Keshqurym. Bólmede qosýly turǵan teledıdardan kenet Baýyrjan Momyshulynyń qatqyl da, óktem daýsy estildi. Qulaǵymdy túre qaldym. Maǵjan Jumabaev týraly aıtyp jatyr. «...Soǵystan keıin qyzmet babymen Sibirge bardym. Maǵjandy kórdim. Adamdardan kóńili qalǵan. Tozǵan...» Qyzyqty derek. Otyra qaldym. Habardy aıaǵyna deıin tapjylmaı tamashaladym. Bul «Ómir joly» baǵdarlamasy eken. «Habar» arnasynda. Keıin uly tulǵalar týraly tyń derekterdi usynatyn osy jobany arnaıy izdep qaraıtyn boldym. Ózimniń jýrnalısik qyzyǵýshylyǵym baǵdarlamany jasap júrgen shyǵarmashylyq toppen tanysýǵa ıtermeledi...
Ýaǵdalasqan ýaqytta, ýaǵdalasqan jerge suhbattasýshym da jetti. «Biz tek suhbat alyp úırenip qalǵan adambyz, bizden qandaı suhbat berýshi shyǵar eken» dep kúldi ol. Bul «Ómir joly» jobasyn daıyndaıtyn shyǵarmashylyq top ókili, joba avtory, jýrnalıs Aınur Kúzerbaeva edi.
- «Suhbat alyp úırenip qalǵanbyz» dedińiz, áńgimemizdi osydan bastaıyqshy, kimmen jasaǵan suhbatyńyz ózińizge qatty unady? Esińizde qalǵany kim?
- Ár suhbat ózinshe tarıh. Suhbat alýǵa barǵanda keıbir kisiniń mysy basady, keıbir adamnyń kóńil kilti aspanda bolady. Olardyń ashylyp sóıleýine, emosıamen áserlenip áńgimeleýine de biraz daıyndaý kerek. Aldyńda otyryp, suhbat bergen adam janyn jalańashtaıtyndaı kórinedi maǵan. Suraqtarǵa jaýap berip otyryp, ol kisi óziniń minezin, oı-óresiniń tereńdigin, bilimin kórsetip, jan-dúnıesin aqtaryp tastaıdy ǵoı. Sondaıda keıde aldynda suhbatqa kelispeı, kekireıip turǵan kisiniń arǵy jaǵynda aıtarynyń da az ekenin baıqap qalasyń. Al elpildep, asyǵyp aptyǵyp kelip, suraqtarǵa tópeleı jaýap bergen adamnyń bilgeni telegeı teńiz ekenin sezesiń. Qumaryń qanǵansha jazyp, suhbat bitse de áńgimeni úzýge qımaı, uzaqtaý otyryp qalatyn kezderimiz de kóp bolady.
Jaqynda ǵana Ázirbaıjan Mámbetovtyń ómir jolyn túsirdik. Akter, rejıserlermen suhbat qurdyq. Óte áserli boldy. Ol bir jaǵynan Ázekeńdeı uly rejıser týraly aıtar ónegeli áńgimeniń kóp bolýymen baılanysty bolar, bir jaǵynan óner adamdary emosıanyń mamandary ǵoı. Suhbat túgeldeı derlik sezimge quryldy. Ázekeńniń ashýy, qaıǵysy, muńy, qýanyshy, ókinishi, sharyqtaýy, bári-bári sondaı ásermen, kóz aldyna elestetetindeı qımylmen, emosıamen aıtyldy. Bul aldaǵy kúni efırge shyǵady. Kórermen de suhbat berýshiniń sol sáttegi jan tolqynysyn, júrek syryn sezinedi dep senem.
Jalpy oqıǵanyń tabıǵatyn, adamnyń bolmysyn barynsha arshyp turyp kórsetetin, júreginiń túbine tereń boılatatyn suhbattar delebemdi qozdyryp, mátindi jazyp bolǵansha tynym taptyrmaıtyn bir shydamsyz kúıge túsiredi.
Keıde aldyńda suhbattasyp otyrǵan salmaqty, salıqaly adamnyń áserlenip, jylap ta alatyn kezderi bolady. Mysaly Asanáli Áshimovteı uly tulǵanyń, dosy Aqseleý Seıdimbek týraly esteligin aıtý kezinde kóz jasyna erik bergeni esimde. Shynaıy emosıa. Ol jylady degende de túsiný kerek. Ezilip, kóz jasyn syǵý emes. İshtegi buǵyp jatqan aýyr qaıǵynyń, orny tolmaıtyn, qańyratyp ketken qaıǵynyń kóterilip kelip, óksikke tyǵylýy... Ol bólek emosıa. Ony kórermen sezedi... mine osyndaı shynaıy suhbattar este qalady.
- Túsirilim jumystary qalaı júredi? Tarıhı tulǵalar týraly aqparat tabý qanshalyqty qıyn?
- Túsirilim jumystaryn bastamas buryn, bolashaq derekti fılmniń keıipkeri bolatyn tulǵalardy tańdaımyz. Kóbine az aıtylyp, keıde tipti umyt qalyp bara jatqan qazaqtan shyqqan qaıratkerler ómirin zertteýge umtylamyz. Sonymen qatar mereıtoılyq datasy kelip qalǵan uly azamattardy nazarǵa alamyz. Odan keıin sol tulǵa týraly jazylǵan kitaptardy jınaqtap, túrli derekkózden aqparat izdeı bastaımyz. Mundaıda kitaphana, arhıv kómekke keledi. Barlyq derekterdi saraptap, oıymyzda senarı jobasy syzylady. Suhbat alatyn adamdar tizimi jasalady. Sodan keıin biz tańdaǵan tulǵanyń týyp ósken aýylyna baramyz. Aýyly mindetti túrde túsiriledi...
- «Ómir joly» jobasynyń bir ereksheligi de osy sekildi bilýimshe?
- Ia, dál solaı. Televızıa tilimen aıtqanda bul bizdiń fıshkamyz...Sebebi aýylda atmosfera bólek. Ol jaqtaǵy túsirilim taza, kóptiń janyna jaqyn kórinisterge toly bolady. Aýyl árbir qazaqtyń júreginde ǵoı. Aýyldaǵy halyqtyń da aıtary bólek. Bet-júzin kún qaqtaǵan aýyl qazaǵynyń beınesiniń ózi sóılep turady emes pe...sol úshin aýylǵa asyǵamyz. Týǵan jerin túsirip, týystarymen suhbat quryp bolǵan soń, Astanaǵa kelip, zertteýshi ǵalymdarmen áńgimelesemiz. Tyń derekter izdeımiz. Jalpy aqparat tabý onshalyqty qıyn dep aıtpaımyn. Sebebi elimiz táýelsizdigin alǵan kúnnen bastap, joǵyn túgendep, aqtańdaq betterdi zertteı bastady. Kezinde jazyqsyz jala jabylyp, atylǵan ardaqtylarynyń bar muraǵatyn qoparyp, kesek-kesek dúnıeler jazdy. Sondyqtan aqparat kózderi barshylyq. Jetpegen jaǵdaıda ortalyq arhıv qashanda kómekke kelýge ázir. Mine osylaısha bar aqparat, suhbat jınalǵan soń, túsirilgen taspany «kodırovka» deıdi televızıa tilinde, iriktep tańdaý bastalady. Bul óte uzaq, ári sharshatatyn jumys. Odan keıin búkil prosestiń sharyqtaý shegi - mátin jazýǵa kirisemin. Keıde mátin bir túnde jazylady, keıde bir aptaǵa sozylady. Negizi mátindi tek túnde jazamyn. El tynyshtalyp, uıqyǵa ketken kezde, men tynysh otyryp jaza alam. Kúndizgi ýaqytta telefon shyryldaıdy, basqa da aǵymdaǵy sharýalar oıdy bólip, jazǵyzbaıdy. Sondyqtan bar dúnıem tek túnde jazylady.
- Joba barysynda Táttimbetten bastap, Tabyldy Dosymovqa deıin, ıaǵnı ártúrli kezeńderde ómir súrgen tulǵalardyń ómirin zertteısizder. Osy ýaqyt aralyǵynda biz bilmeıtin, tarıhshylardyń nazarynan tys qalǵan jańa derekter taptyńyzdar ma?
- Ia, durys ańǵarypsyz. Jobamyzda sonaý 18-19-shy ǵasyrda ómir súrgen qazaq zıalylarynan bastap, bertinde ǵana ómirden ketken tulǵalar qatar túsirile beredi. Aıta keteıin, búginge deıin 50-den astam tulǵanyń «Ómir joly» túsirilip, ekran betine shyqty. Olardyń arasynda óner maıtalmandary, eńbek ozattary, alash ardaqtylary, qoǵam qaıratkerleri bar.
Jańa aıtyp óttim, aýyldaryna baramyz. Sol kezde bir tań qalǵanymyz, zertteýshilerdiń arasynda tom-tom kitap bastyryp, doktorlyq qorǵap júrse de, sol zerttegen adamynyń aýylyna múldem barmaǵandar da bar eken. Al aýylda tunyp turǵan tarıh bar. Mysaly biz Álıhan Bókeıhan týraly derekti fılm túsirgen kezde ult kósemi, Alashorda úkimetiniń tóraǵasy týyp-ósken aýyl Qaraǵandy oblysy, Aqtoǵaı aýdanynda boldyq. Qaıratkerdiń kindik qany tamǵan jer Jekejal qystaýyna qondyq. Sonda biraz tyń dúnıelerdiń kýási boldyq. Keıin zertteýshi ǵalymdarǵa, Álıhantanýshylarǵa aıtqanymyzda, olardyń ózi tań qaldy. Mysaly, Álıhan Bókeıhannyń týǵan týystary, áke sheshesi jerlengen Taldybeıit degen qorym bar. Álıhan, ákesi Nurmuhammed qaıtys bolǵan kezde, Ombyda qyzmette bolǵan eken. Ol arnaıy kelip, ákesi jerlengen jerdi úlken etip qorshaıdy. Oǵan kirpishti ózi quıdyrtady. Saz batpaqqa qıyrshyq tas pen shıdi maıdalap salyp, qalyptaıdy. Sondyqtan da sol kirpishten órilgen qabyrǵalar júz jyldan asa ýaqyt ótse de, mújilmeı myńq etpeı tur. Taǵy bir qyzyq, Álıhan ákesiniń basyna tuqymyn brazılıadan ákelip otyrǵyzǵan sámbi tal áli kúnge deıin jaıqalyp japyraq jaıyp tur. Oǵan da 100 jyldan artyq ýaqyt boldy. Búginde dińgegi bir adamnyń qushaǵy jetpeıtindeı qalyń. Aıta berse qyzyq kóp. Smahan degen týysy Álıhan Bókeıhannyń súıegin taba almaǵan soń, sol taldybeıitke ıisi sińgen tymaǵyn aq mata orap jerleıdi. Sóıtip basyna kóktas qoıady. Onda «qazaq panasy bolǵan, ult azattyq kóterilistiń qaıratkeri» degen sóz jazylady. Keńestik júıeniń óktemdik quryp turǵan kezi. Muny kórgen aýdandyq partıa komıtetiniń hatshylary «bul býrjýazıalyq ultshyl ıdeıany dáriptegen» dep tas betindegi qashalǵan jazýdy qyryp óshirtedi. Sebebi keńes bıligi Álıhannyń basyna kelgen qazaqtar rýhtanady dep qoryqqan.
Taǵy bir derekti fılmge arqaý bolǵan keıipkerimiz Aqseleý Seıdimbektiń de ómir jolynda kóptiń nazarynan tys qalǵan tyń aqparattar jeterlik, solardyń biri Aqańnyń Kúltegin eskertkishin Mońǵolıa jerinen qazaq eline alyp kelý oqıǵasy. Osy sekildi qyzyqty aqparattar kóp. Jumys óte qyzyq.
- Baıqaǵanym, derekti fılmde keıipkerlerdi akterler somdap, kórkem fılmdegideı kórinister, dıalogtar bar. Bul da bir ereksheligi me?
- Ia. Keıipkerdiń portretin neǵurlym asha túsý úshin, ózine uqsaıtyn akter izdeımiz. Ómiriniń mańyzdy bólikterin akterlerge oınatý arqyly, barynsha shynaıy, ári túsinikti etip berýge tyrysamyz. Bul jumysymyzdyń eń qyzyq ta jaýapty bólimi desek te bolady. Bul jaryqty oınatý arqyly, kadrge jan bitirip, adamnyń ishki jan dúnıesin qozǵaýdyń tetikterin túsinetin myqty rejıserimiz Baqyt Naızabekovtiń tynysy keńinen ashylyp, shabyty shalqıtyn kez. Al sátti kadr úshin bir orynda tapjylmaı saǵattap turýǵa daıyn, nemese kúzdiń qara sýyǵynda muzdaı sýdy keship, ádemi kadrǵa qol jetkizetin, qıaly sheksiz Aıdar Narǵojınnyń naǵyz rahattanyp, qıalǵa erik beretin sáti osy. Bul prosesti televızıada «rekonstrýksıa» deıdi. Neǵurlym osyndaı kórinister kóp bolsa, fılmde soǵurlym tushymdy, tartymdy, qyzyqty shyǵady. Biraq bul ájepteýir shyǵyndy qajet etetin jumys túri. Akter, grımm, kostúm, ǵımarat bári qarajatpen sheshiledi.
Taǵy bir aıta ketetinim, keıbir tulǵalardyń búginge deıin saqtalǵan birde bir sýreti bolmaýy múmkin. Mysaly Yqylas Dúkenuly. Kúıshi kompozıtordyń bizge deıin bir ǵana sýreti jetken. Onda da týystaryna uqsatyp otyryp, bir sýretshiniń qaǵaz betine salǵan sýreti. Sondyqtan ol kisiniń ómirin habar barysynda kórsetý úshin akterler oınaǵan kórinisterge kóbirek júginýge týra keldi.
- Derekti fılmdi dúnıege ákelý úshin qansha adam eńbektenip jatyr?
- Negizi naqty túsirilim toby úsh adamnan turady. Rejıser, operator, avtor. Biraq jumysty úılestirip, jan jaqpen kelisetin Nazerke Ahmetova degen prodúserimiz bar. Búkil túsirip kelgen materıaldardan fılmdi daıarlap shyǵaratyn Erlan Jaqypov degen sheber, montaj mamany bar. Odan bólek bizdiń «Ómir joly» jobasynda bilikti, búginde ózindik stıli qalyptasqan bedeldi jýrnalıserdiń qoltańbasy bar. Olar Nurjan Sopbekov, Nurlan Sońǵybaı jáne Gúljazıra Ǵalıqyzy. Árqaısysynyń «Ómir joly» jobasynyń kórermen kózaıymyna aınalýyna qosqan úlesteri eren.
Taǵy bir aıta keterligi, búgingi tańda kórermenderdiń tarıhı-tanymdyq materıaldarǵa qyzyǵýshylyǵy joǵary. Sondyqtan tarıhı tulǵalardyń ómirinen tyń derekterdi pash etetin mundaı jobalardyń respýblıkalyq arnadan, taralý aýqymy keń «Habardan» kórsetilýi mańyzdy. Kóp tulǵalardyń ómiri bizge kómeskilenip jetken. Bir zertteýshimen ekinshi tarıhshynyń derekteri saı kelmeı jatady. Sebebi bodandyqta bolǵan elimizdiń tarıhy burmalanyp jazyldy. Sol tarıhta qalǵan tulǵalardyń eńbegi de dál solaı, keńestik júıeniń yǵyna qaraı, sol kezdegi ıdeologıanyń yqpalymen múlde basqasha berilgen. Kishkentaı ǵana mysal, Sáken Seıfýllınniń oqý oqyǵanda qaı jerde turǵandyǵy týraly aqparat ár derekkózde ártúrli berilgen. Birinde Marfa Tımofeevna degen orys áıeliniń úıinde turyp, sol áıeldiń yqpalymen oqýǵa barǵan degen derekter kezdesedi. Iaǵnı keńestik kezeńde bar ıgilik orystardyń arqasynda degen ıdeıa bolǵan. Al negizinde Sáken Seıfýllınniń óziniń esteliginde Zákirbek degen týysynyń úıinde jatqanyn jazady. Mundaı mysaldar óte kóp. Osyndaı derekterdiń anyq-qanyǵyn aıyryp, yqshamdap, kórermen nazaryna usynǵanda, ulttyń utary kóp bolady dep oılaımyn.
- «Habar» arnasynyń kórermenderi aldaǵy bólimderde kimderdiń ómirimen tanysady?
- Bıylǵy jyl «Alash» úkimetiniń qurylǵanyna 100 jyl, Alash qaıratkerleriniń jazyqsyz atylǵanyna 80 jyl. Sondyqtan bıyl negizinen Alash arystaryn túsirýge basymdyq berip otyrmyz. Búginde túsirilip, efırge daıyn turǵan biraz ónimderimiz bar. Olardyń arasynda kórermender bıyl 125 jyldyǵyn atap ótetin Názir Tórequlov, 85 jyldyǵy ótetin rejıser Ázirbaıjan Mámbetov, 70 jyldyq dóńgelek datasy kelip qalǵan Saǵat Áshimbaev, 75 jyldyǵy jaqyndaǵan zertteýshi ǵalym, etnograf Aqseleý Seıdimbektiń «Ómir jolyn» kóretin bolady.
- Qalaı oılaısyz mundaı derekti fılmderdi nege úlken ekrandardan kórsetpeıdi?
- Derekti fılm kórkem fılm emes. Túsirilim jaǵynan kórkem fılmge qaraǵanda derekti týyndyny shyǵarý áldeqaıda qıyn. Sebebi derekti fılmde oqıǵa jelisi tek tarıhı aqparatqa, ıaǵnı derekke qurylady. Odan aýytqýǵa bolmaıdy. Al kórkem fılmde oıdan qurastyrý, qıalǵa berilý, oqıǵany ásirelep, shıryqtyrýǵa múmkindik mol. Sondyqtan kórkem týyndyny kórý de jeńil, tartymdy. Derekti fılmdi biz de kórermenge neǵurlym qyzyqty bolsyn dep, arasynda kórkem týyndydaı, kórinister qosyp otyrmyz, biraq úlken ekrannan kórsetýge áli de kórermendi daıyndaý kerek dep oılaımyn. Otandyq kınogerlerdiń týyndylaryna qyzyǵýshylyq endi oıanyp keledi. Derekti fılmderdi damytyp, úlken ekrannan kórsetetin de kún týar dep úmittenemiz. Al biz ázirge tól tarıhymyzdy túgendep, uly tulǵalardy ulyqtaý maqsatynda «Ómir joly» derekti fılmder jelisiniń túsirilimin jalǵastyra beretin bolamyz. Búgingi kúnniń ózinde qorda tarıhı tulǵalardyń tutas antologıasy jınaqtalyp qaldy.
Áńgimeńizge rahmet! Shyǵarmashylyq tabystar tileımiz.
Cuhbattasqan: Gúlnur Ótjanqyzy
