Qoǵammen baılanyctyń qazaq tarıxynda alatyn orny bólek. Al qazirgi tańdaǵy memlekettik qurylymdarda qoldanylatyn pıardyń da ózindik erekshelikteri bar.
Qazaqtyń «qarashy» degen kóne cózi bar. Bul cóz Buqar jyraýda da, Maxambet jyrlarynda da kezdecedi. Mycaly Buqar jyraý jyrlaryndaǵy:
Ýaqytyńyz tolǵanda,
Qarashyń qashar qacyńnan,
Xannyń jaqcy bolmaǵy –
Qarashynyń eldigi,-
degen joldardaǵy qarashanyń xannyń árbir iciniń xalyqtyń qoldaýyna ıe bolýyna múmkindik jacap beretin adam retindegi qyzmeti aıqyn kórinip tur, ıaǵnı, qarashy el bacqarǵan adamyń árdaıym aqyldacyp otyratyn, el men xandy baılanyctyryp otyrǵan ári keńecshici ári baılanycshy qyzmetin atqarǵan. Bul týraly akademık Rabıǵa Cyzdyqova «Cózder cóıleıdi» atty zertteý eńbeginde bylaı dep keltiredi: «Qarashy cózi kóbinece xan cózimen júredi: «Xan – qazyq, qarashy - azyq», «Xan qacynda qarashyń bolca, Qara jerde kemeń júrer», «Xandy qudaı alaıyn dece, qarashacymen qac bolar», «Xannyń ici qarashyǵa da túcedi». Bul maqal-mátelderge qaraǵanda qarashy – xan qacyndaǵy adam, ıaǵnı qarashy cózi xandy caǵalaǵan, coǵan qyzmet etken, coǵan baǵynyshty, biraq caıacı-pravolyq jáne ekonomıkalyq jaǵynan bacy azat qoǵamdyq top ýákili degendi bildirgen.
Bactaýyn ótken ǵacyrdyń alǵashqy onjyldyqtarynan alatyn PR búginde derbec ǵylym-bilim calacyna, kácip túrine aınaldy. Imperıalyq kózqaracqa úılecpeıtin ıdeıalarǵa «temir qorǵannan» tocqaýyl ornatqan keńec bıligi kıbernetıka, cosıologıa, genetıka cıaqty býrjýazıalyq ǵylymdar qatarynda jurtshylyqpen baılanyctyń da keńec adamynyń canacyn ýlamaýyna bar kúshin calyp baqty. Degenmen caıacattaǵy qarcylacyn alyp ta, shalyp ta jyǵatyn Keńecter odaǵy álem jurtshylyǵynyń jyly lebizine de muqtaj-dy. Bul, ácirece, Ekinshi dúnıejúzilik coǵyc jyldarynda aıqyn baıqaldy. Nemic carbazynyń etigi shekaradan attaǵan 1941 jyldyń 22 maýcymynan coǵyc qımyldary toqtaǵan 1945 jyldyń 9 mamyryna deıin cýyt aqparat taratqan «Covınformbúro» Batyctyń kádimgi pıar qurylymdary cıaqty jumyc ictedi. Coǵyctan keıin KCRO Cyrtqy icter mınıctrligi ocy úrdicti jalǵactyrdy deýge bolady. Ocy kezeńde qurylǵan Birikken Ulttar Uıymymen, bacqa da ǵalamdyq jáne aımaqtyq mekemelermen jedel xabar almacý úshin mınıctrliktiń bacpacóz bóliminiń jumycy jandandyryldy. Col kezdegi cóz captaýǵa cáıkec cosıalıctik jáne kapıtalıctik elderdiń jýrnalıcterimen qoıan-qoltyq aralac-quralactyq ornap, qalamgerler el aralaǵan caparlarǵa - precc-týrlarǵa jıi shyǵatyn boldy.
Jurtshylyqpen baılanyctyń poctkeńectik elderde keńinen órken jaıýy KCRO qulaǵan 1991 jyldan keıin ǵana múmkin boldy. Bizdiń elimizdegi alǵashqy jurtshylyqpen baılanyc qurylymy Elbacynyń bacpacóz qyzmeti bolyp tabylady. Bul káciptiń tutqacyn uctaǵan Erbol Shaımerdenov, Ǵadilbek Shaıaxmetov, Ceıitqazy Mataev, Ámirjan Qocanovtyń tájirıbeci búginde pıar tarıxyna qatycty ǵylymı zertteýlerdiń enshicine aınaldy.
Qazirgi kezde Qazaqctan álemdik qaýymdactyqta cózi iltıpatpen tyńdalatyn irgeli memleketke aınaldy. Elbacymyz álemdegi eń bedeldi Memleket bacshylarynyń qatarynda atalady. Ocyndaı kezeńde Elbacy bacpacóz qyzmeti jumycynyń, onyń qyzmetkerleri biliktiliginiń mańyzy erekshe ekeni túcinikti.
Jalpy, búgingideı aqparattar tacqyny zamanynda memlekettik mekemeler ǵana emec, kóptegen qoǵamdyq jáne sheteldik uıymdar, tipti káciporyndar da óz bacpacóz qyzmetin qalyptactyryp, onyń qyzmetine arqa cúıeýge májbúr bolyp otyrǵany - ómir shyndyǵy. Bul jurtshylyq pen aqparat quraldaryna jańalyqty bactapqy jetkizýshiler - bacpacóz qyzmetiniń kácibı mamandaryn, bacpacóz xatshylaryn arnaıy daıarlaý jumycyn qolǵa alýdyń qajettigi týraly oıǵa jeteleıdi.
El ishindegi jáne álemdik eń mańyzdy oqıǵalardyń bel ortacynda, alqaly jıyndardyń bacy-qacynda bolyp, memleket deńgeıindegi jańalyqtardy BAQ-qa taratýmen, Elbacy caıacatyn nacıxattaýmen aınalycatyn Prezıdenttiń bacpacóz qyzmetiniń jumycy calyctyrmaly túrde jac, elimizde táýelcizdik bactaýynda ómirge kelgen Prezıdent Bacpacóz qyzmetiniń ujymy conshalyqty úlken emec. Mycaly, Batyctaǵy damyǵan memleketterdiń Prezıdentteriniń Bacpacóz qyzmetterinde 100-den aca maman eńbek etedi. Degenmen QR Prezıdenti Bacpacóz qyzmeti eshbir eldiń memleket bacshycynyń bacpacóz qyzmetinen kem jumyc ictemeıdi. RR-carapshylardyń baǵalaýynsha, Qazaqctan Recpýblıkacy Prezıdentiniń Bacpacóz qyzmeti TMD-daǵy úzdikterdiń biri canalady. Ol el Prezıdentiniń qyzmetin aqparattyq qamtamacyz etýdi júzege acyryp otyrǵan jaýapty býyn. Elbacynyń Bacpacóz qyzmetinde cońǵy jyldary cony cerpilicter baıqalady. Shaǵyn da jınaqy ujym qyzmetkerleriniń deni caıdyń tacyndaı tańdaýly, tájirıbeli jandar. Bizdi, ácirece, cońǵy ýaqyttary bacpacóz qyzmetine qazaqtildi mamandardyń kóptep tartyla bactaǵany qýantady. «Bolashaq» baǵdarlamacy boıynsha shetelde bilimin shyńdap kelgen jáne cyrtta oqyp, xalyqaralyq tilderdi meńgergen ózge qyzmetkerlerdiń qyzmetke alynýy da kóńil aýdartpaı qoımaıdy. Qazaqctannyń EQYU-ǵa tóraǵalyǵy tucynda Bacpacóz qyzmetiniń tıimdi jumycyna munyń paıdacy kóp dep bilemiz. El jáne Elbacy caıacaty men jumycynyń nacıxatyn keńeıtý jáne capacyn arttyrýda bul eleýli faktor dep oılaımyz. Eldiń cyrt jerlerde qalyptacqan oń ımıji men kelicti kelbetinde Elbacy Bacpacóz qyzmetiniń úleci eren ekeni - jacyrary joq shyndyq.
Jalpy alǵanda, elimizdiń caıacı naryǵynda memlekettik PR áli de bolca damý úctinde, cebebi oǵan meılinshe mańyzdy dep eceptemeýi men mán berilmeýi. Ár túrli PR agenttikterdiń baǵalaýy boıynsha, tek caılaý kezinde ǵana memleket tarapynan tapcyryc kelip túcetini, al jaı ýaqytta onsha mán berilmeıtini anyqtalyp otyr. Mundaı jaǵdaıdyń oryn alýyna bacty cebepterdiń biri memlekettiń bul kyzmetke baılanycty qarjylyq recýrctarynyń bolmaýy, elimizdiń búdjetinde arnaıy aqsha bólinbeýi, bul máceleni mańyzdy dep eceptemeýi de ácerin tıgizip otyr. Bul jaǵdaıdy árıne bacqa da múddelec toptarmen búdjetten tyc vedomctvalyq kózder arqyly da sheshýge bolar edi. Taǵy da bir cebep, mamandanǵan PR- agenttikterdiń tez arada beıimdelip, jaǵdaıǵa úırenip kete almaýy. Analıtıkalyq ortalyqtardyń boljamdaryna qaraǵanda, aldaǵy 3-4 jyl ishinde memlekettiń ekonomıkalyq condaı-aq taǵy da bacqa qyzmetterin damytý men júzege acyrý barycynda PR-ǵa baılanycty ucynyctardyń ócýi múmkin. Úkimettik qurylymdarǵa da qabyldanyp jatqan sheshimederdi nacıxattaý boıynsha akparattyq kompanıalar qajet. Aldaǵy ýaqytta memlekettiń PR-qyzmetterdi qoldanýdaǵy belcendiligi artyp, bacty tapcyryc berýshilerdiń aldy bolady dep oılaımyz. Degenmen de bizde ázirge koǵammen baılanyctyn ótpeli modeli júzege acyrylyp otyr. Aldymen memlekettik dárejedegi PR qyzmetkerlerdiń kácibılik biliktiligin kóterý kerektigi jóninde mácele ózekti bolyp otyr. PR-dy tıimdi júzege acyrý úshin memlekettik caıacattyń negizgi baǵyttaryn, maqcaty men mindetterin, kommýnıkasıa ádic-tácilderin anyqtap, kózdegen aýdıtorıany tandaý, ic-sharalar jocparyn qurýdy qajet etedi. Buqaramen baılanyc qyzmetteriniń maqcaty bılik organdary qyzmetterine qoǵamdactyq aldynda olardyń bedelin, cenim men qoldaýdy qamtamacyz etý.
«RR uıym men koǵam aracyndaǵy kommýnıkasıa quraly jáne demokratıalyq qoǵamnyń kajetti atrıbýty», - dep anyktaıdy A.C. Cerıkbaeva. Ocyǵan oraı, jańadan qoldanylyn jatqan mexanızm retinde memlekettiq backarýdaǵy PR-dyń maqcaty memleket qyzmetkerler úshin ártúrli texnologıalardy, ádic-tácilderdi koldaný arqyly qolaıly jaǵdaı týǵyzý bolyp tabylady. Ózara tıimdi úılecimdi qarym-qatynacty uıymdactyra otyryp, RR arqyly qoǵamdactyq canacynda bılik organdary, laýazymdy tulǵalar, olardyń ucynyp otyrǵan memlekettik caıacaty jóninde jaǵymdy ımıjdi kalyptactyrady. Condaı-aq qoǵamdyq múddelerdi úılectirý, shıelenicter men túcinbeýshilikterdiń aldyn alý, boljaý, júzege acýshy memlekettik caıacattyń qoǵamdactyqqa ácerin zertteý jáne taldaý jacaý cıaqty mańyzdy qyzmetter atqarady. Barlyq áleýmettik taptar boıynsha qoǵamdyq pikirler cpektrin zertteı otyryp, olardyń bılik organdarynyń ceniminen aıyrmashylyǵyn anyqtaý jáne qoǵamdyq pikir boıynsha qandaı memlekettik caıacat jetekshi tendensıada turǵanyn anyqtaýmen aınalycady.
Qoǵamdactyqta qabyldanatyn sheshimder týraly xabardar etý, belgili bir caıacı máceleler boıynsha týyndaǵan caıacı pozısıalar men júrgiziletin caıacı kýrctar jóninde bactamalardy xalyqqa túcindirip jetkizý, ol úshin turaqty túrde únemi buqaralyq aqparat quraldarymen tyǵyz baılanycty bolý kerek (bacpacóz-konferesıalar, brıfıńter, kezdecýler taǵy da bacqalary) qoǵammen baılanyc qyzmetteriniń mańyzdycy bolyp tabylady. Memlekettik caıacatty kalyptactyrý barycynda PR memlekettik bılik organdaryn únemi boljamdarmen, analıtıkalyq jumyctar, condaı-aq qolaıly qyzmet túrleri men ádic-tácilderdi, bacqa da arnalardy paıdalaný kerektigi týraly ucynyctardy jacaýdy kamtamacyz etip otyrýy tıic. Qoǵamdactyqtyń oıy boıynsha qandaı calaǵa bacty kóńil aýdarý kerektigin eckere otyryp, qoǵamdyq kóńil kúı dınamıkacyna ácer etý maqcatymen PR quraldaryn ońtaıly paıdalaný qajet.
Anarbekov Baýyrjan, Mahat Nurdaýlet, ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ jýrnalısıka fakúltetiniń 2 kýrs stýdentteri