Tarıhy tereńge tamyr jaıǵan qazaq eliniń biz bilmeıtin tyń dúnıeleri de jeterlik. Salt-dástúrge baı halyqtyń ulttyq qundylyqtary da az emes. Tómendegi dúnıelerdi de bile júrgenińiz artyq bolmas.
- Shilıa – qamytty attyń moınyna ketirmeý úshin paıdalanylatyn
ábzel. Shilıany qaıystan tigip, túıip órip isteıdi, sheberler kúmispen, jezben qadaqtap ásemdeıdi, ár jerine qaıystan shashaq taǵady.
- Delbe – arbaǵa ne shanaǵa jegilgen kólikti buryp otyrýǵa arnalǵan ábzel.Ony qaıystan nemese esilgen qaldan jasaıdy. Delbeniń at sýlyǵyna baılanar eki ushynda aǵash tıegi, temirden jasalǵan bekitpesi bolady. Uzyndyǵy shamamen - 7 – 10.
- Óre – attyń uzaqqa ketip qalmaýy úshin aldyńǵy jáne artqy aıaǵyn bir-birine matap qoıýǵa paıdalanylatyn ábzel. Atty órelegende óreniń bir shetin attyń aldyńǵy oń aıaǵyna, al ekinshi shetin aıqastyryp artqy sol aıaǵyna salady. Óre qyldan, qaısytan jasalyp, attyń aıaǵyna salatyn jerlerin kıizben astarlaıdy.
- Ompy – erte kezde oınalǵan oıyndardyń bir túri. Asyqty murtynan nemese jambasynan turǵyzýdy «ompy» deıdi. Ompy oıynyna 2-10 balaǵa deıin qatysa berýlerine bolady. Araqashyqtyǵy 10-20 adym jerge eki kómbe syzylady. Ár bala kómbeniń teń ortasyna belgilengen syzyq boıyndaǵy kónge eki asyqtan tigedi. Ortasyna bir asyqty ompysynan turǵyzady. Balalar kómbedegi syzyq boıyna kezekke turyp, qoldaryndaǵy saqalarymen kónge tigilgen asyqtardy atyp túsirýleri kerek. Atyp alǵan asyqtary ózderine qalady. Eger ompyǵa tıgizse, kóndegi barlyq asyqtardy alady. Neǵurlym kóp asyq utyp alǵan bala jeńiske jetedi.
- Bujy – el arasynda sırek daıyndalatyn óte dámdi taǵam.
- Shyrtyldaq – jylqy etiniń sorpasynan qalqyp alatyn, qatpaıtyn maı. Kóp jerlerde tortasy aıyrylǵan sary maıdy da osylaı ataıdy.
- Syralǵy – «Batyrdan – aýǵa, ańshydan – syralǵy» degen mátel osyǵan baılanysty aıtylǵan. Bul – oljaly, qanjyǵasy qandanyp kele jatqan ańshydan nemese saıatshydan kezdeskende suralatyn jol.
- Salbýryn – ańshylyq termın. Ańshy, saıatshy jigitterdiń top bolyp, birneshe kún boıy ańǵa shyǵýyn «salbyraýyn» dep ataıdy.
- Qoj – usta–zergerler kóriktiń kómeıine kómir salýǵa, ystyq shoqty kósip alýǵa, kúl shyǵarýǵa arnap maldyń jaýyryn súıeginen jasaǵan qalaqty qoj nemese qojy dep te ataıdy. Qojynyn ázirleý úshin jaýyrynnyń ortasyndaǵy uzyna boıy sozylyp jatqan qyr súıekti shaýyp tastaıdy jáne ony ilip qoıý úshin bas jaǵyna qaıystan búldirge taǵady.
- Jelbýaz – úrlemeli aspaptar tobyna jatatyn, erte zamannan kele jatqan, el kózine elenbegen kóne mýzykalyq aspaptyń biri. Aspap ılengen mal terisinen jasalady. Syrt kórinisi meske uqsas. Aýzyn bekitip turatyn tyǵyny, áýen shyǵaratyn eki syrnaı tútikshesi bolady. Moıynǵa asyp alyp júrýge yńǵaılanyp, qaıystan arnaıy baý taǵylady. Ustap júrýge óte jeńil.
- Úgindirik – kóriktiń ottyǵyna kómirdi qomaqtap jınaýǵa, kúlin ysyrýǵa arnalǵan qural.
- İskenje – aǵashtan nemese múıizden jasalatyn kishkene tisteýik, ataýyz. Onymen zergerler usaq zergerlik buıymdardy qysyp turyp óńdeıdi, kepserdi egeıdi.
Daıyndaǵan: Nargıza ERES
