Elimizde taǵdyr taýqymetine túsip, týa bitti múgedek bolyp jatqandar jáne jol kólik apatynan múgedek bolǵandar óte kóp. Elimiz múmkindigi shekteýli jandardy memlekettik - áleýmettik járdemaqyny alýshylardy úsh topqa bóledi. Jalpy aýrýlar boıynsha, áskerı qyzmette jaraqat alǵandar jáne memlekettik organ qyzmetkerlerine arnaıy taǵaıyndaılady.
Máselen týa bitti múgedekter men bala kezinde múgedek bolǵandarǵa járdemaqyny bylaısha taǵaıyndalady:
1-top múgedegine – 43 538 teńge, 2-top múgedegine – 33999 teńge, 3-top múgedegine – 23970 teńge, 16 jasqa deıingi múgedek balalarǵa – 32042 teńge, bala kezinen 1-top múgedegine – 43538 teńge, bala kezinen 2-top múgedegine – 35466 teńge, bala kezinen 3 top múgedegine – 27884 teńge.
Memleket 1-top múgedekterine 43 538 teńge járdemaqy beredi delik. Osy járdemaqy jetkilikti me? Eseptep kóreıik. Bir adam kúnine kem degende 500 teńgege tamaq alyp ishedi. Otyz kúnde 15000 teńge ketedi jáne jolyna aıyna kem degende 10 000 teńge jumsaıdy dep eseptesek. Taǵy alatyn dári dármekteri bar. Al dári-dármekterdiń baǵasy óte qymbat ekeni ózderińizge málim.
Memleket bergen járdemaqy 1-top múgedekterine jetkilikti bolsa, 2-shi, 3-shi top múgedekterine jetpeýi múmkin.
Osy týraly Temirtaý qalasynyń turǵyny, múmkindigi shekteýli balanyń anasy Uljan Tileýkede de aıtyp otyr.
«Meniń úshinshi balam týa bitti múgedek. Kúıeýim úshinshi balanyń múgedek ekenin bilgennen keıin bizdi tastap ketti. Balam júredi, sóıleıdi, óte shıraq, biraq oń qoly men oń aıaǵy baıaý damyp keledi. Balamnyń múgedektigine memleket aı saıyn járdemaqy retinde 60 000 teńge qarajat beredi. Bul járdemaqy jetkiliksiz. Taǵy da bir renishim mektepte beriletin tegin tamaqtan balamdy alyp tastapty. Buǵan ne sebep dep suraǵanymda «sizder aı saıyn járdemaqy alasyzdar» dep jaýap bergen bolatyn. Sonda 60 000 teńgege tamaq alyp ishe me, álde dári-dármegin alamyz ba? Deni saý balalar tamaq ishýge ketip bar jatqanda, múgedek balalardyń jáýteńdep synypta qalyp qoıýy qanshalyqty aýyr ekenin bilesiz be?»,- deıdi Uljan Tileýhan.
Mektep qabyrǵasyna barǵan balańyzdyń synyptastarymen, muǵalimderimen qarym-qatynasy qandaı?
Balam deni saý balalarǵa qarap, talpynyp ósse eken dep orta mektepke berdim. Bul meniń analyq sheshimim edi. Mektepte ózim jumys istegennen keıin balamdy esh qıyndyqsyz qabyldap alǵan bolatyn. Synyptastary óz baýyrlaryndaı, al muǵalimderi óz balalaryndaı qaraıdy. Jaqynda EKSPO kórmesine múmkindigi shekteýli balalardy jáne áleýmettik jaǵdaıy tómen balalarǵa barýǵa múmkindik berdi. EKSPO-ǵa baratyn balalardyń ishinen meniń balamdy alyp tastady. Biraq ne sebepti alyp tastaǵanyn bile almadym.
Múmkindigi shekteýli balanyń anasy retinde aıtyńyzshy, Qazaqstanda erekshe balalarǵa jetkilikti deńgeıde jaǵdaı jasalǵan ba?
Múmkindigi shekteýli balalar qazirgi tańda óte kóp. Olardyń barlyǵyna birdeı kómek kórsetilip jatqan joq. Múmkindigi shekteýli balalarǵa memleket tarapynan, Bilim mınıstrligi tarapynan múmkindigi shekteýli balalardyń bilim alýyna asa nazar aýdarylsa, deni saý balalardyń aldynda eńselerin tik ustap júretindeı dárejege jetýge kómek qolyn sozsa eken degen tilegim bar. Ata-analar memleket tarapynan qandaı quqyqtary bar ekenin bilmeıdi. Qoǵamdaǵy bedeldi azamattar durys zań men durys sheshim qabyldaýdy úırense eken.
Múmkindigi shekteýli jandarǵa berilip otyrǵan járdemaqy jetkiliksiz ekenin Jambyl oblysy Moıynqum aýdanynyń turǵyny, múmkindigi shekteýli balanyń anasy Marjan Qydyráliqyzy rastap otyr. Marjan Qydyráliqyzynyń balasy Nursultan qulaǵynyń estý qabiletiniń nasharlaýynan múmkindigi shekteýli jandardyń qataryna jatady. Nursultan týa bitti múgedek emes. Kishkentaı kezinde bir tamaqtan ýlanyp, emxanaǵa barǵan. Sol kezde dárigerler qate ekpe salǵan. Sodan kele-kele qulaǵynyń estý qabileti nasharlaǵan. Qazirgi tańda Nursultan Taraz qalasynda «Meıirim» mektep-ınternatynda jetinshi synypta oqıdy. Nursultannyń anasy Marjan Qydyráliqyzynyń aıtýynsha, memleket bólip otyrǵan járdemaqy jetkiliksiz.
«Biz aýyldyq jerde turǵandyqtan Nursultandy qalaǵa aparyp, aı saıyn baryp turýymyz kerek. Al aı saıyn berilip otyrǵan járdemaqy buǵan jetpeıdi»,- deıdi múmkindigi shekteýli Nursultannyń anasy. Marjan Qydyráliqyzy da qazirgi kezde múmkindigi shekteýli balalardyń qandaı quqyqtary bar ekenin bilmeıdi eken.
Endi osy múmkindigi shekteýli balalardyń quqyqtaryna toqtalyp ketsek.
«Qazaqstan Respýblıkasynda múgedekterdi áleýmettik qorǵaý týraly» quqyqtary Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańymen rettelgen. Osy zańda múmkindigi shekteýli jandardyń quqyqtary jazylǵan. Múmkindigi shekteýli balalardyń qoǵam ómirine belsene aralasýyna deni saý balalarmen birdeı quqyǵy bar. Solardyń ishinde múmkindigi shekteýli balalardyń basty quqyqtary mynalar:
1. Múgedek balalardy tárbıeleýshi jáne olardy kútip - baǵýdy júzege asyrýshy ata-analardyń jáne basqa da zańdy ókilderi memleketten kómek alýǵa quqyǵy bar.
2. Aqyl-esiniń nemese dene bitiminiń damýynda kemistigi bar balalardy qosa alǵanda, múgedek balalar medısınalyq - áleýmettik kómek alýǵa quqyly.
3. Múmkindigi shekteýli balalar bilimine saı kez-kelgen mektepten bilim alýǵa, shyǵarmashylyq jáne qoǵamdyq úıirmelerge (bıge, ánge t.b) tegin qatysýǵa quqyly.
4. Múmkindigi shekteýli jandar kez-kelgen qoǵamdyq kólikke tegin otyrýǵa jáne múmkindigi shekteýli jandardyń ata-analary avtokóliktiń nómerin tirkeýdegi baj salyǵynan bosatylady.
5. Múmkindigi shekteýli balanyń ata-anasyn mekeme basshysy jumystan eki jaǵdaıda shyǵara alamaıdy.
A) Mekemede qyzmetkerlerdi qysqartý bolǵan jaǵdaıda
V) Mekemeniń ónim óndirýi azaıǵanda múmkindigi shekteýli balanyń ata-anasyn jumystan shyǵara almaıdy.
6. Barlyq toptaǵy múgedekteri, sondaı-aq múgedek balanyń ata-anasy jer salyǵynan bosatylady
7. Múmkindigi shekteýli balalardyń jáne olardyń ata-anasy jeke kýálikke jáne qujattama úshin memlekettik salyqtardan bosatylady.
8. Memlekettik organdar jáne jergilikti ózin-ózi basqarý organdary múmkindigi shekteýli balalardyń densaýlyq jaǵdaıyn, qajettilikteri men múmkindikterin eskere otyryp, ony oqytý, kásiptik daıarlaý, laıyqty jumys taýyp berý jáne jumysqa ornalastyrý úshin qajetti jaǵdaılar jasaýǵa mindetti.
Qymbatshylyq ornaǵan kezde memleket tarapynan bólinip otyrǵan járdemaqy barlyq otbasyna birdeı jete bermeıdi. Sebebi bireýiniń ata-anasy bar bolsa bireýiniń ákesi nemese anasy bolmaıdy. Al ata-anasy bar bolsa da jumys istemeı balasyna qarap otyratyn ata-ana qanshama. Jalǵyz basty ana nemese áke balany qarap otyra ma álde jumys isteıdi ma? Osy jaǵdaıǵa qarap memleket múmkindigi shekteýli jandardyń otbasyna, áleýmettik jaǵdaıyna qarap qarjylaı aı saıyn járdemaqy berse.
Sabaqty ıne sátimen, ár nárse, óz ýaqytysymen bolar dep kútip júrgender qanshama? Memleket múmkindigi shekteýli otbasylardyń bárine jetkilikti kómek kórsetse. Jumysqa tura almaı, baspana máselesinde sheshe almaı júrgen múmkindigi shekteýli jandarǵa kómek qolyn sozsa nur ústine nur bolar edi.
Qamshyger: Aqnur MUHTARHAN
