Qazaq tilin damytýǵa, jappaı qoldanýǵa úkimet nege jaǵdaı jasamaıdy, nege talap etpeıdi? Sheneýnikterden qazaq tilin bilýdi talap etse – tilimiz áldeqashan damyp keter edi ǵoı. Nege sóıtpeıdi? Qazir qazaqtar respýblıka halqynyń 67 paıyzyna jetti, osynsha halyq qazaq tilinde sóılep tursa – basqa halyqtar da úırenip alar edi ǵoı. Sonyń kesirinen qaıran tilimiz kúnnen kúnge júdep-jadap bara jatyr emes pe? Ekonomıkaǵa, saıasatqa, qoǵamdyq ómirge belsendi aralasa almaıdy, jańa termınder jasalmaıdy jáne t.b. nalalardy qazaqtyń ultyna jany ashıtyn azamattarynyń bári aıtady. Biraq «baıaǵy jartas – bir jartas», til ornynan tapjylmaı tur. "Qazaq mektepterin kóbeıtip jatyrmyz ǵoı, endi maǵan ne ǵyl deısińder" degennen basqany aıtpaıdy. Nege qoldanylmaıdy degen jaýap bergisi kelmeıdi? Al orys tiliniń órisi kúnnen-kúnge keńip barady.
«Jaǵdaı solaı boldy» degen syltaýdan boıdy aýlaq salyp, osynyń sebebi nede degenge boılap kóreıikshi. Solaı bolǵan «jaǵdaı» Baltyq respýblıkalarynda da, Ýkraınada da, Ózbekstanda da jáne t.b. birdeı boldy. Alaıda basqa eldiń bári óz ana tilinde sóıleıdi, jalǵyz qazaq qana áli kúnge bireýdiń qańsyǵyna tańsyq bolyp júr. Barlyq aqparatty, bilimdi orys tilinen alamyz, ony qańsyq deıtin jónimiz joq deımiz. Alaıda sonyń bárin basqa halyqtar da áli kúnge orys tilinen alady, biraq eshqaısy da tabynyp qalǵan joq, kereginde ǵana shet tili retinde paıdalanady, kerek emesinde kózge de ilmeıdi. Tek biz ǵana «quıysqanǵa qystyrylǵan ...» qusap, soǵan jabysyp qalǵanbyz. Orys tilinsiz nanymyz pispeıdi, tamaǵymyz túspeıdi... Nege?
Qazaqsha jaza alatyndardyń bári de aýyldan shyqtyq qoı, sondyqtan sol zamanǵy tirlikti jaqsy bilemiz. Bir kezde búkil qazaq dalasynda atqaminer ataýlynyń bári balalaryn oryssha oqytýǵa tyrysatyn. Aýylkeńestiń tóraǵasy, partorg, dırektordan tartyp, barlyq bas mamandar balalaryn tegis oryssha oqytty. Tipti muǵalimderge deıin balasy birdemeden qur qalatyndaı ana tilinen jerip, orys tiline berip jatty. Aýylda mektep joq bolsa jaqyn jerdegi nemese qaladaǵy orys mektepterinen oqytatyn. Eger bireýi balasyn qazaqsha oqytyp jatsa – balasynyń bolashaǵyn oılamaıdy, durys bilim bere almaı jatyr dep sheneıtin. Osy balalar qazaqsha oqý men jazýǵa shorqaq bolsa da ata-ájesiniń janynda ósip, dalaǵa, mal-qustyń mańyna aralasy bolǵan soń qaıta ana tilin bildi. Al qalaly jerde turyp, tegis oryssha oqyǵan balalar qazaq tilinen múlde maqurym qaldy. (Arasynda 1-2 paıyzdy quraıtyn tektiler ǵana balalaryna qazaqsha úıretetin). Olar tipti qazaq tiline jırenishpen qaraıtyn, al oryssha sóılegendi mártebe sanaıtyn. Úılerine qazaqsha sóıleıtin qonaqtar kelse «vy ıdıte v svoıý komnatý» dep shesheleri qonaqtan qaqpaqyldap, aralastyrmaıtyn, sózderin estirtpeıtin. Tek masań qonaqtar ǵana birinshi ústelden turǵan soń aýyzdarynan araq ıisi burqyrap, aınalyp-tolǵanyp, súıgende ǵana qazaq tilin estip, ony jáne osy jırenishti araq-sharappen astastyratyn...
Endi... endi sol balalardyń bári qazir barlyq deńgeıdegi bılik basyna keldi. Aýyldan shyǵyp, qazaqsha oqyǵandar olardyń 3-4 paıyzyn ǵana quraıdy, qalǵanynyń bári oryssha oqyǵandar. Táýelsizdik jyldarynda qazaqsha mektepke barǵandarynyń tilderi de oryssha shyqqan, ana tilinen góri ózge tilge ıkemdi. Úkimet basynda otyrǵandardyń balalary da tegis sondaı... Balalary túgil nemereleri sondaı. Endi qaıtyp úkeń qazaq tilin bilýdi talap etsin? Óz balalary men nemerelerin ózekten tebe me? Sondyqtan olardyń basyn qazaq tiliniń bolashaǵy eshqashan alańdatpaıdy, kerisinshe osylaı jalǵasa bersin, qazaq tili qajet dep eshkim aıtpasa eken dep turady. Ol sorly osylaı súıretilip júre berse boldy, dep sanaıdy, al keıde «balalaryńa qazaqsha til úıretpegen ózderiń kinálisińder» dep halyqtyń ózine kiná artady.
J.Jubanıazov, áleýmettanýshy
