Beıbit QOISHYBAEV. JALPYMUSYLMAN JÁNE ALASH QOZǴALYSY MÚDDELERİ

    Nurgali Nurtay
    Beıbit QOISHYBAEV. JALPYMUSYLMAN JÁNE ALASH QOZǴALYSY MÚDDELERİ

    Bıyl Alash qozǵalysynyń jeńisti shyńy bolyp tabylatyn Alash-Orda úkimetiniń qurylǵanyna 100 jyl tolady. Búginde Alash qozǵalysy dep atalýymen málim  qazaq ult-azattyq qozǵalysy ımperıadaǵy birinshi orys revolúsıasynan qýat alyp, jalpymusylman qozǵalysymen astasa óristedi. Alash azamattarynyń qatysýymen 1917 jyly ótken birinshi jalpymusylman sezine de bıyl bir ǵasyr tolyp otyr. Osy qubylysqa jiti nazar aýdaryp, shyǵarmashylyǵyna arqaý etken jazýshy Beıbit Qoıshybaevtyń tarıhı-tanymdy «Alash joly» rısálásinen úzindi beremiz.

     

     

    Máskeý, 1–11.5.1917

     

    Tarıhı mınıatúra

    Basy

     

     

    İ. Kúres barysyndaǵy syzattar

     

    1

    1917 jylǵy sáýirdiń sońyna qaraı Máskeýge shartaraptan Búkilreseı musylmandary seziniń delegattary kele bastady.

    Máskeý quryltaıy Asadýllaev úıinde ótetin bolǵan. O basta, sıezi ázirleý úshin Ýaqytsha ortalyq musylman búrosy  saılanǵan kezde solaı uıǵarylǵan-dy. Óıtkeni revolúsıa dúmpýimen jandanǵan dúbirli Pıterde san túrli partıa saıası jumysyn qyzdyryp jatqan. Osynaý ot-jalyny kúıdirip turǵan alyp qazan ishinen tynysh jumys isteýge mursat beretin burysh tabý ońaı bolmaıtyn. Jan-jaqtan jınalatyn delegattar úshin, al olar segiz júzdeı bolmaq, toqtaıtyn jáne alańsyz májilis quratyn qolaıly meken-jaı yńǵaılastyrý, aqshań bolsa da qıynnyń-qıyny ekeni sózsiz. Shyndap kelgende, ortalyq búro uıysqan kezde qajet qarjy kózderi de kórinip turǵan joq edi.  Al  musylmandar muratyna kópten qyzmet etip kele jatqan Máskeýdegi myna ǵımarat sý teginge túsetinin arnaıy búro qurǵan jınalys birden eskergen-di.

    Ýaqytsha ortalyq musylman búrosy alǵashqy uıymdastyrý jumystarynyń bárin Ahmed Salıkovtyń tóraǵalyǵymen, burynǵy Memlekettik Dýmanyń musylman fraksıasy úıinde júrgizdi. Tek sońǵy aptada ǵana búronyń Petrogradta turatyn músheleri men qyzmetkerleri tolyǵymen Máskeýge kelip, Asadýllaev úıinen oryn tepken. Solar qatarly, Sálimgereı Jantórın sultanǵa kómekshi bola shyqqan Ótemis te, mundaǵy búro múshesi Ǵaıaz Isqaqı iske qosqan jigittermen birge,  sıeziń sońǵy daıyndyq jumystaryn pysyqtaýmen shuǵyldanýǵa kiristi. 

    Sıez ashylar qarsańda Bakýden Álımardan bek Topchıbashev keldi. Baǵzy joldasy  Jantórın ekeýi qyzý qaýyshyp, jaǵdaı surasa bastaǵany sol, olarǵa Tashkentten Seráli Lapın, Oraldan Baqytjan Qarataev kelip qosyldy. Musylman qozǵalysynda sonaý alǵashqy revolúsıa jyldarynan birge kele jatqan úzeńgilesterdiń ustanymdary uqsas, tıisinshe, aldaǵy jıynnan kúter maqsaty ortaq bolatyn. Olar birer ýaqyt aqpan revolúsıasynan beri saıasatqa dúrkireı kirgen jastar shoǵyry jaıyn sóz etti. Sosyn Álımardan-beıdiń dańqty jerlesi,  dáýletin musylman jurtynyń ıgiligine arnaǵan Shámsı Asadýllaevty iltıpatpen eske alysty.

    Baqytjan sultan Qarataev Shámsı aqsaqaldy erteden bilgen-di. Kezinde onyń aǵaıyndy Nobeldermen* qatar jarysa munaı óndirgeninen, olardan qalyspaı, úlken tabysqa jetkeninen habardar júrgen. Qoǵamdyq sharýalarǵa oraı, keı rette Bakýdegi azamattarmen baılanysý qajet bolǵanda, sol kisiniń jyly sózin arqa tutyp biraz is tyndyrǵany da bar-tyn.

     

    *Reseıde turyp eńbek etken shvedtik ónertapqyshtar men ónerkásipshiler áýleti; áýelde áke-Emmanýel Nobel ónertapqyshtyq izdenisimen sýasty mınalaryn jasaǵan, Peterbýrgte mehanıkalyq zaýyt ashqan; onyń úlken uly Lúdvıg ákesiniń zaýytyn iri mashına jasaý kásipornyna aınaldyrdy, baýyrlarymen birge Bakýde munaı óndiretin kásiporyn ashty; al Lúdvıgtiń uly nemere-Emmanýel Nobelder otbasynyń Reseıdegi kásiporyndaryn revolúsıaǵa deıin basqaryp turdy; Lúdvıgtiń inisi Alfred dınamıtti oılap tapqan, jarylǵysh zattar shyǵaratyn kóptegen kásiporyndar ashqan, áıgili Nobel syılyǵynyń quryltaıshysy bolǵan.

     

    Shámsı aqsaqal Asadýllaev ázirbaıjan elindegi qıal-ǵajaıyp ertegi tárizdi tirlikti – munaı kásipshiligin jolǵa qoıǵan asyl da erek tuqymnan edi. Olaı deıtini, bul kisi Qarataev tárizdi jastaıynan oqý qýǵan tekti tuqymnan emes, qarabaıyr eńbekker, jáı ǵana arbakesh bolatyn. Jáı  arbakeshtiń iri munaı kásipkerine aınalýyn qalaısha ertekke balamassyn. Biraq onyń iri alpaýyt-ónerkásipshil dárejesine jetip ósýi – ertegi emes, naqty ómir shyndyǵy-tyn.

    Oılap qarasa, Baqytjannan jıyrma shaqty jas úlken eken. Bakýdiń túbindegi Amıradjan degen kishkene aýylda dúnıege kelipti. Es bilgennen kishkene esek arbasymen munaıshylardy munaralarǵa tasyp eńbek ete bastaıdy. Odan sol kezdegi iri munaı alpaýytynyń kózine túsip, onyń kásipshiliginiń arba aıdaýshysy bop isteıdi. Birer jylda tapqan eńbekaqysyna birneshe arba alyp, kádimgideı menshik ıesine aınalady. Munaı kásipshiliginiń tasymal jumystarynda onyń kólik sharýashylyǵy eleýli orynǵa ıe bolady. Uıymdastyrýshylyq, kásipkerlik qabileti unasa kerek, uzamaı oǵan kásiporyn prıkazchıgi* laýazymy usynylady. Osylaı, jastaıynan, Shámsı munaı óndirisiniń qyr-syryn kórip ósedi.

     

    *qojaıynnyń senimhatymen kásiporynnyń túrli baılanys, saýda, tasymal, kásipshilik salalarynyń qıly sharýashylyqtaryn júrgizetin jaldamaly qyzmetker.

     

    Sosyn, ózine degen óz seniminiń birtindep arta túskendiginen shyǵar, birer jyldan keıin jeke is ashýǵa qumartqan bir aýyldasymen kúsh qosyp, tuz óndirisine kirisedi. Jumystary sátimen júrip ketedi. Turaqty tabys túsip, edáýir qońdanady. Biraq oǵan qanaǵattanbaıdy. Aqyry, bala kúngi mańdaıter tókken kásipshiligin qýýǵa otyz tórt jasynda bel baılap, tapqan tabysyna Bakýde munaı óndirý kontoryn ashady. Qarabaıyr tásilmen munaı óndire bastaıdy.

    Alaıda munda syrttan kelgen ózge  halyq ókilderi qojaıyndyq etetin. Óıtkeni olar zaman talabyna laıyq istiń kózin biletin, banktegi kapıtaly orasan kóp fırmalarmen qyzmettes bolatyn. Al Asadýllaev sekildi jergilikti halyq ókilderi, qansha tyryssa da, óz bankteri bolmaǵandyqtan, eleýli qarjylyq qor jınaı almaıtyn-dy. Zerek kásipker muny uqqan da, shydammen, jıyrma jylǵa taqaý maqsatkerlikpen eńbek etip, aqyry, óziniń kontorynyń negizinde, 1893 jyly jańa tehnologıany qoldanyp jumys isteıtin munaı óndirýshi fırma qurýǵa qol jetkizgen edi.

    «Shamsı Asadýllaev» fırmasy alǵash qurylǵan kezde, kapıtaly bar bolǵany bes júz som bolǵan eken. Patsha áýletiniń taqqa otyrýynyń úsh júz jyldyq toıy qarsańynda ol on mıllıon somǵa jetipti. Oqý-toqý kemistigin tabıǵı zerde keńdiginiń izdenisimen tolyqtyra bilgen Shamsı sharýasyn zaman talabyna jaýap bere alarlyq deńgeıde, óte tıimdi júrgize alǵan. Ozyq ıdeıalardy zamatynda qaǵyp alyp otyrypty.

    – Máselen, Nobelderdiń álemdegi eń alǵashqy munaı quıatyn «Zoroastra» atty tankeri teńizge túskende, ol da qarap qalmaǵan, – dedi Baqytjan sultan. – Tasymaldyń bul tásiliniń keleshegin Shamsı aǵamyz tez dittedi. Artynsha  sondaı úsh tanker jasatty. Olar Kaspıı aıdynynda fırmasynyń jalaýyn jelbiretip, aıbyndana júzgen kórinedi. Kásipornyna osynaý jańa dáýirdiń mańyzdy suıyq otynyn munaı qubyrymen tasymaldaý syndy ózge jańalyǵyn da tez engizdi. 1907 jyly «Aǵaıyndy Nobelderdiń munaı óndirisi seriktestigi» salǵan munaı qubyrynyń jalpy uzyndyǵy on jeti shaqyrym bolsa, «Shamsı Asadýllaev» fırmasynyń qubyry on eki jarym shaqyrymǵa jetken eken...

    Qarataev ol jaıynda «Romanovtar Úıiniń patshalyq qurýynyń 300-jyldyǵy» atty altyndalǵan kitaptan da oqyǵan kórinedi. «Saýda jáne ónerkásip» bóliminde otandyq ónerkásipshil Aga Shamsı Asadýllaev týraly tamasha, ádil, iri sózder jazylǵan edi. Esinde, onyń munaı elinde týyp-óskeni atap aıtylǵan-dy. Al ondaı elde adamdar ózderiniń jaratylystan daryǵan aqylymen tez ósýi yqtımal.  Asadýllaev myrza qudaı bergen parasatynyń arqasynda kúsh-qýatyn jáne erik-jigerin tas-túıin jumyldyra otyryp, kedeı-kepshikter arasynan adam sengisiz ǵalamat jyldamdyqpen mıllıonerge aınala aldy.

    – Jáne artyna qandaı ǵıbratty iz qaldyrdy! – dep, rızashylyqpen qoshtaı jóneldi ony Álımardan Topchıbashev. – Biz oǵan sheksiz razymyz...

    Baqytjan sultan eske alyp otyrǵan tamasha kitapty qadirmendi Asadýllaevtyń ózi kórmedi, ondaǵy júrek eljireterlikteı ádil sózderdi oqı almady, árıne. Ol sol on úshinshi jyly qaıtys boldy. Biraq álgi kitap onyń isi aýqymdy, ólmeıtin dárejede bolǵanyn barsha jahanǵa áıgiledi. Al onymen qyzmettes bolǵandar, onyń shapaǵatyn kórgender odan kúni keshe ǵana, osydan bar bolǵany úsh-tórt-aq jyl buryn aırylǵandaryn umytar ma. Ol kózden ketkenmen, kóńilden ketpeıdi.  Búginde aramyzda ony bilgender, onyń shapaǵatyn kórgender júr. Solar arqyly onyń qadiri búgingi urpaqqa málim. Onyń izgilikti kásipkerligine barsha jurt tánti. Tap qazirgi tańda ımperıadaǵy kúlli musylman jurttarynyń ókilderi bas qosyp jatqan osynaý tórt qabatty tas ǵımarat onyń qashanda qatarymyzda ekenin kórsetedi...

    Topchıbashev erekshe iltıpatpen onyń izgilikti isteriniń ólmeýshilikpen qol ustastyrǵan taǵy bir parasyn eske aldy.

    Shámsı aqsaqal ózi tıanaqty bilim almaǵanmen, artynan ókshelep kele jatqan býynnyń bilimdi bolýyn qalaǵan-tyn. Sebebi bolashaqtyń ıesi oqyǵan jastar bolaryna kúmándanbaǵan. Bolashaq tizginin qoldaryna órkenıetti zamana talaptaryna saı tárbıelengender ǵana ala almaq. Sony uqqandyqtan da, jastardyń tehnıkalyq bilim alýyna basa nazar aýdardy. Sondyqtan da ol musylman halyqtarynyń aralarynan ınjenerler daıarlaýdyń mańyzyna erekshe mán berdi. Olardy baýrap, iriktep,  kóptep oqýǵa jibere bastady. Onyń qarjysymen talapty jastar Germanıa men Fransıa qalalarynda, Reseıdiń óz ishindegi Varshavada, Qazanda, Kıevte, Máskeýde, Odessada, Peterbýrgte, Harkovta oqydy. Álımardan biledi, ol Bakýde realdy ýchılıshe ǵımaratyn salýǵa qomaqty qarjy bóldi. Zakavkazedegi asa iri oqý oryny bolyp tabylatyn Aleksandr patsha atymen atalatyn Tıflıs* muǵalimder ınstıtýtyn qamqorlyǵyna aldy, onda óz atynan musylman-stýdentterge stıpendıalar taǵaıyndady... 

     

    *Tbılısı.

     

    Asadýllaevtyń kásipkerlik is júrgizý tájrıbesinen budan jeti-segiz jyl ilgeride, óziniń Túrkistan ólkesinde iskerlik seriktestik qurýy kezinde, Seráli de úırenýge nıet qylypty. Sol kezde ol osynaý iri  is adamynyń munaı ónerkásibimen qatar damytqan saýda-sattyq sharýalarynyń qurylymyna zer salǵan eken. 

    Osy Máskeýde «Shamsı Asadýllaevtyń saýda isteri» kompanıasynyń bas keńsesi boldy. Soǵan Seráli birneshe kelgen, sonda kózi kórdi: kompanıanyń jarnamalyq qaǵazdarynda, resmı fırmalyq blankiniń joǵarǵy jaǵynda, qojaıynnyń aty-jóniniń, fırma ataýynyń ústinde Parsy eliniń gerbi salynǵan,  ony oraǵyta beınelengen, ádette uran jazylatyn taspa ispetti jolaqta «Persıa shahynyń saraıy qurmetine ıe bolǵan» degen sózder jazylǵan-dy... Sol iskerlik qatynas qaǵazy betine Máskeýden bastap Baký, Astrahan, Sarısyn, Saratov, Samara, Qazan, Tómengi Novgorod, Kıneshma, Iaroslavl, Kýnsevo, Varshava, Belostok... dep kóp qala aty  tizilgen. Olarda qurmetti aǵamyzdyń saýda kompanıasynyń fılıaldary ornalasqan kórinedi...

    Iá, ol kisiniń qulashy keńge sermelgen-di, sharýasy shalqyp turdy. Álımardan bek qandasy retinde bul rette kóp mysal aıta alady. Osynda otyrǵan azamattar bilsin, onyń Kavkazdaǵy elge jasaǵan jaqsylyqtaryn bylaı qoıǵanda, osyndaǵy ıgilikti isteri, qaıyrymdylyq sharalary óz aldyna bir tóbe.  Ol musylmandy taıpaǵa bólgen joq. Oǵan óziniń ázirbaıjany da, tatar da, ózge túrkiler de bir bolatyn. Máskeýdegi úıleriniń birin kózi tirisinde musylman qaýymyna syıǵa tartqan edi. Meshit te salyp bergen. Al «Asadýllaev Úıi» atalyp ketken bul ǵımaratty aqsaqal jas urpaq úshin ózi arnaıy salǵyza bastaǵan-dy. Biraq úı qurylysyn bitirip úlgere almaı qaldy. Qurylys 1913 jyly, tek ol qaıtys bop ketkennen keıin aıaqtaldy. Sol jyly aqsaqaldyń ózi amanat etken shartpen osynaý Asadýllaev Úıinde musylman qaýymy qarjysyna jumys isteıtin mektep  esigin ashty. Sonymen birge osynda musylman jastarynyń túrli keshteri ótkizile bastady. Keshikpeı baspahana ornalastyryldy.

    Qysta ǵana osynda aımaq musylmandarynyń basqosýy ótken eken. Endi, mine, jańa jaǵdaıda, tolyq saıası erkindik, bostandyq ahýalynda, búkil ımperıa shartarabyn mekendeıtin musylman jurttary ókilderiniń úlken quryltaıy ótkeli tur. Sıeziń osynda ótýine muryndyq bolǵan kórnekti qaıratker Ǵaıaz Isqaqı áýeli Pıterde «El» degen gazet shyǵarǵan edi. Onysy patshalyqtyń kárine ushyrap, jabylyp qalǵan soń, Máskeý kelip, tap osy ǵımarat ishinde, mine,  eki jyldaı bop qaldy, «Sóz» degen gazet shyǵaryp keledi...

    Baqytjan sultan Shámsı Asadýllaev pen sol sekildi ázirbaıjan mıllıonerleriniń Kaspııge suǵynǵan Apsheron túbegindegi jumaǵyn aralap kórgen, qaıran qalǵan, tamsanǵan. Solar  sekildi is qylatyn azamattar qazaq arasynan da tabylsa ǵoı dep qıaldaǵan. Biraq kóshpendi jurt bastan keship jatqan aýyr jaǵdaı dál qazir oǵan múmkindik berer me degen. Ákimshilik tegeýirini aıaýsyz tyqsyrǵandyqtan, qazaq ormandy, shuraıly jerlerinen dalaǵa qaraı yǵysqan edi ǵoı. Qolda jetkilikti mal da qalmaǵandyqtan, taza kóshpelilikten de aryla bastaǵan. Kóbi jataq bola bastaǵan. Osyndaı kedeıshilikke ushyraǵan halqynyń bolashaǵy kúńgirt edi. Sony oılaǵan. Ózge kásip ıgermese bolmaıtynyn uqqandardyń bir parasy teńizde balyq kásipshiligine jumylǵan. Taǵy bir parasy dalada paıda bolǵan jańa jumys kózine jaldanǵan – ázirbaıjannyń óz ishinen alpaýyttar shyǵyp básekeles bolǵandyqtan ba, Nobelder munaıdy qazaq jerinen de sorýǵa kiriskeli qashan... Solardyń qara jumysynda mańdaı terin tógip eńbek etip júrgender búginde kóp, tek tap sol alpaýyttarǵa ázirbaıjan qaryndassha teketires tirlik qylar azamat qazaqtan qaı kezde shyǵary bir allaǵa ǵana málim... 

    Qarataev gúrji elinde qyzmet istep júrgen jyldary Bakýge at basyn áldeneshe tiregen. Ázirbaıjan qandastarynda meıman bolǵan. Keshegi arbakesh, jumysshy, qolóner sheberleri men usaq bólshek saýda jasap dúken ustaǵan qarapaıym adamdardyń munaı kásipshiligine qalaı aralasqanyn, ony qaıtip  damytqanyn, sonymen birge tıisinshe dáýletke, baılyqqa kenelgenderin, abyroıǵa ıe bolǵandaryn estip bilgen. Bir kezdegi handyqtyń astanasyn, Reseı ımperıasy quramyna engizilgennen keıin qolǵa alynǵan órkenıetti sharýashylyq júrgize bastaǵaly beri, qalaı ásemdendire, abattandyra túskenderin óz kózimen kórdi.

    Ázirbaıjannyń munaı mıllıonerleri Bakýde Synyq-qala, Qyz-qala munaralarymen, kóne saraılarmen kórik talastyratyn záýlim úıler saldy. Qalany qoıyp, qala syrtyna ǵalamat saıajaılar ornatty. Taý-tasty, shóleıt, qumdaýyt, kún kózi shaqyraıǵan qunarsyz jerdi jumaqqa aınaldyrdy. Iá-ıá, qudaıdyń shapaǵatymen aqyl-esterin utymdy paıdalanyp baıyǵan is adamdary el kórip, jer kórip, álemniń ásem qalalaryn tamashalady. Shet elderdiń qymbat qonaqúılerine toqtap, eń ozyq qyzmet kórsetetin kýrorttarynda tynyǵyp qaıtyp júrdi. Biraq sol kórgenderine mardamsymaı, sondaı ıgilikti óz elinde de ózderine jasaýǵa tyrysty. Muny Álımardan bek jaqsy biledi, sondyqtan da Baqytjan sultannyń tamsanysyn tolyqtyra túsýdi paryzy tutýda...

    Shynynda, túbekte qıyrshyq tas aralas topyraq qana bar edi, nazar toqtatar ósimdik te, jol da joq bolatyn. Aqshaly azamattardyń erik-jigerimen Apsheronnyń qıyrshyq qum basqan tósine teńizben, arbamen, túıeli kerýenmen jan-jaqtan qap-qap qunarly topyraq tasymaldandy. San túrli jemis aǵashtary, sándi butalar egildi, gúlzarlar jasaldy, burqaǵy aspanǵa shapshyǵan haýyzdar soǵyldy. Baq ishinde ánshi qustar saırady.

    Alǵash baq ekken, Mardakánǵa óz qarjysyna tas jol salǵyzǵan, baǵbandyq mektebin ashqan  Zeınelabdın qajy bolatyn. Onyń osynsha tańǵajaıyp baý-baqshasy Bakýden biraz jer shyqqanda birden men mundalap, sonadaıdan kóz tartatyn. Saıaly, kóleńkeli aǵashtarǵa, saıraǵan qustarǵa, móldir sýly haýyzǵa, sýburqaqtarǵa, tynyǵyp, otyryp áńgimelesetin jaıly oryndarǵa toly máýeli baq ortasynda keremet ádemi úı salynǵan-dy. Munda odan da basqa nebir tamasha qalasyrtylyq saıajaılar oryn tepti. Ásirese ǵajaby, on bes gektar alqapty jaınatyp jibergen Shámsı baǵy edi. Onyń baý-baqshasynyń aýmaǵy bárinikinen úlken bolatyn. Kútimi zor saıajaıdaǵy jasyl jelek nazardy aıalap, jumsaq samal jandy jadyratyp turýshy edi...   

       Shámsı aqsaqaldyń tamasha saraıy men baǵynyń sharýashylyǵyn júrgizetin qosalqy úı-jaılardyń ózi jarty shaqyrymǵa jete-ǵabyl uzyndyqty alyp jatatyn. Saıajaıdy qorshaǵan sharbaǵynyń bıiktigi mysyńdy basatyn. Kireberis qaqpa óziniń oıý-órneginiń keremettigimen eriksiz súısintetin. Jemis aǵashtarynyń san-túrli jáne óte kóptigi esten tandyratyn. Alma, almurt, anar, aıva ısi muryn jaratyn. Bul saıajaıdan shıe de, shabdaly da, alsha da kórýge bolatyn.

    Baqytjan sultan qatty tańǵalǵan.  Buratana halyq ókilderiniń zamanaýı kásiporyn quryp alpaýytqa aınalýy óz aldyna, tapqan baılyǵyn osynsha jasampazdyq tirlikke jumsaýy tańyrqatqan edi. Kóp uzamaı, tergeýshilik qyzmetpen Kýtaısıde ótkizgen jyldary da artta qalǵan. Elge oralǵan. Jer-sýdan aırylyp bara jatqan  el jaǵdaıyn, kóz aldynda turǵandyqtan da, kóbirek oılaǵan, ýaıymdaǵan. Sonda tynys-tirshilikterimen ózi tikeleı tanysqan ázirbaıjan zıalylary kóz aldyna kólbeńdeı bergen bolatyn.

    Qazaq jerine aǵaıyndy Nobelderdiń kásipshilikteri suǵyna bastaǵanyn, alaıda ázirbaıjan qardashtar* sekildi olarmen taıtalasar kásipker qazaqtan shyqpaı turǵanyn qınala zerdeleıtin. Biraq asa ózekti de zárý másele qýsyrylyp bara jatqan atameken, ataqonys jaıy ekeni anyq-ty. Sol sebepti,  shuraıly jer-sýynan aırylǵan beıshara nomadqa** qolda qalǵan az malymen qulazyǵan dalaǵa qańǵyp kete bermeı, jańa dáýir talabyna beıimdelýi qajettigin oılaǵan. Sol úshin ózinshe qala salyp, olarǵa ónege de kórsetýge tyrysqan. Shámsı sekildi tabysqa jetken kásipkeri joq, bola qoıýy da neǵaıbyl qazaqtyń tym bolmasa jartylaı otyryqshylanýyn qalaǵan.

     

    *týysqandar.

    **kóshpendiler.

     

    Qarataev sońynan bir qaýym eldi ilestirip, óz atyndaǵy poselkesin saldy. Zamanaǵa saı jańa turmys saltyn qalyptastyrýǵa umtyldy. Biraq jaqsy tájirıbesi taralmady. Jurtqa ónege bolmady.  Qazaqtyń ózi de arǵy jaǵyn oılamastan, en dalaǵa kóship ketýge beıim turǵanyn tanyta berdi. Al kóshpendilikten aırylǵysy kelmeıtinder, durysynda, qazaqtyń kóshpendi ómir saltynan aırylmaýyn nasıhattap júrgender ol jaıynda  kekesindi maqalalar jazyp, mazaq qyldy...

    Já, onyń bári basqa áńgime, másele osynaý Shámsı aqsaqaldyń artyna qaldyrǵan ónegeli isinde bolyp tur ǵoı. Mine, ol dúnıeden ótkeli talaı sý aqqanmen, atyn atap, arýaǵyn qozǵap jatyr qalyń jurt. Jaqsy jaǵynan. Igiligin kúlli musylman kórip tur emes pe. Qaıtsek el bolamyz degen máseleni osynaý ǵımaratta – sonyń úıinde talqylaýdyń ózi kóp nársege, ábden oılanýǵa jetelemeı me...  

    – Ári osy musylman jurtynyń barshasyna tán shańyraq astynda sol el bolý máselesin tuńǵysh ret ashyq talqylamaqpyz ǵoı, – dedi Sálimgereı sultan. – Sondyqtan da bul jıyn burynǵy bas qosýlarymyzdan múldem ózge sıpatta ótetin shyǵar...

    Oǵan  daý joq. Biraq, Baqytjan Oraldan, Álımardan Bakýden kelgendikten, Petrogradta jumys istegen ortalyq búro ne daıyndap ákelgeninen ázirge beıhabar. Sálimgereı basyn shulǵydy. Ony retke keltirý ońaıdyń ońaıy dedi. Qazir osy basqosýlaryn paıdalanyp, bular bir pikirge kelip alsyn, endeshe...

    Sálimgereı sultan Ótemisti jumsap, ortalyq musbúro sezge ázirlegen materıaldardy – kún tártibi men ózge de qujattar jobasyn aldyrdy. Olar aldyn-ala pysyqtalǵan máseleler tizilgen qaǵazdarǵa erekshe qyzyǵýshylyqpen qarady. Budan bir múshel ilgeride tuńǵysh márte jer-jerden jıylyp, kememen seıil jasaý jeleýimen bılikten jasyryn ótkizilgen quryltaı osy otyrǵandardyń báriniń esinde. Sodan  bergi on eki jyldaı ýaqyt túrli oqıǵaǵa toly boldy, alaıda patshanyń bıylǵy taqtan ketýi sonyń bárin basyp ketti. Demek, jańa jaǵdaıdaǵy alǵashqy jıyn búgingi jáne bolashaq turmys-tirshiligimizdiń túbegeıli máselelerin qaraýǵa tıis...

    Olar uzaq áńgime-dúken qurysty...

     

    2.

    Asadýllaev Úıiniń keń zaly aýzy-murnyna shyǵa lyq toldy. Tirkelgender sanyn alyp turǵan Ǵaıaz Isqaqıge qarap, Ótemis:

    – Jınalys zalyna toǵyz júz adam syıyp ketti, Aıaz aǵa, – dedi, – bárine de oryndyq jetkizdik...

    Aıaz aǵasy qanaǵattana bas ızep, tirkeý derekterin jazyp aldy da, tóralqa bólmesine ketti.

    Delegattar segiz júzdeı boldy, ózge shaqyrylǵandar da júz qaraly edi. Ortalyq musylman búrosy táýir-aq uıymdastyrsa kerek, sezge gazet qyzmetkerleri jan-jaqtan, ásirese, Petrogradtan kóp keldi. Orystyń beldi basylymdarynyń tilshileri, Petrogradta aǵylshyn elinen, Amerıkadan ókildik etip jumys istep júrgen jýrnalıser de osynaý dúbirli tóńkeris tusyndaǵy kúllimusylman qaýymy quryltaıyna mindetti túrde qatysýdy paryz sanasa kerek.  

    Jýrnalıser arasynda Svátoslav Preobrajenskıı bar edi. Ótemistiń baıyrǵy dosy. Durysynda, Ótemiske aǵalyq jolmen sonaý alǵashqy revolúsıa jyldarynda qamqorlyq kórsetip, úlken qala ómirimen tanystyrǵan  Jasaı Qýatovtyń  stýdenttik dosy bolatyn. Uzamaı munymen de dostasyp ketken. Úsheýi juby jazylmas joldastar bop talaı ýaqyttaryn birge ótkizgen. Solardyń arqasynda Ótemis saıası tirshilik arnalaryn ajyratyp qaraýdy úırendi. Alǵash tanysqandarynan beri talaı mezgil ótkeniniń belgisi sol, Jasaı baıaǵy shetin oılarymen qyzý aıtysqa belsene qoıyp ketý ádetin  tastaǵaly kóp boldy. Densaýlyǵy syr berdi. Eshqaıda shyqpaıdy, joldastarymen kóp kezdespeıdi. Áldebir keńseniń jan aýyrtpas jumysyn istep qaıtady áıteýir. Sosyn úıge tyǵylyp jatady da qoıady. Ózin muqıat kútetin bir aıaly qolǵa qarap qalǵan...

    – Men oǵan jolǵa shyǵar aldynda kirip shyqtym, – dedi Slava. – Biz osynaý  búkilrossıalyq musylman quryltaıy jaıynda pikir almastyq.

    – Ol musylman qozǵalysyna eshqashan sengen emes, – Ótemis kúldi, – saǵan ne aıtqanyn shamalaımyn...

    Slava jymıdy. Dosynyń qarynan aqyryn qaǵyp qoıdy: Ótemis qatelesip tur. Jasaıdyń musylman qozǵalysyna búgingi kózqarasy basqasha. 1905 jylǵy Tómengi Novgorod sezinen bergi ýaqyttarda birtindep úlken ózgeriske ushyraǵan. Keıingi paıymdary onyń bul máselege keńirek qaraıtynyn kórsetedi. Ótemis biledi ǵoı, Jasaı sosıal-demokratıalyq oılardy, olardyń ishinen eń shetin jospary bar baǵyttardy, ásirese bólshevıkterdi qulshyna qoldap júretin.  Esinde shyǵar, syrqatynyń saldarynan ol beı-jaı kúıge engen-tin. Dostarynan da qashqaqtaıtyn. Ras, bularmen birge júrýdi sıretken edi ǵoı. Al anda-sanda bir kezdeskende, kadetter jaıynda kóp aıtyp tańyrqatqanyn umytpap pa? Ekeýi de bas ızesti. Jaqsy, al Ótemis onyń mánin bile me eken? Qandaı mánisi bolýy múmkin deı me? Svátoslav tamaǵyn kenedi.

    Mánisi mynada, Ótemis muqıat tyńdasyn. Jasaıdyń jany qalaǵan qurbysy grafınıa Panınanyń qaıyrymdylyq isterine kómekshilik jasaıtyn qyzdardan-dy. Al grafınıa – konstıtýsıonalıst-demokrattar partıasynyń sonaý 1905 jyldarǵy alǵashqy serkeleriniń biri, al búgingi qurmetti kósemi Ivan Ilıch Petrýnkevıchtiń qyzy. Durysynda – ógeı qyzy, biraq týǵan qyzǵa bergisiz.

    Grafınıanyń sheshesi Anastasıa Sergeevna Panına jastaı jesir qalyp, demokratıashyl kúresker Petrýnkevıchpen bas qosqan kórinedi. Oǵan ótken ǵasyrdyń jetpisinshi jyldary jas kelinshektiń revolúsıalyq qozǵalysqa eligip, jasyryn jınalystarǵa qatysyp júrýi sebep bolǵan sıaqty. Otyz jyldan beri ekeýi tatý-tátti turyp keledi. Ekeýi de qyzy degende jandary qalmaıdy.

    Sondyqtan da shyǵar, grafınıa da Petrýnkevıchti óz ákesindeı kóredi eken. Ol Reseıdegi jurtty da, bılikti de saıası paıymǵa, jańa azamattyq sezimdi túısinýge bastaıtyn, qoǵamdyq ar-ojdandy oıatatyn eń solshyl partıany basqaryp otyrǵan ógeı ákesiniń bas qamqorshysy ispetti bolypty. Qyrymda úlken ımenıesi saqtalǵan týǵan ákesiniń dáýletin  shaıqaltpaı, arttyra túse alǵandyǵynan da shyǵar, kómegin aıamaıdy.

    Petrýnkevıch partıanyń ortalyq komıtetiniń májilisterin óz úıinde ótkizedi eken. Sondaıda jary Anastasıa Sergeevna mindetti túrde dastarhan jaıyp, halyq bostandyǵy qamyn jegen kadetterdiń qyzyl keńirdek bop aıtysýyna jaǵdaı jasap otyratyn. Al qyzy Svetlana anasynyń eń tańdaýly jemis-jıdek, aspazdyq óner ónimderinen turatyn dastarhan mázirin árdaıym qamtamasyz etip, qyzmet kórsetýge óz kómekshilerin jiberip turǵan. Sondaı shaqtardyń birinde Jasaı da grafınıanyń tapsyrmasyn oryndaýshy qurbysyna septese baryp,  Petrýnkevıchtiń zalynda aıtylyp jatqan aqyldy sózderdi qulaǵy shalsa kerek. Sodan olarǵa qyzyǵýshylyq týady. Ony bólshevıktik joldan osy kezdeısoqtyq qaıyrady. Qaıyryp qana qoımaıdy, kadetterdiń lıberaldyq oıǵa tunǵan aıdynyna burady. Al odan soń, jalpy revolúsıalyq qozǵalysty ulttyq qozǵalyspen baılanystyra saraptaýǵa tyrysý, odan óz tamyryna kóbirek kóz júgirtý sonshalyqty qıyn bolmaǵan tárizdi...

    Svátoslav biledi, Ótemis ekeýiniń dosy ustanatyn bul rettegi paıymdar aýqymy á degende orys saıası qaıratkerlerinikindeı-aq kólemde bolatyn. Al ol myna turpatta... Birinshi revolúsıa kezinde baıqalǵan qubylys – ımperıanyń musylman turǵyndary arasynda oryn alǵan qobaljýlar panıslamızm* ıdeıalary negizinde týdy. Panıslamızmniń negizgi prınsıpi – barsha musylman álemin saıası jáne ekonomıkalyq turǵyda Túrkıa tóńiregine biriktirý. Jáne munyń túpki maqsaty – Búkiltúrki respýblıkasyn qurý. 

     

    *jappaı ıslamshyldyq.

     

    Ótemistiń osynaý saıasatqa júırik jýrnalıs dosy bulardy bilse biler, ózge jurtqa asa málim emes talaı jaıttan da habardar-aq bolar... Áıtse de, barsha musylman túrki týy astyna jınala qoımasyn oılaǵany jón. Óıtkeni ıslam dinin tutynatyndar túrkilerden áldeqaıda kóp...

    Saspasyn Ótemis, quryǵanda pantúrkızm** aǵymy tap sol túrik elin baǵdarsham etedi, oǵan kúmáni bolmasyn. Jáne bul eki baǵyttyń maqsattary óte uqsas. Slavanyń jaqsy tanysy bolyp tabylatyn aǵylshyn jýrnalısi Vıláms ta, Rossıadaǵy musylmandar ómiri haqynda osyndaı oıda. Olar poıyz ústinde osynda jetkenshe pikir almasyp keldi, sonda anyq kózi jetti buǵan...

     

    **jappaı túrkishildik.

     

    – Já, munyń bári kirispe ǵana... Bilesiń be, Ótemis, musylman dúnıesinde eleýli úsh kezeń aıqyn bilinetinin Jasaı sońǵy kezde múldem moıyndaǵan, – dep Slava áńgimeni damyta tústi. – Birinshisi – musylman áleminiń eń qýaty artqan, ǵylymy men órkenıeti asa damyǵan kezeń. Muny Jasaı keıingi kezderi táp-táýir bilip qapty, meniń de kózimdi ashty. Al ekinshi kezeń –  musylmandyqtyń ábden álsiregen, nadandyqqa urynǵan shaǵy. Kózine osy beles kórinip, kúnine kólbeńdep turǵandyqtan da, ol azattyqqa jetýdiń sosıal-demokratıa usynǵan túrin ǵana durys dep uǵynsa kerek.

    – Iá, ol musylmandardyń óz kúshine sengen joq. – Ótemis kúldi. – Onyń synı sózderin ózim de talaı estigenmin.

    – Durys, eger ony aýrý aýyzdyqtamaǵanda, ol osy tańda Petrosovet belsendileriniń jýan ortasynan tabylar edi. Ókinishti! – Jıren shashyn bir sıpady da, Slava Ótemiske oılana qarady. – Esińde me, alǵashqy Dýma jumysy tusynda ol menimen birge túrli saıası partıalardy aralap ketkendi unatatyn edi ǵoı. Shynymdy aıtsam, Jasaıdyń musylman fraksıasy jınalystaryna barǵanyn bir de bir estigen emespin. Ol musylman dúnıesinde birazdan oryn ala bastaǵan, birinshi revolúsıa jyldarynda-aq qýatty qozǵalysqa aınalǵan úshinshi kezeńge – oıaný kezeńine kúni keshege deıin kóz juma qarady. Biraq, kesh te bolsa, oǵan yqylas aýdardy, ony óz máninde túsindi. Ásirese jańa revolúsıa onyń kózqarasynyń ózgerýine erekshe serpin berdi.

    Áńgime Jasaıǵa oraı týǵanmen, qazirgi quryltaıdyń mán-mańyzyna óz-ózinen aýysty. Slava jaqsy túsinedi, keshegi monarhıa tusynda jalpyıslamshyldar men jalpytúrkishilder aldynda turǵan basty mindet – sanaly musylmandardy, sonyń ishinde túrkilerdi óz taǵdyrlaryn ózderi aıqyndaý jolyna túsýge shaqyrý boldy. Sondaı-aq, ondaı is-áreket jasaýǵa múmkindik bermeıtin basty kedergige –  ımperıada oryn alyp turǵan ozbyr da otarshyl memlekettik qurylysqa qarsy saıası kúres júrgizýi úshin toptastyrý boldy. Al búgin sol mindet revolúsıa jeńisine oraı damytylyp, jańa bıikke qoıyldy. Ótemis qalaı oılaıdy, aıtsynshy, myna quryltaı sondaı talap údesinen tabylar ma eken?

    Endi qalaı, Pıterde ortalyq búro jańa saıası ahýal men soǵan saı bolý jaıynda talaı bas qatyrdy ǵoı. Ótemiske bul ábden málim, óıtkeni búro  tarapynan berilgen biraz tapsyrmany ózi de oryndaǵan. Ýaqytsha ortalyq musbúro aldaǵy mindettiń jer-jerde talqylanýyna da, óz oılary bar ókilderdiń osy sezge delegat retinde saılanýyna da  qozǵaý salyp otyrdy. Mine, delegattardyń bári shartaraptan bas qosyp jatyr. Maqsattary bir. Endeshe, nege zaman talaby údesinen shyqpasqa...

    – Shynynda, oılap qarasaq, keshe ǵoı – saıası polısıa musylmandar qozǵalysyn ımperıa qaýipsizdigine qater tóndiretin qubylysqa balap, qyraǵylyqpen baqylady. Qoldarynan kelgeninshe qanat jaıǵyzbaı, tamyrynan qıyp otyrýǵa tyrysty. Al búgin jaǵdaı túbirimen ózgerdi emes pe! Sony osy sıeze  paıdalana bilý kerek...

    Slava Preobrajenskıı, sóz joq, musylmandarǵa janı ashı qaraıtyn jigit. Alǵashqy Dýma tusynda-aq Jasaı men Ótemis ony musylman qaıratkerleriniń ózderi biletin birazymen tanystyrǵan. Sodan Slava musylman qozǵalysyn Jasaıdan artyq túsinetin, ári bolashaǵyna senetin bolyp ketti. Ǵajap. Taǵy bir ǵajaby, Ótemistiń birazdan beri kezdespeı júrgen shetin kózqarastaǵy eń solaqaı aǵa-joldasyn musylmanshylyqqa senimmen qaraıtyn boldy degen habar aıtyp otyr. Árıne, din turǵysynan emes, dálirek aıtqanda, musylman atymen tańbalanatyn orys emes bodandar haqyndaǵy áńgime bul...

    Áıtkenmen, sez musylman daǵdysy boıynsha quran oqýdan bastaldy. Saqal-murty qysqa qyrqylǵan, bıik aq sáldeli, ǵulama keskindi dinı qyzmetshiniń ashyq qońyr úni zal ishin júrekti tebirente kernep ketti. Daýsyn  ásem maqammen ándete sozyp  oqyǵan súresin tamamdaı bergende, jurt jappaı qol jaıyp, duǵa qyldy.  Sosyn tóralqa ústeline Ýaqytsha ortalyq musylman búrosynyń tóraǵasy Ahmed Salıkov pen kórnekti dinı ǵulama Musa Bıgı kóterildi. 

    Qyryqtyń qyrqasyna shyqqan Musa Bıgıev dinniń oqymystysy ǵana emes, musylman qozǵalysy belsendileriniń biri.  Jasynda Rostovta, Qazanda, Buharada oqyǵan. Odan shetelge ketip, bilim alýyn Kaır ýnıversıtetinde jalǵastyrǵan. Mysyrmen shektelmeı, Mekke men Medınege barǵan. Sosyn, arab elderin qoıyp, Úndistanǵa aýysqan. Ne kerek, onyń dúnıe kezip bilim qýýy uzaqqa sozyldy. Aqyry  elge 1904 jyly oraldy. Peterbýrgte turaqtady. Birinshi orys revolúsıasynan beri ótip kele jatqan barlyq musylman sıezerine qatysyp keledi. Árdaıym júıeli sóz sóılep, ornyqty pikir aıtýymen jurtty razy etýde. Onyń ǵulamalyq oryny bıik bolǵandyqtan da, Máskeý sezinde kirispe sóz sóıleý qurmeti soǵan júktelgen-di.

    Qaıran Ismaıyl Gaspraly aqsaqal edi ǵoı mundaı mindetti alǵashqy sıezerde atqarǵan... Ótemistiń oıyna budan bar bolǵany úsh jyl ilgeride dúnıe salǵan uly ustaz túsip ketti.  Ol árdaıym oqý-aǵartý isin damytýdyń mańyzyna mán berýshi edi. Til  birligin uran etetin. Qaıran Ismaıyl aǵa... Ótemis dir etti.

    Uly  ustazdy Musa Bıgı de eske aldy.  Onyń ólmes eńbegin atap ótti. Shetelge aýysýǵa májbúr bolǵan Rashıd Ibragımdi, kóptegen ózge qaıratkerlerdi atady, olardyń qajyrly qyzmeti aqtalǵanyn, endi kúlli musylman jurttaryna sony jańa turpatta órkendetý múmkindigi týǵanyn tilge tıek etti. Din musylman bir bop, jańa ómir qurýǵa kirissin. Alla osynaý jıylyp otyrǵan pendelerine sonyń durys jolyn tabýdy násip etsin...

    Ol sez jumysyna tabys tilep, ornyna otyrdy. Delegattardyń qol shapalaqtaýy basyla bergende  Ahmed Salıkov túregeldi.

    – Musa áfándim oryndy atap ketkendeı, bárimiz bastan keship otyrǵan bostandyq kúnderin taqaltý úshin talaı abzal azamatymyz ómirlerin qıdy, – dedi ol, ár sózin salmaqtaı sóılegen qalpy, jaǵalaı qarap turyp. – Azattyq jolynda  sheıit bolǵandar rýhyn oryndarymyzdan turyp eske alýdy usynamyn.

    Kúlli zal tik turyp, bir sát siltideı tundy. 

    Sosyn Ahmed búronyń osy sıezi daıyndaý barysynda, keshe jáne búgin, tirkeý barysynda, jer-jerden kelgen delegasıalarmen aqyldasa kele, sez tóralqasynyń músheligine kandıdattar tizimin jasaǵanyn habarlap, oqyp shyqty. Bekitýdi surady. Jınalys ázirlengen kandıdattardy tóralqa músheligine saılady.

    Tóralqaǵa Petrograd, Máskeý, Qazan, Ýfadan kelgen Bıgıev, Salıkov, Isqakov, Gabashov, Alkın, Ahtámov, Qyrymnan Jaǵypar Saıdahmetov, Bakýden – Álımardan  Topchıbashev, Túrkistannan – Ýbaıdýlla Hodjaev, Orynbordan – Fatıh Karımov sekildi musylman qaıratkerlerimen qatar, qazaqtardan Oral oblysynan – belgili dáriger Halel Dosmuhamedov saılandy.

    Ótemis ony 1905 jyldyń jeltoqsanynda Oralda ótken saıası partıa qurý jınalysynda kórgen. Jas shamasy budan sál ǵana eresek bolǵanmen, óte baıypty, eseıińki minezge ıe, salmaqty jigit ekeni ańǵarylyp edi. Ol stýdent eken. Al odan bir-eki ǵana jas kishi, ýchılıshe oqýshysy Jansha áldeqaıda elgezek kóringen, Ótemisti syrttan kelgen qonaq retinde tez baýyryna tartyp, jolbasshysy sıaqty bolyp ketken bolatyn. Haleldi ol keıin Pıterde jerlesterdiń bas qosýynda kezdestirip, jaqynyraq tanyǵan. Onyń saıası ómirge árqashan sergektik kórsetip júretin, ár qubylysty taldaı biletin, qazaq jaıyna nemquraıdy qaraı almaıtyn kúresker ekenine kózi jetti. Tatar, orys gazetterine saıasat turǵysynan aǵartqysh maqalalar jazyp júrgenin bildi. Solardy bilgende, alǵashqy orys revolúsıasynyń birinshi jylynda  qazaq konstıtýsıashyl-demokrattary qurǵan partıanyń ortalyq komıteti quramyna onyń da saılanyp,  Baqytjan sultannyń partıalas senimdi jas serigine aınalý syryn aıqyn uqty.

    Halel Sankt-Peterbýrgtiń Imperatorlyq áskerı-medısına akademıasynda oqıtyn. Bitirgennen keıin dáriger retindegi áskerı mindetin óteý úshin áýeli Perm gýbernıasyna jiberildi. Odan Túrkistan, sosyn Oral kazaktarynyń atqyshtar batalónynda áskerı dáriger qyzmetin atqardy. Oral oblysyn oba indeti jaılaǵan jyldary juqpaly aýrýǵa qarsy kúreske belsene qatysyp, úkimet marapatyna ıe boldy. Patsha áýletiniń úsh júz jyldyq mereıtoıynan soń áskerı qyzmetten bosatylyp, Temir úıezine dárigerlik qyzmetke taǵaıyndaldy. Sol jyldan bastap el ishinde atqarǵan  naqty is-tájirıbelik qyzmetimen qatar, «Qazaq» gazetine úzdiksiz jarıalap turǵan  medısınalyq-aǵartýshylyq maqalalary ony halyqqa ábden tanymal etti. Ol Oral oblysy qazaqtarynyń quryltaıyn ótkizýdi uıymdastyrýshylar qatarynda boldy. Sol sıeze qurylǵan qazaq komıtetine múshe bolyp saılanǵan-dy. Kúllireseı  musylmandarynyń osynaý Máskeý jıynyna jiberilgender sapyna da sol sıeze engizildi. Qazaq delegasıasy quramyndaǵy ımperıa musylman qozǵalysyna belgili bedeldi azamat retinde, mine, sıez tóralqasyna kóterildi...    

    Tóralqa músheleri ústelge jaıǵasyp bolǵan soń, tóraǵalyq tizgindi Álımardan Topchıbashev qolǵa aldy. Ol búkilreseı musylmandarynyń revolúsıadan keıin ótkizip otyrǵan tuńǵysh sezin jańa úkim

    Qatysty Maqalalar

    Bárimiz qazaqpyz ǵoı!

    Bárimiz qazaqpyz ǵoı!

    12:57, 06 naýryz 2025