Dástúrdiń ozy bar, toǵy bar. Sondyqtan ár zamanǵa saı ózgerip, túrlenip turady. Biraq ulttyq qundylyqtyń qundylyǵy bir bólek. Osy taqyrypty óziniń feısbýk áleýmettik jelisinde kóp talqylap, jazyp júrgen tarıh ǵylymdarynyń magıstri Talǵat Janysbaıdan ulttyq qundylyq jaıly birer aýyz pikir alǵan edik.

Áńgimemizdiń álqıssasyn mynadan bastaıyqshy. Siz kóbine ulttyq qundylyq taqyrybyn kóterip, jastardyń júris-turysyn synap jatasyz. Sizdińshe jastardyń zaman talabyna saı júrip-turýy, ulttyq qundylyqtan attaǵany ma? Álde zamannyń aǵymyna qarsysyz ba?

Júrip-turý – ulttyq qundylyqtyń bir ǵana sıpaty. Al jalpy ulttyq qundylyq – ulttyń irge tasy. Eger úıde irge tas bolmasa, salynǵan úıdiń uzaqqa barmaı qırap qalatyny belgili. Sol sıaqty, bútindeı bir eldiń ulttyq qundylyǵy qurdymǵa ketse, ol memleketti joıyldy dep esepteýge bolady. Qazir álemdik geosaıasat bolsyn, aqparattyq soǵys bolsyn, nemese basqa da halyqty joıýǵa baǵyttalǵan áreketter túrli mánerde órbýde. Oǵan tótep berýdiń bir ǵana joly – ulttyq qundylyqty berik ustaý. Basqa jol joq! Sondyqtan jeksuryn bolsam da shyr-pyr bolyp, ulttyq qundylyq úshin kúresýdemin.

      Máseleni tek jastarǵa tirep qoıýǵa bolmaıtyn shyǵar?! Elbasynyń ózi bir sózinde: «jastar, jastar deımiz, biraq úlkenderdiń ózi ersi qylyqtar istep júr» degen edi.  

Elbasynyń aıtqany óte durys. Túrli toılardy qarap otyrsańyz, úlkenderdiń ersi bı bılep júrgenin kórip, yńǵaısyzdanasyń. Elýden asqan el aǵalary men analarymyz jastarǵa úlgi bolýdyń ornyna ózderi jastarmen jarysyp júr. Ókinishke oraı, qazir dástúrli otbasy tárbıesi sanalatyn ınstıtýt qırady. Instıtýtty endi tolyqtaı qalypqa keltirý múmkin emes. Dese de, ıdeologıany kúsheıtken durys. Elbasy «máńlik el» ıdeıasyn bastap berdi. Biraq kópshilik oılaǵandaı «máńgilik el» tek táýelsizdikten turmaıdy. Máńgilik eldiń tireýi – ulttyq qundylyq ekenin de esten shyǵarmaǵan abzal.  

Sonda qandaı ıdeologıa júrgizý kerek dep oılaısyz?

Memleket tarapynan múlde ıdeologıa júrgizilip jatqan joq deýden aýlaqpyn. Biraq kóńil kónshitpeıdi. Bir ǵana mysal, kórshi Ózbekstan tek kınosymen-aq, dástúrli otbasy tárbıesin qalyptastyrǵan. Ózbektiń fılmderin qarap otyrsańyz úlkenge daýys kótermeý, ákesi kelgenshe dastarhanǵa otyrmaý, ákeniń aıtqanyń eki etpeý jáne taǵy basqa kóptegen epızodtar kórinis tapqan. Al bizde she? «Kelınka Sábına», «Kelınka toje chelovek» syndy erkektiń qatyn bolyp, qatynnyń erkek rólin somdaıtyn kınolarynan kóz súrinedi. Ondaı fılmdermen óskeleń urpaqty óshirmesek, ósirmeıtinimiz anyq. Tilimizdi de dúbáralap bitti. Til tazalyǵyn saqtaý degen múlde joq. Jalpy aıtqanda, fılm – ıdeologıa quraly. Sondyqtan mádenıet mınıstrligi tarapynan ulttyq qundylyqty dáripteıtin fılmderdi túsirýge qarajat bólingeni durys dep oılaımyn.

Mádenıet demekshi, jastardyń kópshiligi súıip tyńdaıtyn «91» tobyna da qarsy shyqqanyńyzdy bilemiz. Áli de qarsysyz ba, álde oıyńyz ózgerdi me?

Olar stılin ózgertpese, meniń oıym ne úshin ózgerýi kerek?! Mádenıet mınıstri bolsam, «91» tobyn sahnaǵa shyǵarmas edim. Bir ǵana nárse aıtaıyn, qazaq jigitteriniń usaqtalǵanyna ókpelimin. Bitimiń kishi bolsa da, júregiń men sóziń iri bolý kerek. Minezsiz erkekten tulǵa shyqpaıdy. Tulǵa shyǵý úshin, aldymen tulǵalyq qasıetin bolý kerek. Halyq aldynda án aıtyp, bı bıleý úlken jaýapkershilik. Óıtkeni óneriń men áreketiń arqyly artyńnan ergen tolqynǵa baǵyt beresiń. Al ániń hıt bolyp, óziń nashaqor, nemese Alla saqtasyn qyzteke bolsań odan ne haıyr?! Sondyqtan halqymyzdyń ózine ǵana tán ereksheligi men salt-dástúrin dáriptep, bolashaq urpaq aldyńda júzimiz jaryq bolsyn deımin.

Suhbatyńyzǵa rahmet!

Suhbattasqan Aqan Bektas