Adamdarǵa syıly bolyp, dárejesiniń kóterilgenin, qadiri artyp, qurmetke bólengenin qalamaıtyn kisi joq shyǵar. «Alla dárejeńizdi kótersin!» degen tilektiń ózi eńseni biraz kóterip, alǵa umtyldyrady emes pe? Nelikten adamdar dáreje turǵysynda ártúrli? Alla Taǵala adamdardyń arasyna baılyq, rızyq-nesibe, aqyl-es, túsiný jáne ózge de kórinip turǵan ne kórinbeıtin múmkindikter turǵysynan aıyrmashylyqtar jasaǵan dep jazady Qamshy aqparattyq agenttigi mazhab.kz-ke silteme jasaı otyryp.
Adamdar osy sekildi tirshilik qajetterinde birdeı bolmaǵanyndaı, dáreje turǵysynda da birdeı emes. «Árkimge jasaǵan amaldaryna qaraı dárejeler bar»(«Ánam» súresi, 132-aıat). Ári bireýdiń dárejesi bireýdikinen joǵary ne tómen bolýynyń ózi ‒ dúnıe alańynda bekitilgen bir synaq. Bul jaıly Quranda: «Ol senderdi jerdiń halıfalary /birin-biri aýystyryp otyratyn urpaq etken jáne senderdi Óziniń bergeninde synaý úshin dárejelerde birińdi-birińnen joǵary kótergen», ‒ delinedi. («Ánam» súresi, 165-aıat)
Qazaqtyń «Bireýden ilgeri, bireýden keıin ómir súrip jatyrmyz» deıtin sózi bar. Bul sózdiń maǵynasy Quran aıatymen astasyp jatyr. Shynynda da, dúnıelik dárejelerde bireýdiń bireýden joǵary bolýy Allanyń zańy eken. Munyń syry myna aıatta ádemi túsindiriledi: «Olarǵa osy ómirdegi tirshilik qajetterin Biz úlestirdik. Ári birin-biri jumys isteýge alýy úshin dúnıelik dárejelerde olardyń birin keıbirinen joǵary kóterdik. Ári Rabbyńnyń Meıirimi olardyń jıǵandarynan qaıyrly», ‒ degen. («Zýhrýf» súresi, 32-aıat) Iaǵnı, Alla Taǵala adamdardyń arasynda bir-birimen baılanystyń bolýy, aralasýy úshin bir-birine muqtaj etti. Dúnıelik isterde adamdardyń árqaısysynyń óz orny bar. Bireýleriniń istegenin ózge bireýleri isteı almaıdy. Alla Taǵala árkimge ártúrli qabilet (aqyl, bilim, kúsh-qýat, baılyq, erkindik jáne t.b.) bergen. Osyndaı qarym-qatynasta árkim óz maqsatyna jetedi. (Shaýkanı) Alaıda, bul ómirde ǵana bıik dárejege jetsem deý ‒ kókseýge turarlyq is emes. Sebebi, dúnıe qandaı ótkinshi, jalǵan bolsa, jetken dárejeń de sondaı baıansyz, ǵumyry sholaq bolmaq. Dúnıede de, Aqırette de dárejesiniń joǵary bolýyn, adamdardyń ǵana emes, asa uly Allanyń aldynda qadiri artýyn tilek etý hám soǵan saı amal etip, talpyný ‒ naǵyz asyl murat, mine, osy. Sebebi, Alla kimdi qurmetke bólese, onda ony tómendetýshi bolmaıdy. Alla kimdi qor etse, ony qurmetteýshi joq...
Bul maqala, osy ómirde jáne aqyrette de dárejesiniń kóterilgenin qalaıtyn, qurmetti amaldardyń atqarýshysy bolýdy arman etkenderge arnalady. Alla Taǵala qandaı amaldarmen adamnyń dárejesin kóteredi?
1. Iman men ilim. Quran aıatynda: «Alla senderden ımanǵa kelgenderdiń jáne bilim berilgenderdiń dárejelerin kóteredi», ‒ delingen. («Mýjadálá» súresi, 11-aıat) Bul aıatty tápsirshi ǵulamalar: «Asa uly Allanyń buıyrǵandaryn oryndaǵandar bilsin, olar kemsitilip ne tómendetilip jatqan joq, kerisinshe, Alla Taǵala onyń qaıtarym syıyn berip, dárejesin kóteredi» Ibn Kasır; «Allanyń bul buıryqtaryn ıman ıeleri jáne bilim berilgender sózsiz oryndaıdy. Mundaı adamdardy Alla Taǵala ózgelerden bilim, tanym deńgeıine jáne ıman kúshine baılanysty dárejelerin kótergen» A.Sadı, ‒ dep túsindiredi.
2. Sájde. Óıtkeni sájdede asa uly Allaǵa boısuný men qulshylyqtyń eń joǵarǵy dárejesi kórinis tabady. Adam óz tánindegi eń qadirli bolǵan ǵazız basyn, mańdaıyn jerge tıgizip, Rabbysyna eń jaqyn sanalatyn qurmetke ıe bolady. Osy arqyly Alla ol qulynyń dárejesin kóteredi. Alla elshisi (oǵan Allanyń ıgiligi men sálemi bolsyn): «Allaǵa kóp sájde jasa. Óıtkeni sen Allaǵa qandaı bir sájde jasasań, mindetti túrde Alla ol arqyly dárejeńdi kóterip, kúnáńdi keshiredi», ‒ degen. (Mýslım)
3. Qıyn jaǵdaılarda tolyq dáret alý. Ábý Hýraıradan (Alla oǵan razy bolsyn)jetken hadıste, Alla elshisi (oǵan Allanyń ıgiligi men sálemi bolsyn): «Senderge Alla onymen qatelerdi óshirip, dárejelerdi kóteretin nárseni kórseteıin be?» – dep suraıdy. Adamdar: «Árıne, ýa, Allanyń elshisi!» – degende, ol (oǵan Allanyń ıgiligi men sálemi bolsyn): «Qıyn jaǵdaılarda (dáret alý kezindegi qıyndyqtar: kúnniń sýyqtyǵy, qarańǵylyq, yzǵar t.b.) tolyq dáret alý, meshitke qaraı kóp qadam basý jáne namazdan keıin namazdy kútip otyrý. Bularyń (senderge) qorǵan bolady», – dep aıtqan. (Mýslım)
4. Namazǵa jaıaý barý. Paıǵambarymyz (oǵan Allanyń ıgiligi men sálemi bolsyn):«Kimde-kim úıinde tazalanyp, sosyn Allanyń úıleriniń birine Alla paryz etkenderdiń birin oryndaý úshin jaıaý barsa, onyń eki qadamynyń biri kúnáni óshiredi de, ekinshisi dárejeni kóteredi», – degen.
5. Qaı amalynda da Allanyń dıdaryn (razylyǵyn) izdeý. Alla elshisi (oǵan Allanyń ıgiligi men sálemi bolsyn) Saǵd ıbn Ábý Ýaqqasqa (Alla oǵan razy bolsyn): «Sen uzaq ómir súrip, Allanyń dıdaryn izdep qandaı da bir amal jasasań, mindetti túrde onymen seniń dárejeń men mártebeń artady», – dep aıtqan. (Mýslım)
6. Quran oqý jáne jattaý. Birde Nafıǵ ıbn Abdýl-Harıs degen kisi Ǵusfan dep atalatyn jerde halıfa Omarmen (Alla oǵan razy bolsyn) kezdesedi. Omar ony Mekkeniń ákimi etip taǵaıyndaǵan bolatyn. Omar odan: «Jazyqtyń turǵyndaryna kimdi basshy etip qaldyrdyń?» – dep suraıdy. Nafıǵ: «Ibn Abzany», – deıdi. Omar(Alla oǵan razy bolsyn): «Ibn Abza kim?» – dep suraıdy. Ol: «Azat etken quldarymyzdyń biri», – deıdi. Halıfa: «Olarǵa azat etilgen quldy basshy etip qaldyrdyń ba?!» – deıdi. Nafıǵ oǵan: «Óıtkeni ol – Alla taǵalanyń Kitabyn oqıtyn jáne mıras úkimderin biletin kisi», – dep jaýap beredi. Sonda Omar: «Rasynda, Paıǵambarlaryń (oǵan Allanyń tgiligi men sálemi bolsyn): «Aqıqatynda, Alla osy Kitap arqyly bir adamdardyń (dárejelerin) kóterip, endi bireýlerdi tómendetedi», – dep aıtqan edi», – deıdi. (Amır ıbn Ýásıládan, Alla oǵan razy bolsyn, Mýslım).
7. Alla jolynda kúresý. (Birde) Alla elshisi (oǵan Allanyń ıgiligi men sálemi bolsyn): «Eı, Ábý Saǵıd! Kimde-kim Allaǵa – Rabby retinde, Islamǵa – din retinde jáne Muhammedke paıǵambar retinde razy bolsa, oǵan jannat tıisti bolady», – deıdi. Ábý Saǵıd buǵan súısinip: «Ony maǵan qaıtalap aıtshy, ýa, Allanyń elshisi!» – deıdi. Paıǵambarymyz solaı etedi de, odan keıin: «Sondaı-aq pendeni jánnatta júz dárejege joǵarylatatyn taǵy bir nárse bar, (osy dárejelerden) árbir eki dárejeniń arasy – aspan men jerdiń arasyndaı», – deıdi. Sonda Ábý Saǵıd: «Ol ne, ýa, Allanyń elshisi?» – dep suraǵanda, Paıǵambar (oǵan Allanyń ıgiligi men sálemi bolsyn): «Alla jolynda kúresý, Alla jolynda kúresý», – dep jaýap beredi.
8. Musylman baýyrynyń kómeginde júrý. Nábı (oǵan Allanyń ıgiligi men sálemi bolsyn): «Kim musylman baýyrynyń isi oryndalǵanǵa deıin, onyń kómeginde júrse, Alla Taǵala ol kisini jetpis myń perishtemen qorǵaıdy. Olar onyń kúnási úshin jarylqaý tileıdi. Eger tańerteń bolsa, kesh batqanǵa deıin, keshte bolsa, tańerteńge deıin duǵa etedi. Aıaǵyn jerden kótergen saıyn Alla Taǵala onyń kúnásin keshiredi, sondaı-aq onyń dárejesin kóteredi», ‒ degen. (Ibn Omar, Ábý Hýraıradan (Alla olarǵa razy bolsyn), Ibn Hıbban)
9. Kishipeıildik. Dana halqymyz: «Kishipeıildilik ‒ kisiniń kórki», ‒ degen. Kishipeıildilik – joǵary dárejelerge qol jetkizýdiń jáne kemeldik satylarymen órleýdiń joly. Kishipeıildilik ‒ ıesiniń qadirin kóteretin minez. Ol sondaı-aq, ıesine izgi jandardyń razylyǵy men dostyǵyn syılap, tákapparlyq pen menmendikten qaıtarady. Paıǵambarymyz (oǵan Allanyń ıgiligi men sálemi bolsyn): «Alla úshin kishireıgendi uly Alla Taǵala, álbette, joǵarylatady», ‒ degen. (Ábý Hýraıradan, Alla oǵan razy bolsyn, Mýslım)
10. Keshirimdi bolý jáne jamandyqty jaqsylyqpen qarsy alý. «Jaqsylyqqa jaqsylyq ‒ ár kisiniń isi, jamandyqqa jaqsylyq ‒ er kisiniń isi» demekshi, jamandyqqa jaqsylyqpen jaýap berý ‒ irilik, abyroıly tulǵanyń isi. Bul sıpat kimde bolsa, onyń qurmeti artady. Keshirimdilik te sol sekildi jannyń qadir-qasıeti men bıiktigin kórsetedi. Paıǵambarymyz (oǵan Allanyń ıgiligi men sálemi bolsyn): «Alla qulyna (ol qulynyń adamdardy) keshirýi arqyly ústemdikten basqany arttyrmaıdy», ‒ degen. (Mýslım)
11. Meıirimdilik. Júzinen nury tógilip, kózi kúlimdep turatyn, árdaıym adamdarǵa jaqsylyq oılaıtyn, tiri jándiktiń ózine zıan tıgizýden saqtanyp, jumsaqtyǵymen janyńdy baýraıtyn adamdy kimniń de bolsa eriksiz jaqsy kóretini, oǵan degen qurmeti artyp, meıiri tógilip turatyny ras. Meıirimdilik ‒ jaqsylyq ataýlynyń kózi, bıik qurmettiń negizi.
12. Jomarttyq. Bul qasıet ıesiniń abyroıyn kóterýmen qatar, adamdardyń oǵan degen mahabbatyn, qurmetin arttyrady. Dana halqymyzdyń: «Jany jomart jigittiń dárejesi baımen teń», ‒ degenindeı, shynynda da úlken tulǵalar osy qasıetke jáne sol qasıetti boıǵa sińirýge talpynatyn jáne jomarttyqty boıǵa sińirýdi ózgelerge de ósıet etetin bolǵan.
13. Aıtys-tartystan ózin alshaq ustaý. Bul minez jannyń qadirli qasıetinen, maqsattyń bıiktiginen týyndaıdy. Danyshpandar: «Jannyń qadiri ‒ jaqsylyqtardy kótergenindeı, jamandyqtardy da kóterýi», ‒ dep aıtqan.
14. Baısaldylyq, ustamdylyq. Baısaldylyq ‒ minez-qulyqtyń eń qurmettisi, aqyl ıelerine eń laıyqtysy, sebebi onda ardyń amandyǵy, jannyń tynyshtyǵy bar. Ustamdylyqtyń anyqtamasy ‒ ashýdyń tasyǵan kezinde ózin qadaǵalap, ustaý, shekten shyqpaý. Baısaldy adam óziniń ashýyn parasattylyǵymen basady jáne ustamdylyǵymen toqtatady. Eger adamnyń boıynan baısaldylyq tabylsa, ony jaqsy kórýshiler kóbeıedi jáne jek kórýshiler azaıada, ári onyń dárejesi bıiktep, qurmeti artady.
15. Jarqyn, ashyq júzdi bolý. Ibn Hıbban: «Jarqyn júzdilik ‒ danyshpandardyń minezi. Óıtkeni jarqyn júzdilik qasarysýshylyqtyń otyn óshirip, jekkórinishtik sezimin ketiredi. Jarqyn júzdilikte zalym adamnan qorǵan, qarsylasqan adamnan qutylý bar», ‒ degen. Ábý Jaǵfar ál-Mansýr: «Eger adamdarǵa syıly bolýdy qalasań, onda olardy jaqsy, jarqyn júzben qarsy al», ‒ degen.
16. Mán bermeý, elemeý. Keıbir is, jaǵdaılarǵa mán bermeý, elemeý ‒ úlken tulǵalardyń minez-qulqynan. Bul dostyqtyń úzilmeýine, dostyqty oıatýǵa jáne dushpandyqty kómip, jekkórinishti ketirýge kómektesetin amaldardan. Ári bul sıpat jannyń bıiktigin, tazalyǵyn kórsetedi jáne dárejeni kóterip, joǵarylatatyn isterden. Ibn ál-Asır Salahýddın ál-Aıýbı týraly: «Ol, oǵan Alla rahym etsin, meıirban, jaqsy minezdi, kishipeıil, jek kóretin nársesine óte sabyrly, serikteriniń qatelikterine baıqamaǵan syńaı tanytatyn, olardyń birinen jek kóretin nárse estise, kúrt ózgermeıtin jáne ony jarıa qylmaıtyn bolǵan», ‒ dep sıpattaıdy.
Sholýshy: Ásel Óteshova
