Sýleıman Demırel ýnıversıtetinde tarıh ǵylymynyń doktory Mámbet Quljabaıuly Qoıgeldıev óz baıandamasynda Otan tarıhynyń qazirgi máseleleri týraly aıtqan. Baıandamada profesor bylaı deıdi:
"Alash qozǵalysyna baılanysty mysal retinde Keńes úkimetiniń XX ǵasyr basyndaǵy qazaq ult azattyq qozǵalysyna jasaǵan qıanatyn aıtar edim. Birinshiden, keńes úkimeti ózin Qazaqstandaǵy zańdy bılik ıesi retinde jarıalap, ornyqtyrdy. Shyn máninde onyń saıası zańdyq negizi kúmándi bolatyn. Meniń túsinigim boıynsha, Keńes úkimetiniń zańdyq negizi joq bolatyn. Keńestik tarıhnama bul máseleni birjola jaýyp tastady. Osy rette mynadaı jaǵdaıdy eskergen jón. Keńes úkimetiniń aldyndaǵy patshalyq bılikti de zańdy úkimet retinde qabyldaý bizdiń sanamyzǵa ábden sińip qalǵan. Al patsha úkimetiniń qazaqtarda zańdyq negizi joq bolatyn. Bir jaǵynda Anna Ionnovna, ekinshi jaǵynda qazaq at tóbelindeı qazaq bıleýshileri turdy. Solar kelisimshartta barmaǵyn basty. Biz patsha úkimetin qabyldaımyz dep, eshkim referendým jasap, qazaq halqy daýys bergen joq. meniń túsinigim boıynsha patshalyq bıliksyrttan kelgen akýpasıalyq bılik boldy".
Mámbet Qoıgeldıevtiń aıtqan sózine saıasattanýshy, Rasýl Jumaly pikir bildirdi.
- Saıasattanýshy retinde Mámbet myrzanyń aıtqanymen kelisesiz be?
- Kelisemin. Sebebi, XVII – XVIII ǵasyrdan beri Túrkistanǵa, Ortalyq Azıaǵa qatysty Reseı ımperıasynyń otarlaý, bodandaý saıasatyn júrgizgendigi sóz bolyp otyr. Bizdiń búgingi saraptamalyq, bilim berý ortalarynda reseılik pikir qalyptasqan. Árıne, shyn mánisinde ol tarıhı shyndyqqa janaspaıdy.
-Qoǵamda osy máselege qatysty qandaı pikir qalyptasqan?
- Bizdiń jıi estıtin stereotıpterdiń ishinde, bul qazaq júzderiniń, qazaq rýlarynyń Reseıge óz erkimen qosylýy. Iaǵnı, bul jekelegen handardyń, sultandardyń sol kezdegi bastamasy boldy. Biraq bul tolyqtaı qazaq halqynyń, búkil qazaq zıalylarynyń tańdaýy boldy dep aıtý qıyn. Óz erkimen degen jaǵdaı bul óte shartty túrde oryndalǵan dúnıe. Sebebi, is júzinde kóbine kúshpen basyp alý, baǵyndyrý saıasaty júrdi. Birinshiden, bodandyq kezde Reseımen birneshe xan-sultandar kelisimge keldi. Olardyń ózderin, shartty túrde bir zańdyq qujattar dep qabyldaǵan kúnniń ózinde de kóptegen qarama-qaıshylyqtar bar.
- Qarama-qaıshylyqtar oryn alýynyń sebebi nede?
- Sebebi Ábilhaıyr nemese basqa qazaq basshylary sol kezdegi Reseı patshalarymen qurǵan odaǵy nemese kelisiminiń negizgi baptaryna qatysty edi. Ras saıası basshylyǵyn moıyndaımyz. Esesine Reseı bizdiń aýmaqtyq tutastyǵymyzdy kepilge alady. Túrli syrtqy náýbetterden qorǵap qalýǵa kúsh saldy. Qazaqstannyń basqarý júıesine dástúrli, handyq, dinı basqa da basqarý júıesine qol suqpaıdy. Saýda, ekonomıkalyq yntymaqtastyq ornaıdy. Iaǵnı, qazaqtyń denine qazaq memleketiniń ol kezdegi tynys-tirshiligine qol suǵýshylyq bolmaıdy degen áńgimeler, sol kelisimderde shyn mánisinde oryn aldy. Biraq bertin kele ol kelisimderde patsha úkimeti turǵanyn biz esh jerden kórmeımiz. Qaıta kúshpen basý, sultandardy joıý, handyq júıeni múlde alyp tastap, reseılik gýbernıalyq basqarý júıesin qurý, qazaq azamattaryn kepildikke aldy. Máselen Birinshi dúnıejúzilik soǵysta Reseıdiń jaǵyna qazaqtardy soǵysqa tartý zańsyz. Sondyqtan reseılik zamandaǵy da, bul jerdegi saıası kórinisi qaı zańmen alǵandaǵy jergilikti, halyqaralyq, adamı, dinı zańdar boıynsha nemese qundylyqtar boıynsha eshbir túsinikke, eshbir zańdylyqqa kirip shyqpaıdy. Dál sol oqıǵa Keńes úkimetiniń zamanynda da boldy. Sebebi Reseı ımperıasynyń mırasqory saıası, aýmaqtyq, ıdeologıalyq turǵydan da bul – Keńes odaǵy boldy. Tek qana atyn ózgertse de, deni qurylymy dál baıaǵy Máskeý basqaratyn, basqasy artynan erip júretin sonyń bodandary boldy. Dál osyndaı jaǵdaı 70 jylǵa sozyldy. Onyń konstıtýsıasy qabyldanyp, onda birtalaı sol Keńes odaǵyna engen respýblıkalardyń quqyqtary, laýazymdary belgilendi. Biraq, bul qujattar 1924-shi jyly 1932-shi jyly 1977 jyly qabyldanǵan konstıtýsıada Keńes odaǵynyń bul máselelerdiń 100 paıyzy sóz júzindegi formaldy dúnıe boldy.
- Sóz júzinde formaldy bolǵan máselelerge qandaı mysal keltiresiz?
- Qazaqstannan basqa da ulttyq respýblıkalardyń ózindik basqarý júıesi bolý kerek edi. Óziniń máselelerin ózi sheshetindeı laýazymdary belgilengen bolatyn. Tipti Keńes odaǵynan shyǵyp ketý quqyǵy boldy. Bulardyń bári zańda belgilendi. Biraq is júzinde bireýi de iske asqan joq. Saıasat, bilim berý, densaýlyq saqtaý, ekonomıka barlyq sala bizdiń basshylarymyzdy taǵaıyndaýǵa deıin, bunyń barlyǵyn jekelegen Máskeý ǵana sheship otyrdy. Sondyqtan munyń ózi de zańsyz basqarý júıesi.
-Qazirgi kezde atalǵan máselelerdiń mańyzy qandaı?
- Bul dúnıelerdi aqty aq, qarany qara dep ataý menińshe tarıhı shyndyq úshin qajet. Ózimizdiń tarıhymyzdy durys túsinýimiz úshin, tarıhymyzda qandaı náýbetter bolǵanyn bilý úshin kerek. Bul búgingi Reseı memleketine kúıe jaǵýdy bildirmeıdi. Bul tarıhı shyndyq. Tarıhqa eshkim qarsy tura almaıdy. Bolǵan isti qalaı boldy solaı aıtý kerek. Reseı osyndaı tarıhı shyndyqty moıyndaý kerek. Shyndyqty qaıta-qaıta jalǵan málimettermen búrkemeleı berýge bolmaıdy. Mundaı keleńsiz dúnıelermen kezinde basqa da memleketter aınalysty ǵoı, tek Reseı emes. Biraq zaman óte otarlyq júıe ydyraǵanda, olar ózderiniń kinásin moıyndady.Úndi halqyna qarsy Amerıkanyń qysym jasaǵanyn mysalǵa keltirýge bolady. Kombınasıa jasaý, istegen qatelikterin aqtaý sekildi áreketter Amerıkada baıqalady. Reseıde de osyndaı áreketter bolý kerek. Bul Reseıge degen búgingi óshpendilikti kúsheıtý sharty emes nemese onyń bastamasy emes. Bul tarıhı shyndyqty, ózimizdi-ózimiz tanýdyń joly.
Raqmet!
Suhbattasqan: Móldir Kishenova
