Kez-kelgen ultty ulttyq sana-seziminen, ulttyq namysynan aıyrýdyń alýan túrli tásili bar. Sol tásildiń biri – óz qolastyndaǵy ultty, ásirese qazaqty týǵan tilinen aıyrý. Sonaý patshalyq Reseı de, Keńestik Reseı de bul tásildi keremet qoldanyp kelgenin tarıhtan bilemiz. Bul zymıandyq tásildi táýelsizdik aldyq dep qysy-jazy toı-toılap jatsa da qazaq tili orys tilinen azattyq ala almaı júrgende, ásirese termınkom dep atalatyn mekemedegi áldekimder áli de qoldanyp kele jatqanyn kózimiz kórip otyr. Al sol termınkomda kimder otyrǵanynyń ózi kóńilge qashannan kúdik týdyrýda ekeni jáne ras. Jáne onda qazaq tiliniń qadir-qasıetin jete baǵalaýǵa qabiletsiz adamdar da bar ma dep taǵy qorqamyz. Ánebir kezde anaý da termınsóz, mynaý da termınsóz, «oıbaı, ony qazaqshalaýǵa bolmaıdy, tipti, «samolet», «dvıgatel» degenge de tıispeńder dep shyj-byj bolatyndar da osy termınkomdaǵylar edi. Mundaǵylar kimder ózi, solar qazaqtyń túrki tilderi ishindegi eń baı, eń shuraıly da shyraıly til ekenin, ataqty akademık Marrdyń ózi bir kezde túrik tili álemdegi eń baı, eń sulý tildiń biri degenin bile me eken dep kúdiktenetinimizdi de nesine jasyraıyq?!
Jaqynda úkimette bolǵan bir úlken jıynda qazaq tiliniń tól balasyndaı bop ketken «otashy», «murajaı», «sazger» sıaqty tolyp jatqan sózderdi qaıtadan «tazqalpyna» keltirý kerek degen usynys jasaldy. Termınkomdaǵylar aýzyna salyp berdi me álde óziniń til ǵylymyndaǵy bilim-biligi sol ma qaıdam, áıteýir premer-mınıstr B.Saǵyntaev qazaqtar qazir myńdaǵan termın sózdi qazaqshalap aıtyp júr degendeı boldy. Adam balasynyń aqylyna sımaıtyn bundaı sóz úkimet basshysynyń aýzynan aıtylǵany óte uıattaý boldy. Sol jerde otyrǵan ne til mamandary, ne basqa bireý «Baqytjan myrza, sonshama sóz degen tutas bir ulttyń tili ǵoı, bundaı termın bolýy múmkin emes, ony sizge kim aıtyp júr?»deýge júregi daýalamady.
Al termın dep atalǵan álgi shetel sózderi qazaqshalap aıtýǵa bolmaıtyndaı óte bir tereń maǵynaly, ne kıeli sózder emes. Mysaly, termınkomdaǵylar «tıisýge bolmaıdy, bul halyqaralyq sóz» dep otyrǵan kompozıtor sózi (lat) bar bolǵany – «quraýshy, qurastyrýshy» degendi ǵana bildiredi. Jáne termınkomdaǵylardyń bul sózderdi búkil jerjahan solaı aıtady degeni qyp-qyzyl ótirik. Bul qazaq tili ǵylymı, tehnıkalyq ataýlardy ataýǵa qabiletsiz degen óz ótirikterin dáleldep, qalyń qazaqty aqıqattan adastyrý úshin jasalyp turǵan sumdyq qýlyq. Olar «termın» dep júrgen osy sózderdi 2 mıllıardqa jýyq qytaı qytaısha, japon-japonsha, úndi-úndishe, koreı-koreıshe ataıdy. Birinshiden, «kompozıtor» degenniń óz tilimde odan da maǵynaly da mándi sazger degen ataýy bola tura ony latyn tilinde aıtý meniń ulttyq namysymdy qorlaý. Ekinshiden, budan júz, eki júz jylǵa jýyq ómir súrgen ǵajaıyp sazgerlerim men kúıshilerimdi kompozıtor deýim olardyń árýaǵyna jasalǵan zor qıanat, qylmys bolar edi. Endeshe budan júzden astam jyl buryn ómir keship keń dalamdy «Záýresh», «Aınamkóz», «Aıdaı» sıaqty árýaqty ándermen tebirentken Muhıtty, súıgeninen aırylyp ómir boıy janyna jalaý etken «Aqbóbekti» aıtyp ańyrap ótken Qaıypty, bir ǵana «Saryarqasy» qazaq jurtynyń uranyndaı bolǵan Qurmanǵazyny, eń bir enjar adamnyń delebesin qozdyrar «Kóńilashardy» shyǵarǵan Túrkeshti, Úsen tóreniń úıden bezip ketken qyran búrkitin qaıyra shaqyryp qondyrǵan «Qus qaıtarýdy» shyǵarǵan Qazanǵap atamdy kompozıtor dep ataıtyndaı meniń basyma nemese termınkomdaǵylardyń basyna ne kún týdy?
Al «mýzeı» degen ne? Ol bizdiń zamanymyzdan júzdegen jyl buryn myńnan astam «Qudaıǵa» tabynǵan grekterdiń ańyzyndaǵy Ýranıa, Kamıopa, Klıo, Melpomena, Erato, Terpsıhara, Evterpa degen qudaıbıkelerdiń (bogınıalardyń) hramy ǵana. Endeshe, arǵy bergi tarıhymnyń, ádebıetim, mádenıetim, ónerimniń kónekóz muralaryn saqtaıtyn kıeli jaıdy qazaq nege «murajaı» demeı «mýzeı» dep olardyń hramynyń atymen ataýy kerek? Bul qazaqqa qarsy jasalyp jatqan jymysqy saıasat emes pe?
Nemese «Apteka». Bul kóne latyn tilinde bar bolǵany – qoıma, qamba degen sóz ǵana. Al onyń qazaqsha dárihana degen naqty mán-maǵyna beretin ataýy turǵanda ony nege «apteka» deýim kerek? Termınkomdaǵylar «tıisýge bolmaıdy, ol termın» dep otyrǵan «hırýrg» sózi «qol jumysy» degendi ǵana bildiredi (grekshe). Ony men óz tilimde «otashy» desem ersi me? Joq! Demek, bunyń artynda áldekimderdiń bilmestik áreketi jatyr. Al «kalorıa» (lat) –jylý degen sóz ǵana. Mysaly, «prezıdent» degenińiz bar bolǵany – «eń aldyda otyrýshy» degendi bildiredi. Al odan góri Elbasy degen sóz qazaq úshin mándi de mańyzdy emes pe? Álde onsyz da orysshamen shubarlanyp búlingen tilimizdi latyn, grek tilimen aralastyryp, odan ári bylǵap, kórshiles, baýyrlas ulttarǵa kúlki bolmasaq, «sıvılızovannyı kazah», «evropızırovannyı kazah» ataýynan aırylyp qalamyz ba? Osydan biraz buryn daryndy jazýshy-dramatýrg Dýlat Isabekov bir sózinde «Men joǵarǵy jaqta qazaqqa qarsy jasyryn bir uıym bar ma dep qorqamyn» degen edi. Búgingi termınkomnyń myna «bastamalary» sol ras shyǵar degen oıǵa jeteleıdi. Osy termınkom qazaqtyń «jáıt» degen ádemi de áýezdi sózin «jaıt» dep ózgertti. Bul qazaqtyń «á» dybysyn orysshaǵa beıimdep «a» qyp aıtqyzý úshin jasaldy. Qazir búkil gazet-jýrnal «jáıt» demeı «jaıt» dep jazatyn boldy. Ál-mısaqtan kele jatqan qazaq sózin bulaısha ózgertýge eshqandaı termınkomnyń da, jerdegi «qudaıkomnyń» da huqy joq ekenin bile tura til mamandary sonda da úndegen joq edi. Endi termınkomnyń myna «jańalyqtaryn» estip, kórip otyrsa da Respýblıkalyq, jergilikti qazaq tili qoǵamdary, tilderdi damytý basqarmalary taǵy da aýzyna sý toltyryp alyp otyr. Osydan biraz buryn bıliktegi eń bir ultshyl, eń bir otansúıer azamat Imanǵalı Tasmaǵambetov Qazaqstandaǵy qazaq tiliniń búgingi múshkil halin aıta kelip «qazaq tili bar jerde – qazaq bar, qazaq tili joq jerde qazaq joq» degen edi. Termınkom anany da mynany da termın dep onyń qazaqta bar ataýymen aıtýǵa tıym salaıyq dese, oǵan úkimettegiler qosylsa oǵan álgindeı qazaqtar myńdaǵan termın sózdi qazaqshalapty bul durys emes degen ótirik qosylsa, balabaqshadan bastap sábılerimizge úsh tildilik úıretilip jatsa, bul ana tilimizdi osyndaı qıturqy tásildermen joıý arqyly qazaqty joıýdyń ádis-tásilderi emes deı alasyz ba? Osynyń bárine únsiz qalsań joıylmaısyń ba, qazaq?