ıgiligine istetilýi kisini qýantady.
Balalyǵymnyń izi qalǵan Qaratóbeniń búgingi beınesi kisini qýantqanymen, oılap kórsem meniń joǵaltqanym az emes eken?! Sol kúnniń elesindeı birneshe tyrna kók júzinde aınalyp tyraýlap, oń tústikti betke alyp sherý tartyp barady eken. Eriksizden alysta júrgen Serik Qonysbaıuly, Altyn Erejepqyzy sekildi synyptastarym oıyma orala berdi. Olarǵa degen saǵynyshtan «Eı, tyrnalar!» degen óleń sanamda kestelenip qaldy.
Eı, tyrnalar!
Tyraýlaısyń, eı, tyrnalar,
Tústik jaqty betke alyp.
Hanatyńa hat jazaıyn,
Dos-qurbyǵa ket alyp!
Yzǵar ótse mekenińe,
Oralasyń erkelep.
Bir sálemin olardaǵy,
Jetkizsin tez, erterek?!
Ia, bárin aıta, birin aıt, ákemniń búkil ómiri at ústinde ótti. «Ótken kúnniń bári ómir emes, este qalǵandary ǵana ómir» degendeı bul aıtylǵan áńgimeler bul kúnde erteginiń elesi sıaqty sezilgenimen, sol elesti elestetýdiń ózi bir baqyt. Ákemmen birge ótkizgen kúnderimniń tańǵajaıyp eles-sezimderin urttap, álsin-áli tamsanyp, qalaǵa qaıttym. Ákem – ánim meniń!
Saǵıdolla MUSAQYNULY, aqyn.
QHR Buratala oblysy, Jyń aýdany.
