Dar aǵashy. Asylǵan qyz. Atylǵan bala. Otbasyna baǵyttalǵan sońǵy sóılemder... Kók jáshikke telmirseńiz bolǵany izdegenińiz aldyńyzdan tilemeı-aq tabylady. Óz-ózine qol jumsaý qaı kózqaraspen kelseń de qısynǵa qonbaıtyn rýhanı quldyraǵan adamnyń aqyrǵy sheshimi. Er ólsek deıtin baıyrǵy zaman emes, erte ólsek deıtin jastarymyzda aramyzda júr. Bul adam aqylynyń tuıyqqa tirelip,shyǵar joldy «jan shyǵarý» dep túısingen kezi bolsa kerek. Jastaıynan jalǵannan jalyqqan jasóspirimderimizge ne jetispeıdi? Otbasylyq jylý ma? Ortasynyń meıirimi me? Resmı derekter degenine sensek álemde jylyna 1 100 000 adam óz-ózine qol jumsap ómirden ozady. Mamandar málimetinshe tek bul ózin anyq ólimge qıý úshin áreket qylǵandardyń ǵana statısıkasy. Al dárini shekten tys qoldaný, bıikten qulaý, jol apaty da sýısıdtiń sınonımderi boıynsha álemde jylyna 4 000 000 – ǵa jýyq adam qaza tabady eken. Jylyna 19 000 000 adam ózin-ózi óltirý áreketin qoldanyp kóredi. Olardyń 4/1 ǵana ( 24%) ǵana áýeli Alla onan keıin joǵary medısınalyq kómektiń kómegimen aman qalady. Erkekterdiń óz-ózine qol jumsaýy sebepti qaıtys bolýy áıel adamdarǵa qaraǵanda 4 esege kóp eken. Kerisinshe,áıelder erkekterge qaraǵanda qol jumsaý prosesin 4 esege jıirek jasaıdy eken,biraq olar ólimge sırek aparar tásilderin qoldanyp,aman qalyp otyrady. Al endi sabyr etińiz. Dúnıe júzilik densaýlyq saqtaý uıymy zertteý júrgizip sýısıd jıirek oryn alatyn elderdi 3 kategorıaǵa bólipti.
Sýısıd óte jıiligi joǵary elder: ( 100 000-nan astam halyqqa 20 adam)
Ortasha kórsetkishtegi elder: ( 100 000 halyqqa 10 adamnan 20 adamǵa deıin)
Óte tómen kórsetkishtegi elder: ( 100 000 halyqtan 10 adamǵa deıingi kórsetkish)
Al Egıpette , Iamaıkada, Gaıtı de óz-ózine qol jumsaý kórsetkishi 0% - ǵa jaqyn eken.
Statısıkany sóıletseń tóbe shashyń tik turady. Jer kóleminen álemde 9-orynǵa ıe 16 000 000 (onyń ózin 130 ulttyń ókili qurap otyr) halqy bar Qazaqstan 4-shi orynǵa turaqtapty. 16 000 000 attas adamy bar Qytaı bizden keıin ornalasqan. Osydan keıin halyq sanyn ósirip kór. Kirisińnen shyǵysyń kóp. Sarapshylar statısıkasyna sensek táýligine bir Shyǵys Qazaqstandyq o dúnıege osy jolmen attanady eken. Óskemen qalasynyń ózinde jylyna 100 adamnan 200 adamǵa deıin kisi shyǵyna bolady eken. Álemde jylyna 1 000 000 adam jańaǵy jolmen jalǵannan jyljysa sonyń 8 000-y Qazaqstandyqtar eken. Orta eseppen alǵanda Álemde 40 sekýnd saıyn bir adam sýısıdten qaıtys bolatyn bolsa,onda árbir 1 saǵat saıyn bir Qazaqstandyq ózine qol jumsaıdy degen sóz. Bul kórsetkish at tóbelindeı qazaqqa tym aýyr soǵady. Kúni keshe ǵana Pavlodar qalasynda jappaı kisi óltirilimi oryn aldy. Kúdikti 1980 jylǵy jigit óziniń jubaıyn 1982 jylǵy ,4 jasar ulyn,aǵasyn 1978 jylǵy ,ápkesin 1979 jylǵy jáne ápkesiniń 9 jasar qyzyn aıýandyqpen óltirgen. Máıitter páterde bir táýlik boıy jatqan. Esikti bireýdiń ashýǵa árekettengenin estigen kúdikti ózin de pyshaqpen jaraqattaǵan. Bul jaǵdaıǵa «otbasyn aýyr turmys jaǵdaıynan qutqarý úshin bardym» - dep aqtalypty. Biraq tekseris nátıjesinde eki otbasynyń da materıaldyq jaǵdaıy jaqsy,jumysy bar tek, kúdikti jigittiń eki qolǵa bir kúrek tappaı júrgeni anyqtalǵan. Ózgeniń ómirin oırandap,óz ómirin de ońdyrmaǵany belgili. Kúdikti 2007 – 2013 jyldar aralyǵynda áskerı bólimniń birinde qyzmet qylyp,attestasıa barysynda óziniń buryn isti bolǵanyn jasyram dep qyzmetten qýylǵan eken. Týǵanyna qylǵan qastandyqtan keıin otanyna adal qyzmet qylady deý..Áskerı demekshi ol jaqtyń da jaǵdaıy máz emes. Áskerge shabytpen ketken balasynyń tabytpen oralǵanyn kórý jaqyndaryna ońaıǵa soqpas. Ata-ana kóńilindegi áskerı ómirdiń qorqynyshty keıpi osylaı saqtalǵan. Oılamaıyn dese dúrkin-dúrkin bolǵan «kisi ólimi» qam kóńildi kúdikke kisendep qoıǵan. Chelahtyń jaıynan keıin tipti ásker dese úrke qaraıtyn ata-ananyń balasyna shaqyrtý kelse tóbe shashy tik turady. Ózin-ózi darǵa asý oqıǵasy artpasa kemigen joq. Onda bolar «álimjettiktiń» sońy sońǵy saparmen tynyp júr. Osyndaı jaıttan keıin balańyzdy áskerge jiberip kórińiz. Ómirdiń ózgeler úshin tym arzandap ketkenin myna jaıttan keıin baǵamdasa bolǵandaı. Osy bıylǵy álemdik fýtbol chempıonatynda óz komandasynyń oısyraı utylǵanyn kótere almaǵan Brazılıalyq 14 jasar qyz óz-ózine qol jumsap o dúnıelik boldy. Óz ólimi ózine de óz januıasyna da qyl aıaǵy fýtbol quramasynyń jaqsy oınaýyna járdemdesken joq. Kim biledi múmkin onyń ólimi óz ortasynda erlik dep baǵalanyp óz qalaǵan dúnıeniń sońynda ólýdi abyroı sanaıtyn ortanyń aıta júrer adamyna aınalǵan shyǵar. Tek jaman jol jastarymyzdan alys bolǵaı. Taǵy tuıyqqa tireıtin,aýyr muńmen aınaldyratyn nárse dańǵaza mýzykaǵa úıirsektik. Adamdy oılantýǵa múmkindik bermeıtin aýyr mýzykalardy tyńdaǵan saıyn da realdy ómirden alystaı túsedi. Gıtlerdiń bizdi jaýlaý úshin: « - Olardy jeńemiz desek dańǵaza mýzykany tyńdata berýimiz kerek,oılanýǵa qoldary tımes úshin» degeni bar. Óz ómirine mýzyka túsindirgen sanamen qaraıdy. Ánniń de estisi bar,eseri bary osy oraıǵa sáıkes keledi. Taǵy qaıtalanýy sırek máselelerdiń biri jas óspirimder arasyndaǵy balań mahabbattyń jaýapsyzdyǵy bolyp keledi. Sezim jaıly salmaqty pikiri qalyptasyp úlgermegen adamnyń ómir jaıly da taıyz oılaıtyny aqıqat. Sonyń saldarynan ǵımarattan qulaý,tamyryn kesý sıaqty oqıǵalar bolýy jıiledi. Ata-anasymen túsinispeı qalý, dostarymen arazdasý bolashaqtyń bulyńǵyrlyǵyna óz sanasyn sendirý arqyly júzege asady. Ata-anasynyń qajetti deńgeıde kóńil bólmeýi saldarynan bala sanasy jalǵyzdyqqa úırenip,áke-sheshesinsiz ómir súrý rejımine tolyqqandy beıimdeledi. Balabaqshaǵa men úı arasynda tasymaldanyp júrgen bala ata-anasyn tek dastarhan ústi kórip,erkeler ýaqytynyń erterek ketip qalǵanyn túsinedi. Bul jaǵdaıdyń da teńizge quıǵan tamshydaı bolsyn sýısıdke septigi bar. Oǵan kózimiz kýá. Zertteýshi-sarapshylar osy jaıttardy tize kelip,myna jaǵdaılardy basty sebep retinde qarastyrady: jumyssyzdyqtyń beleń alýy,áleýmettik jaǵdaıdyń nasharlyǵy jáne ishimdik pen nashaqorlyqtyń saldarynan. Onyń ústine nesıeni jaba almaǵan adamnyń da qutylýdyń ońaı joly retinde osy nusqany tańdaýynan deıdi. Bul jaǵdaılar jalpynyń jaıyna jaýap bola almas,degenmende basym kóptiń basyn aýyrtqan osy jaǵdaılar. Qazir ár qazaqtyń basynda kemi bir-bir nesıeden bar. Nesıe alarda nesibemizdi bergendeı qýanamyz,qaıtarada qýanǵanǵanyńa qaıǵyrasyń. Qorqynyshtysy nesıe alǵannyń bári demeıik 1000-nan 1-i ózin ana dúnıege qaıtaryp otyrsa,onda demografıalyq damý degendi oqýlyqtan ǵana kóre alamyz. Sýısıdtiń sumpaıy túri osy jolmen jalǵasyn taýyp jatyr. Másele dińi jurttyń dinnen alys jatqandyǵynda. Kisiniń ózine qol jumsaýy eki dúnıede de keshirilmes kúná. Bul indetpen qoǵam bolyp kúresý kerek. Mektep,ýnıversıtet jalpy bilim ordalarynda sýısıdtiń aldyn alý sharalaryn ótkizip, meshitten din qyzmetkerlerin shaqyryp atalmysh joldyń zıany týraly leksıalar oqytylýy tıis. Áıtpese, qaı jyldary « 16 000 000 » bolyp edik dep eske alyp otyrar zaman týmasyna kim kepil?!
Orhan Baqytbekov.
