QR Mádenıet jáne sport mınıstri Arystanbek Muhamedıuly bastaǵan top aty ańyzǵa aınalǵan Altyn Adamnyń turaǵyn izdeýge kirisken, dep habarlaıdy Qamshy aqparat agenttigi.
«Demalys kúnderi men Almaty oblysynyń Talǵar aýdanynda ornalasqan elimizdiń iri qoryq mýzeıleriniń biri "Esiktegi" birqatar baıyrǵy qalashyqtarǵa jumys saparymen baryp qaıttym.
Bul ǵajaıyp tarıhı keshen ótken kúngi jáne búgingi mádenı muranyń nebir qupıalaryn búgip, jumbaqtaryn jasyryp jatqandaı! Elge tanymal, ataqty ǵalym Karl Baıpaqov jumysty bir sátke de toqtatýǵa bolmaıdy, sonda nátıjesin kóremiz dep ton pishýi beker emes. Bıylǵy jyldyń mamyr aıynda "Esik" qoryq-mýzeıiniń keshendi arheologıalyq ekspedısıa qalashyqta barlaý arheologıalyq zertteýlerin bastap ketken, keleshekte bul jumystar obektidegi keń aýqymdy qazba jumystarynyń barysyn aıqyndaıtyn bolady», - dep jazdy Muhamedıuly óziniń Feısbýktegi paraqshasynda.
Atalmysh sapar Qazaqstan, Qyrǵyzstan men Qytaıdyń terıtorıasynda ornalasqan Uly Jibek joly boıyndaǵy ortaǵasyrlyq 33 qalanyń biri Talhız qalasyn aralaýdan bastaldy. Halyqaralyq jol boıyndaǵy negizgi beketterdiń biri Talhız qalasy teńge saraıy bolǵan.
Jazba derekterde Talhız 982 jyly alǵash ret belgisiz avtordyń "Qudud ál-ǵalam" geografıalyq traktatynda İle alqabynyń úlken ortaǵasyrlyq qalalarynyń biri retinde sóz etiledi.
Arheologıalyq qazbalar boıynsha qalanyń VIII-IX ǵasyrlardyń sońynda qalyptasa bastaǵany, al onyń asa qarqyndy damýy X – XIII ǵasyrdyń basyna keletini anyqtaldy. Talhızde usta, metal óńdeý, qysh, áınek, súıek oıý kásipteri men qurylys isi damyǵan edi. Úı-jaılardy (ýsadbalardy) qazǵanda, olardyń turǵyn bólikterden (4-6 jáne jáne odan kóp úı-jaı) quralǵany anyqtaldy. Turǵyn bólmelerde jylytýǵa jáne taǵam, onyń ishinde nan daıyndaýǵa arnalǵan tandyrlar bolǵan. Kóptegen úıler aýqymy – 32 bastap 75 sharshy metrge deıin qamtıtyn astyq saqtaý oryndarymen jabdyqtalǵan.
Talhız 2014 jyly IýNESKO-nyń Dúnıejúzilik muralarynyń tizimine engizildi. Ony paıdalaný, qorǵaý, saqtaý jáne basqarýda 1994 jyly Qazaqstan ratıfıkasıalaǵan Búkil álemdik tabıǵı jáne mádenı muralardy qorǵaý týraly konvensıanyń halyqaralyq sharttarynyń normalary men erejeleri paıdalanylady.
Mınıstr at basyn tiregen kelesi kóne qalanyń orny, taý eteginde, Esik qalasynan ońtústikke qaraı 5 shaqyrym qashyqtyqta ornalasqan Rahat qalasy.
«Eski qalanyń quramdas bólikteri shyǵystan batysqa qaraı taý boıyn jaǵalaı turǵyzylǵan. Shuńqyrlary, munaraly qorǵandary anyq baıqalady. Rahat Saq handarynyń rezıdensıasy bolǵan jáne Altyn adamnyń máıitin osy jerden shyǵarǵan degen boljamdar bar. 2004 jyly Rahat qalasyna Á. Marǵulan atyndaǵy Arheologıa ınstıtýtynyń mamandarymen aldyn ala qazba jumystary júrgizildi jáne ol jerden Esik qorymynyń kezeńine sáıkes keletin mádenı qabaty anyqtaldy», - dep jazdy paraqshasyna.
Órnek qalasyna keler bolsaq ol – IýNESKO-nyń dúnıejúzilik mádenı muralarynyń tizimine engen aımaqtaǵy bes tarıhı jáne mádenı eskertkishtiń biri. Onyń tarıhı jáne arheologıalyq turǵydaǵy ereksheligi Jibek jolynyń boıynda ornalasqan jáne Talas alqabynyń aýmaǵyna kiredi. Tarazǵa baǵynyshty bola tura geografıalyq, ekonomıkalyq, strategıalyq yńǵaıly jerde ornalasqan Órnek qalasy Evropadan Azıaǵa jáne keri baǵyttaǵy eki kúre joldy baqylaýynda ustap, sol arqyly ótetin saýda legin qadaǵalaǵan.
Arystanbek Muhamedıuly «Esik» qoryq-mýzeıine de toqtalyp ótti:
«Búgingi tańda "Esik" qoryq-mýzeıinde Ońtústik Koreıa jáne QHR-nyń ǵylymı uıymdarymen birlesken jumystar júrgizilýde. 7 shildede "Esik" qoryq-mýzeıi qyzmetkerleriniń Shansı provınsıasy arheologıa ınstıtýtymen (QHR) Rahat qalasynyń ornyndaǵy birlesken jumysynyń birinshi kezeńi aıaqtaldy.
Arheologıalyq barlaý barysynda erte temir dáýirinen orta ǵasyrǵa deıingi artefakttar tabyldy.
Barlaý júrgizilgen shuńqyrlardyń birinen tabylǵan keramıka kúıdirýge arnalǵan pesh aýmaqtaǵy tóbeshikterdiń jasandylyǵy teorıasyn rastady.
Barlaý jumystary qytaı mamandarymen birlesip aldaǵy bes jyl boıy júrgizildi.
Ústimizdegi jylǵy mamyr-maýsym aılarynda Órikti obasynda aty ańyzǵa aınalǵan qazaq arheology Bekmuhanbet Nurmuhanbetovtiń qurmetine Beken ata qorynyń uıymdastyrýshylary men ártúrli elderden - Qazaqstan, Reseı, Ýkraına, Italıa, Vengrıadan eriktiler qatysqan birinshi ulttyq arheologıalyq "Nurmuhanbetov ekskaveıshns" ekspedısıasy jumys istedi. Ekspedısıa nátıjesinde b.e.d IV-III ǵasyrlar tusyndaǵy súıekter, úsh altyn monshaq, bir temir túıreýish tabyldy.
"Esik" qoryq-mýzeı, arheologtarynyń birlesken jumysynyń bastamasynda koreı mamandary Órnek aýyly mańynda byltyrǵy jyly saq kezeńindegi áıeldiń jerlenýi men keramıkalyq ydystar jáne altyn buıymdardyń bólshekterimen tanysty.
Bizdiń qoryq-mýzeıdiń arheologtarymen Ońtústik Koreıanyń 5 ınstıtýtynyń qyzmetkerleri: Seýl Ulttyq ýnıversıteti, DONG-SEO mádenı qundylyqtar ınstıtýty, Mádenı-mura ortalyq ınstıtýty, Mahan ǵylymı-zertteý mádenı ortalyǵy men Daehan mádenı qundylyqtar ınstıtýty yntymaqtastyqta jumys jasady».
8 shildeden bastap mınıstr koreılik mamandarmen birlesken zertteý jumystarynyń ekinshi kezeńin bastaǵanyn aıtyp, bul joly olar Rahat shatqalynda júrgizilmek ekenin málemdedi.
Sholýshy: Gúlim Jaqan
