Eýropaǵa terorızm tolqyny 2015 jyly kelgen soń, Ulybrıtanıa da onyń qurbanyna aınalǵandaı..
Sońǵy jańalyqtarǵa sáıkes, áýel basta jaıaý júrginshiler jolynda adamdardy qaǵyp óltirgen kólik júrgizýshisiniń jeke basy týraly málimetter belgisiz bolsa, qazirgi ýaqytta The Independent gazetiniń jazýyna qaraǵanda shabýyldy bir adam jasaǵan. Onyń esemi Abý Izzadın (Trevor Brýks dep tanylǵan), osyǵan deıin ol terrorısterdi qarjylandyrý men ekstremıstik ıdeıalardy aqtaý úshin túrmede jaza ótegen. Alaıda, AVS telekanaly Izzadınniń qorǵaýshysynyń sózine silteme jasaı otyra «Izzadınniń áli de qamaýda ekenin jáne ol shabýyldaǵan adam bolýy múmkin emes» dep jetkizedi.
Bir qyzyǵy bul qandy shabýyl oryn alǵan kún Brússeldegi alǵashqy jarylys bolǵan kúnmen sáıkes. Sonymen birge, Vashıngttondaǵy antıterrorızm konferensıasynyń ashylý kúnimen de sáıkes. Sonda gáp qaıda jatyr..
Brıtanıadaǵy shıelenis
London sońǵy 12 jylda múldem terorıstik áreketter oryn almaǵan qala. Sońǵy ret iri kólemdegi shabýyl 2005 jyldyń 7 shildesinde oryn alǵan. Terorıstik áreket nátıjesinde 52 adam qaza boldy. Bul Birikken Koróldik tarıhyndaǵy eń úlken terrakt boldy jáne ony «Al-Kaıda» uıymdastyrdy dep aıtylǵan bolatyn. Osy jyly osy sıaqty taǵy bir terorıstik áreket jasaldy, alaıda bombalar jarylmaı qalyp eshkim zardap shekken joq.
Osy áreketterden soń Ulybrıtanıadaǵy qaýipsizdik sharalary nyǵaıdy. Taǵy bir shabýyl 2013 jyldyń 22 mamyrynda Londonnyń ońtústiginde oryn aldy. Onda eki aǵaıyndy Maıkl Adeboladjo men Maıkl Adebovale machete qylyshymen áskerı barabanshy Lı Rıgbıdi baýyzdap, vıdeoarnaý jasaǵan. Bul ólim qala turǵyndary men ultjandylardy álbette beıjaı qaldyrǵan joq.
Londondaǵy sońǵy oryn alǵan terorıstik oqıǵalarǵa 2016 jyldyń 3 tamyzynda bolǵan qylmysty ataýǵa bolady. Rassel skver deıtin jerde áıel baýyzdalyp, taǵy bes adam jaraqat alǵan bolatyn. Ony jasaǵan 19 jasar shyǵý tegi somalıılik Norvegıa azamaty boldy.
«Londonda qarý jumsaý, atý óte sırek kezdesetin qubylys, sondyqtan polıseıler qarý jaraq quraldaryn ózderimen birge alyp jurmeıdi».
Ulybrıtanıa bıligi 22 naýryzda oryn alǵan terorıstik shabýyl jaıynda pikirlerin ózderiniń ishinde saqtap, jaq ashpaı otyr, alaıda sarapshy mamandar keshegi Londonda oryn alǵan qandy oqıǵany Brússeldegi jarylyspen baılanystyryp, sáıkestendirip otyr. Onda 32 adam qaıtys bolǵan bolatyn.
«Terrorıster qaýipsizdik sharalaryna quddy bir kóńil bólmeı, saıran quryp, ózderiniń áreketterin Eýropanyń kez kelgen jerinde iske asyra alatyndyqtaryn dáleledegileri keledi».
Brıtandyq áskerı kúsh organdary álemdegi eń effektıvti, myqty uıymdardyń biri bolyp esepteledi. «Islam memleketiniń» paıda bolǵaly beri bul organdardyń jumystary kóbeıgen syńaıly. Brıtan musylmandary ishinde Taıaý Shyǵysqa ketip jatqandar sany búginde on myńǵa jetken.
Quqyqqorǵaý organdary mundaı áreketterge jol bermeýge tyrysady. Máselen, osy jyldyń aqpan aıynda Londonda Taıaý Shyǵysqa baryp soǵyspaqshy bolǵan nıetpen Brıtanıada terrakt jasamaqshy bolǵan bes birdeı jetkinshekter ustaldy.
Ne degenmen, Birikken Koróldik Eýropanyń basqa memleketterine qaraǵanda áldeqaıda qorǵalǵan, qaýipsizdendirilgen bolyp kórinedi. Alaıda, keshegi bolyp ótken terrakt jańa tragedıalardyń bastamasy bolmasyna kim kepil?
Halyqaralyq máseleler boıynsha memlekettik dýmanyń múshesi Sergeı Jeleznák bul týraly bylaı deıdi:
«Álemniń túkpir-túkpirindegi terrorıster adamdar arasynda qorqynysh pen dúrbeleń ornatqylary keledi» deıdi. Onyń oıynsha, Londondaǵy terrakt qısynsyz saıasattyń jańǵyryǵy ispetti. Eýropadaǵy árbir qandy qaqtyǵys saıyn kókeıde sol baıaǵy suraq týyndaıdy: Londonda, Parıjda, Berlınde, Brússelde taǵy qansha adam ólýi tıis? Barlyǵy birigip kúsh jumsaý qajet ekenin túsiný úshin taǵy qansha adam ajal qushýy tıis?» .
Eýropadaǵy terorızmniń shıelenisýin sarapshylar bylaı túsindiredi:
«Másele tek IGIL-di nasıhattaýda ǵana emes. Onyń sebebi tereńde jatyr. Eýropa belgisiz bir jyldamdyqpen, órshilispen dinge qarsy, dinı kózqarastarǵa jat tártipterdi, sharttardy qabyldaıdy. Máselen aıtalyq, durys emes orıentasıaly adamdarǵa degen toleranttylyq máselesi. Osynyń bárin musylmandarǵa qabyldaý qıynǵa soǵady. Qabyldaı almaıtyndar bul problemamen osylaı kúreskisi keledi» deıdi ol.
Belgıadaǵy qaıǵyly jaǵdaı
Osydan bir jyl buryn Belgıanyń astanasyndaǵy áýejaıda «Malbek» stansıasynda terorıstik shabýyl oryn aldy. Ony «Islam memleketi» toby uıymdastyrǵan. Bul jerdegi aıtylatyn nárse, osy oqıǵa Parıjdegi terorıstik qımyldardan keıin Belgıada terorızm qaýpi asa joǵary deńgeıde bolǵanyna qaramastan oryn alǵan.
Arada jarty jyl ótken soń adamdar Brússelge ushýǵa, Brússelden ushýǵa qorqatyn boldy. Búginde Brússel aeroportynda asa qatal tekseris júrgiziledi. Barlyq áýejaı jerinde qarýly áskerı adamdar kúzetedi.
Osy jaǵdaıdan kein Belgıa 30-ǵa tarta jańa zańnamalar qabyldady. Terorızmmen kúres máselesine €400 mln bólindi.
Taǵy da terrakt bolýy múmkin degen boljamdar jasalýda. Osyǵan baılanysty polısıa kúni-túni kúzette bolyp, áskerı qyzmetkerler de kómeke kelýde.
Alaıda, aeroport polıseı qyzmetkerleri árbir qabyldanǵan qaýipsizdik sharasy jumysty qyıyndatady, ony tym baıaýlatatynyn jasyrmaıdy. Sondyqtan mundaı uzaq tekseristen kóp adamdar ótkisi kelmeıdi.
aýdarǵan Nazerke Musa
