Altaıdy, dosym, kórmeseń, eshteńe onda kórmediń,

Úırene saldym ormannan toqýdy oıdyń órmegin.

Ketesiń kúı bop tartylyp oıyńa almaı óńgeni,

Tolqynynda  Ertistiń notalar oınap ózdi-ózi.

Jyndanyp ketpe terekter jaýdyrǵan san myń tilekten,

Shapalaq kútseń jas taldar soǵady japyraq–júrekpen .

Máńgúrtteý mynaý qalada úırenip qaldyń maqtalyp,

Jarlyǵyn únsiz ýaqyttyń jartastar aıtar aqtaryp.

Timiskilep ataqtyń qalmaıtyn jandar izinen 

ıiskegen arý gúlderim

aýyrlap talaı úzilgen...

Tábıǵat syrly anamda qupıa qansha bar uly?!

Aıaǵyn súıip júrsińder,

Gúlderdiń basy – tamyry!!

Aınalyp ketse tańǵalma samal jel kenet daýylǵa,

Ózge bop bizde kettik-qoı birge ósken keshe baýyrǵa.

Tópese kókten tamshylar,

Shalǵyndaı shatty dir etem,

Myń tamshy jastan adamda bir tamshy ǵana shyn eken.

Búrkit te kórmes bir-birin kórgende taýdyń tumanyn,

Býaldyr mynaý ýaıymnyń ákesin byraq uramyn.

Bezildetse Bejeńniń kúılerin shaly dalanyń,

Dombyrany tartýdy umytyp byraq qalamyn!

Ormandy kezsem ózimshe oılarǵa shomyp, túnerip,

Jıǵyzar esti jas shybyq jaǵymnan tartyp jiberip.

Shyn jylaı alsań, egerde, jańbyrmen birge jylap al,

Tarıhyńdaı ózgergen jańbyrdan sońǵy qynalar...

Myń juldyz jándik ustaıtyn toryńnyń myń san kózindeı,

Qalmassyń ózińdi qaýqarsyz kóbelekteı bir sezinbeı!

Ákeler shyn aldyńa beıneńdi sonda jańǵyryq,

Qańǵyǵan shyn daýysyn áldebir tasta qaldyryp.

Saparǵa uzaq shyǵarmyz umytyp bárin at minip,

Ýaqytqa kór qazarmyz taǵamen keıin laqtyryp.

Kisinese aıǵyr arqyrap dala oty bolyp laýlaǵyn,

Keýdeńnen shyǵar qýalap azǵyn bir oıdyń azbanyn.

Kúl shashar keıde buqalar,

Ózgerip aýyl reńi,

Sıpaǵandy bilmes sırlar,

Joqtaýdy, biraq, biledi...

Alańsyz sol bir álemde anańdy ǵana aılanyp,

Qulynmen birge jelide keledi qalǵyń baılanyp.

Jańa ashqan kózin jalǵanda tańǵy shyq tursa dirildep,

Kúnáni sezgen eń alǵash esińe sábı kúniń kep...

Býy urmas Altaı – altyn taý qushaqqa seni basady,

Altyndy dáıim qap-qara topyraq kómip jatady.

Altyndy qazsań, qap-qara topyraq shyǵar ilesip,

Qaralyqpenen shyn altyn kórgende emes kúresip.

Sermeýmen eki qolyńdy ótinem óleń oqyma,

Qara jermen de syrlasqan qoıshynyń qara qosynda.

Maqtaýǵa ǵana jaralǵan múıizin kesseń buǵynyń,

Burqyrap qanap keter-aý sulýlyq jaıly uǵymyń.

Sezinip sýyq baýyrdy júrektiń keıde tońǵany,

Altyn bar jerde qashanda jylan da júrer ordaly.

Turady qońyz demalyp domalatyp júrgen tezekti,

Kúlgendeı keıde, o, toba,

Berdim dep saǵan kezekti...

Qaıtarmyz sosyn qaljyrap qabaǵy sýyq qalaǵa,

Kóktem de keler aldamshy,

Japyraq basyp jaraǵa.

Jaz óter jáne qys keler aldaýǵa alǵan  aq qary,

İsinip qarǵa semirer qalanyń qara batpaǵy.

Bas araz bolǵan aǵaıyn shaqyrmas meni Altaıdan,

Bala bir kúngi bal sýret,

Altaıym qazir qartaıǵan!

Armanda ketti qaıteıin Altaıym jattyń qolynda,

Ózergen bári-bári de,

Saǵynysh qana orynynda...

Altaıdy, bálkim, alysta saǵyný úshin jaraldym,

Pák kúnim ketken sol áppaq shashyna sińip anamnyń.

Óleńdi qoıyp, bul kúnde ózime kettim jat bolyp,

Bala kún qalǵan – taıymnyń ezýinen aqqan aq kóbik.

Bala kún qalǵan elýge bólinip eldiń irgesi,

Ashyqqan buzaý sekildi ilinip talǵa sirgesi.

Besiktegi sábıdeı nán mysyq basqan keýdesin,

Sharasyzdanyp qınalam,

Oılamaý jerdi erge syn!

Jat tabanǵa taptatyp túrkiniń altyn besigin,

Alsamshy qarý qolyma,

Suramaı bosqa keshirim.

Jatady janyp keýdemde aınalǵan jerim otarǵa,

Jibermedi Ertis – anamdy burymyn baılap betonǵa.

Aınalǵan halyq tobyrǵa,

Dombyra ǵana qolynda,

Qaptaıdy qara  shegirtke jýsandy otap jolynda.

Baladaı qamsyz kúıimmen, Altaıym, saǵan qaıtarmyn,

Zar-muńymdy áýeli jahanǵa jyr ǵyp aıtarmyn.

Qaptaǵan qalyń dushpanǵa aıtylar sonda kesimim,

Alastap alam jyrymmen túrkiniń altyn besigin!

******

 

Ǵalamda buryn bolmaǵan, bilemin, jańa boıaýmyn,

Kóktemde kóbelek qanaty ótkende jelpip oıandym.

Alaıar aı – kóz,

Kók aspan kórgende osy kórikti,

Taǵdyryma rızamyn,

Kóz jasyma ezip beripti.

Sezimtal mynaý dúnıege men kelgen segizinshi notamyn,

Aıta almaı ketken zarynan alǵamyn ony botanyń.

Qulqyny toımas, eı, qoǵam, ony da, bálkim, qylǵyrsyń,

Segizinshi nota únsizdik áýeni shyǵar, kim bilsin?

Túısigime kóshedi tastarda qalǵan jazýlar,

Oqıyn desem, sát saıyn basady qaıǵy - qalyń qar.

Shýylǵa toly álemge kerek pe úniń bul seniń?!

Tútinine orap shylymnyń sózimdi kókke búrkemin.

Saralar sózdi bul mańda qalypty, bilem, sot qana,

Ólipti qýrap emender,

Kóleńke tiri tek qana...

Kóshpeli qumdy qushaqtap qutqarmaq bolǵan ǵaryppyn,

Aıtamyn taǵy teńizde júrgenin shóldep balyqtyń.

Salbyrap kókten myń sáýle baılanyp aıǵa aıaǵy,

Tintedi jerdi joǵymdy izdesip meniń baıaǵy.

Kirpigimdi júzdirem kózimdi jasqa toltyryp,

Qar - qusyn izdep súıem dep alǵan bir ózim óltirip...

Bir ómir meni saǵyntqan ottan da ystyq bir án bar,

Keterdeı erip shyrqasam samaıda áppaq qyraýlar...

Tyshqany bolyp tirliktiń tynyshtyqty uzaq kemirdim,

Aq shashyn kúnge boıatyp keledi taǵy kempir – tún.

Dáýirim dári ishkizgen oılarym sátke oıandy,

Kún túsip eske kúıdirer,

Tań túspeı keıde qoıady...

Eseıip tómen quladym,

Taýlarda zańǵar óstim de,

Etekte jatyr ezilip basylǵan kóńil kóshkinge.

Men, bálkim, dybys shyǵarmyn estilmeı óter eshkimge,

Boıaý bop jyrda turarmyn,

Kórinbeı, biraq, eshkimge...

 

*******

 

Dúnıeniń mynaý keńdigin,

Kórermin sońǵy keshimde.

Uıqyda jatyr ómirim,

Ólimdi kórip túsinde...

 

Shalynyp meniń tilime,

Jyǵyldy shattyq, bilemin.

Maǵynasyzdyq jibine,

Marjandarymdy tizemin.

 

Dalań keń edi,

Dalaqtap

shaptyń ǵoı

İzder endi kim?

İrińdi aı – tili salaqtap,

Súıenip taýǵa óldi tún.

 

«Ómirge ras keldim» – dep,

Áldene kúttiń, biraqta...

Bezgegi ustap bezildep,

Selkildep jatyr saǵat ta.

 

Kúnimdi kórip ózimniń,

Jybyrlaımyn ǵoı baıaǵy.

Ózegine sózimniń,

Túspesem qurt bop jarady...

 

Tún gúli

 

Sónse synyq sáýle de shashyraǵan,

Tún gúli túısigimde ashyla alǵan.

Mazalap júrgen myń san masa – oılarym,

Jabysyp jappaı ólip jatyr oǵan.

 

Kózimdi jumyp myń bir boıaý kórip,

Sábıdeı sút sezimdi toıam emip.

Shattanyp shyq sekirer jer – ólimge,

Japyraqtan qoldaryn qoıa berip!..

 

Syryn ashyp jasyrǵan buryn menen,

Men emes,

Dúıe ǵoı dirildegen.

Ǵaıyptan samal esip,

Úńireıgen

oryny aqqan juldyzdardyń gýildegen!..

 

Mán taba almaı qaıǵyrý, shattanýdan,

Aıaımyn kóz jasymdy aqtarylǵan.

Otyramyn áldebir perishtege,

Qanat toqyp aǵarǵan shashtarymnan...

 

Suǵylyp kirpik – naıza ár kúdikke,

Súıeımin mańdaıymdy máńgilikke.

Tún gúli ǵaıyp bolar,

Orynynda

qalady jyrymdaǵy sońǵy núkte...

 

 

Ǵar úńgir

 

Eı, júregim, aq sáýleler qýaryp

kútti...

Meni ǵar úńgirden shyq alyp.

Yqylymnyń yrǵaǵyna yrǵalyp,

Kóp bıledim kózderimnen qum aǵyp...

 

Tasta qalǵan taǵylymǵa sharshadym

batyp keter dep jabyrqap saýsaǵym...

Jatyr, áne, taýda qarny jarylyp,

Meni ańsatqan sol aqsha bult – ańsarym.

 

Kókiregimde bári-bári ketti ólip,

Shyn qýandym,

Shattyǵym da joq bolyp...

Ol da bılep jatyr ólim bıine,

Bir yzǵardan dirdek qaǵyp ot tońyp...

 

Deýshi em qamap ǵar úńgirge ustarmyn,

Qaıda qashyp ketti ýaqyt – dushpanym?!.

Baqytty da baýyzdady,

Qap-qara

qaýyrsynyn qanjar qylyp qustarym...

 

Jeńiltek taý qushaǵyndaı ashylǵym

kelmeı

taǵy ǵar úńgirde jatyrmyn.

Qorqor qylyp qolyma alyp qus jolyn,

Tamyzýǵa kún – balany shaqyrdym...

 

******

 

Dúnıe, meıli, meni kerek etpe,

Qulqym joq qulqyny keń eregeske.

Sál ǵana maza bergin,

Kóńil qurtym

aınalyp ketkenshe ushyp kóbelekke...

 

Jetem dep bir tamasha tańǵa qashan,

Qaqalyp qaldy qansha qarbalas án?!.

Baılanyp kóńilimniń kók qylyna,

Uıa – mıda umsynǵan san balapan...

 

Ernim sózben toltyryp elesińdi,

Kózben kórip,

Jıarmyn men esimdi...

Órt ishinde júrsem de

Ómir ótti

ózim úrlep jaǵam dep óz otymdy...

 

Mańdaıymda myzǵasa alasa kún,

Osynda kútem seni, bolashaǵym.

Tabar bilem janǵan bir júrek kúlin,

Qazǵandar oıdan jyrdyń jeroshaǵyn...

 

*****

 

Keńistik keıde qushaq jaıar maǵan,

Ushynda qalamymnyń aı aýnaǵan.

Kóremin ýaqytty,

Kózden aqqan

jasymdy aýyrsynyp baıaýlaǵan...

 

Qabyǵyn kemirse myń tań shýaǵy,

Aldymda alma –  ańsarym arshylady.

Orman – ana uıqyda,

Tósin emgen

sábı bulttar aýynap álsin-áli...

 

Qalyqtap aspanda aqqý-qaz únderi,

Aqynnyń jyryna yrǵaq ázirledi.

Máńgilik jymıady mánin bilsem,

Kórinip kempirqosaq – ájimderi.

 

Bar sulýlyq,(kelmeıdi aıta bergim)

Senderdi birden súıip qaıtady erin,

Jalǵyz tal shyqqa túıgen baıtaq elim!

Aldarkóse – ómirim án sala ber,

sendaǵy sharshamashy shaıtan –  ólim...

 

Patsha – Sóz barlyǵyn da óz yrqyna alyp,

Shúkir!

Shúkir!

Osylaı burqyradyq!

«Shap – deımin – alǵa tynbaı!»

Ýaqytqa

Múshe berip jyrymnan jyrtyp alyp!!

 

Týǵan jer

(Sózi/áýeni:Qalaý Sálemetbaıuly)

 

Bıikpin-aý der edim,

Taýlaryńnan qorqamyn.

Tunyqpyn-aý der edim,

Sýlaryńnan qorqamyn.

 

Qaırmasy:

 

Týǵan jer,

Týǵan jer,

Dýmandy el,

Kóbelek alǵash qýǵan jer.

 

Seniń ystyq tósińe,

Kindik qanym tamypty.

Kindik qan bop ózińde,

Saǵynyshym qalypty.

 

Jaıqalyp mıda ormanyń,

Alysqa ketti jyrshy ulyń.

Iiskeıdi seni joldarym,

Keýdeńe tyǵyp tumsyǵyn.

******

Bult terip keldim qyrlardan,

Jańbyrym taǵy quıylsyn!

Jeıdesin sheship bul jalǵan,

Jalańash tońyp júgirsin!

 

Aq paraq – osy alańda,

Jaýamyn, kelmeı basylǵym.

Tamshydan adam tabar ma,

Aspanda qalǵan asylyn?..

 

Qalamdy qaǵyp qolymnan,

Túsirmek dúnıe dúr etpe.

Eshteńe ónbes onyńnan,

Alǵamyn shanshyp júrekke.

 

Óz-ózinen bilgemin,

Ómir bul kirlep turatyn.

Bulttardy syqtym,

Muń meniń

mıymdy solaı syǵatyn!

 

Aldyǵa burǵyn betińdi,

Halqym-aý, sábı – muńlyǵym.

Ashyqqan qulyn sekildi,

Óziniń julǵan quıryǵyn...

 

Tógýge qaıtem asyǵyp,

Boıaldyń jyrǵa,

Oı aldyń.

Qalǵanyn bulttyń qatyryp,

Júrekke saqtap qoıarmyn...

 

Áke

 

Ózegindeısiń ómirdiń,

Ózińdi izdep sharyq uram.

Demime qara temir – tún,

Qyp-qyzyl tań bop balqyǵan.

 

Bara alman saǵan, aıaýlym,

Qıyp bul qı – jalǵandy.

Basa almas sáýle – aıaǵyn,

Aıǵa ilip qoısam armandy.

 

Keledi túspeı jyryma,

Ótse de muńmen myń túnim.

Eń sońǵy ret ulyńa,

Ymdady neni kirpigiń?!

 

Ólimge bermen ornyńdy óz,

Saǵynyshymnyń tórinde.

Ýlaıdy meni uly sóz

eseńgiregen erinde...

 

Taba almaı sońǵy sózińdi,

Kúbirlep ulyń kóz ilgen.

Eridi dúnıe, ezildi,

Ottan da ystyq demimnen...

Aǵa

(E.RAÝSHANOVqa)

Júzime kúlki syzyp kún keshirip

sharshasam,

Jyr jazamyn múlde esirip.

İngendeı boshalaǵan ińir taǵy,

Barady yńyranyp túnge sińip.

 

Qalaǵa qalaı ǵana tańǵala alam,

Keregi shýyl ma, álde, shań ba maǵan?!

Tútinin qara qostyń shalma qylyp,

Aspanda aqsha bultty da shalmalaǵam.

 

Aq kóńildi aq altyn arbasa myń,

Saǵynyshtan qaınatam arǵa sabyn.

Óleń quraý oıyma kelgen emes,

Júregimdi paraqqa aýnatamyn!

 

Juldyzym únsiz jazyp túnge óleńin,

Bilemin ózimmenen birge ólerin.

Sezgemin keı aǵaǵa ini emes,

Aldynda jorǵalaıtyn qul keregin.

 

Qyraýdyń qushaǵynda aq gúl – álem.

Solyp bir bara jatqan sátti kórem.

Alty aınalyp,

Aqyry Almatynyń

júregin, aǵa, senen taptym áreń.

 

Otyraıyn qasyńda (orda qalsyn...)

Saǵynyshtyń sáýlesi sorǵalasyn.

Tarttyń qara qoǵamnyń kózimdegi

alynbaı júrgen qara tomaǵasyn.

 

Tulpar em baptalmaǵan, kútilmegen,

Syrtyń basqa,

Aýmaıdy ishiń menen...

Ańyryp áli turmyn,

Alǵash sezim

Almatynyń júregin lúpildegen...

***

 

 

Baıaǵy óleń mendegi, núkteni ap, qaıta qosamyn,

Kelipti kóktem jamylyp baıaǵy jasyl shapanyn.

Óspegen taýlar,

Sol qalpy,

«Aq bas qart»–  deıdi el burynnan,

Jatyr ǵoı áli jórgekte,

Aǵarǵan shashpen týylǵan.

Jyrshy qus dedik bulbuldy,

Jyrlady dedik qatyryp,

Ne aıtqanyn óziniń bileme osy maqulyq?!

Ashylmastaı ǵyp bastyryp juldyzben túnniń túńligin,

Jańadan týǵan tamshylar aspanda jeıdi bir-birin...

Qys mendeı sýyq qabaqtan ózi de ketti tońǵasyn,

Aǵady bulaq arqyrap,

Aqpasa óler bolǵasyn.

Baıaǵy oılar mendegi,

Kelmedi múlde sóılegim,

Qylmyńdap tur ǵoı qýraılar kıip ap gúldiń kóılegin.

Alaqanyma áldene saýsaǵymenen kir shalǵan

jazady tynbaı mazalap,

Jalyqtym samal – mylqaýdan!

Qoınyna qoly júgirgen shýaqqa kóktem tamsandy,

Qashady-aý jazǵa erteń ol,

Qaǵyp ap, sorly-aý, qaltańdy!

Ushyp kep qustar dúrkirep,

Turǵandaı maǵan «súıinshilep»,

Taýyp jep kelgen jolynan jemsaýyn jemi tur tirep...

Otyryp shaǵyl – kúlkide aýyrlap uzaq túnerdim,

Bizderde shaǵyl – kúlki kóp,

Ýystap shashyp jiberdim!

 

Qalaý SÁLEMETBAIULY