Araǵa 12 jyl salyp Qazaqstan men Qyrǵyzstannyń shekarasyndaǵy Qordaıǵa at basyn burdym. Bala kúnimde Qordaıdaǵy dúkenderdiń birine baryp, oryssha biletin bir-eki ǵana sózimdi aıtqanym esimde. Búginde sol 6 jastaǵy baldyrǵan boı jetip, ápkesin uzatýǵa bardy. Kólikten túse salyp, baǵdarsham izdep tursam meni kútip alyp jatqan aǵalarym «Kósheni kesip óte ber, bizde aıyppul salmaıdy» degen soń, jol erejesin buzýdan bastadym saparymdy. Úıge kirip, kópten kórmegen aǵaıyn, týyspen júzdesip, jaǵdaı surasqan soń, qazaqy salt boıynsha quda kútýge daıyndyq jasap jatqandarǵa kómek qolyn sozdym. Qyz balasy bolǵan soń, bostan-bos otyra almaıtynyń anyq. Az-maz tirlikten bastap, ótkendi áńgime etip otyrdyq. Kenetten aǵam: «Biz kettik tamojnáǵa» degenin estip, «men she?» – dep janarymdy móldiretip, úzile qarap tur edim. Aǵam: «Sen de júr», – dedi. Qyrǵyzstannyń shekarasyna baryp keletinim emes, aǵalarymnyń meniń eseıgenimdi kórip, jandaryna ertip alǵandaryna qýandym.
Kólikpen kedenge deıin bardyq. Qyrǵyzstanda Qazaqstannyń kólikterin jol boıy toqtatyp, qujatyń túgel bolsa da, bir kemshiligin taýyp, aqsha alýǵa qumartyp turady degen soń kólikti turaqqa qoıýdy jón kórdik. Turaq baǵasy – 300 teńge. Qymbat eken dedik. Sonda da kólikti qaldyrý kerek. Artynsha shekaradan ótpek bolǵan adamdardyń uzyn sonar kezekti biz de tolyqtyrdyq. Birneshe adam qujattardy tekserip jatqannan bolar, kezekte 10-15 mınýt ýaqyt qana turdyq. Bir qyzyǵy Qyrǵyzstanǵa ótý úshin jeke kýáligiń bolsa jetkilikti. Qujatyńdy tekserip otyrǵandar jeke kýálikti alady, nómerińdi kompúterge teredi. Ár adamǵa 1-1,5 mınýttan ketedi. Odan ótip Qyrǵyzstandaǵy tekserýden óttik. Kýálikti berdik, arnaıy qurylǵynyń betine qoıdy da, birden qaıtaryp berdi. Qaıtarda da dál solaı boldy. "Áı, myna jaq damyp ketken eken" dep qalasyń. Bizdiń elde tekserý úshin keminde 12 adam kompúterdiń aldynda otyr. Onyń altaýy shyqqanyńdy, qalǵany elge qaıta oralǵan kezde tekseredi. Al Qyrǵyzstan jaqta eki adam ǵana otyr. Bireýi shyǵysty, ekinshisi kirgenderdi tekseredi.
Shý ózenine bir qarap, aǵaıyn qyrǵyzdyń jerine de aıaq bastyq. Birinshi baılanystan bastasaq. Eger telefonyń qosýly kúıinde shekaradan ótseń, onyń ishinde ınternet qosýly bolsa, birden Qyrǵyzstannyń tarıfine ótip ketesiń. "Keıde birligińdi 0 etse, endi birde mınýsqa kirgizip jiberedi", – deıdi turǵyndar. Taǵy bir aıta ketetini: Operatorlar "Qyrǵyzstanǵa qosh keldińizder!" – dep óz tarıfterin usynýdan jalyqpaıdy eken.
Ary qaraı kettik. Barlyq jerdegi ádet boıynsha aldyńnan «taksı», «taksı kerek pa?» degen aǵalardyń daýsyn estısiń. Tipti qolyńda zatyń bolsa, kóterip kóligine salýǵa daıyn tur. Ary qaraı júrdik. Jol boıy tosaptyń túr-túrin men túrli quıylmaly sýsyndar tur. Eki attasań, aqsha aıyrbastaıtyn dúngirshekterdi aıtpasqa bolmaıdy. Tosaptyń baǵasyn suradyq. 5 lıtr tańqýraı tosaby 600 som. Bizdiń aqshamen 3000 teńge. Salystyrdyq. Qarasaq Shymkenttegi, onyń ishinde Túrkistandaǵy baǵadan qymbat. Al Túrkistandyq saýdagerler Qyrǵyzstannan ákeletinin eskersek, budan da arzan jer bar. Endeshe bazarǵa barý kerek. Eń jaqyny Dordaıdyń bazary. Lenınsk aýylynan ótsek, ar jaǵy Dordaı. Lenınsk? Iá, ol jaqta da bizdiń eldegideı orys tili birshama qoldanysqa ıe eken. Birneshe jerdiń ataýy qyrǵyz jáne orys tilinde jazylǵan. «Eh» dedik te, taksı izdedik. Aldymen aqshany aıyrbastap alaıyq. Bizge kóp aqsha kerek bolmaıtynyn bilip, 2000 teńgeni somǵa aınaldyrdyq. Bizdiń 5 teńge qyrǵyzdyń 1 somyna teń. «Áttegen-aı» dep teńgeniń qunyna ishiń ashıdy.
Al endi taksımen kelisý kerek. Dordaıǵa deıin 20 shaqyrym. Ol jerge baryp, qaıta kelýge 400 som surap tur. Bylaı aıtqanda, 2000 teńgege baryp kelesiń. Júrgizýshimen sóılesip, 350 somǵa kelistik. Jol boıy júrgizýshimen áńgime aıtyp bardyq. Eki eldegi avtokólik baǵasyn jalpylaı salystyryp kórdik. Nátıjesinde eki eldegi kólik qunynyń jobalas ekenin baıqadyq. Janarmaı beketine toqtaǵan sátte janarmaıdyń baǵasy da aıtyldy. Qyrǵyz taksı júrgizýshileri janarmaı baǵasy sizdiń elmen salystyrǵanda qymbat dep qaldy. Naqty dálel úshin sýretke de túsirip aldym. Endi salystyryp kóreıin:
Qyrǵyz jerinde AI-92 markaly janarmaı lıtriniń baǵasy 37 somǵa teń. Bizdiń aqsha boıynsha 185 teńge. Al bizdiń elimizde 138 teńge turady.
Azyn aýlaq áńgime aıtyp otyryp, Dordaıdyń bazaryna da jettik. Joldaǵy konteınerlerdi kórip, «Munsha kóp konteıner Almatyda joq shyǵar» dep oıladym ózim. Sheti joq sekildi taýsylar emes. Qalaǵan jerimizge de jettik. Tosaptyń baǵasyn bildik. Ras, syrt jaqpen salystyrǵanda baǵa arzandaý. Alaıda Túrkistannyń bazarynan arzan emes. Bul jaqta 5 lıtr tosaptyń baǵasy 520 som, bizdiń aqshamen 2600 teńge. Ary qaraı júrdik. Bazardyń avtobólshek satatyn bóligine de jettik. Aǵalarym ózderine kerek-jaraqtaryn qarady. Kóliktiń bólshekterin tańdaı bilmesem de, aǵalarymnan surap aldym. Shymkenttiń bazaryna qaraǵanda birshama arzan eken. 15 myńnyń zaty 12 myń, 20 myńnyń zaty 15-16 myń dep baǵalanyp tur. Baǵalardy biraz kórip, keregimizdi alǵan soń, úıge qaıtýdy jón kórdik. Qaıtar jolda ortamyzǵa saýdager apaı qosylyp, jol qysqarttyq. Ol kisiniń saýdamen aınalysyp júrgenine 15 jyldyń júzi bolypty. "Qyrǵyz tilin kez kelgen qyrǵyzdan artyq bilemin" dep bir maqtanyp alǵany da bar. Ol kisiniń aıtýynsha, Shymkentten nemese Qazaqstannyń basqa da oblystarynan kelip, Qyrǵyzstannan kıim alý tıimsiz. Tek kóterme baǵada alý ǵana paıda ákeledi. Dordaıdyń bazary Shymkenttiń bazarynan da qymbat dep baǵa berdi.
Osylaı meniń birneshe saǵatqa sozylǵan Qyrǵyzstanǵa jasaǵan saparym aıaqtaldy. Ózimniń azyn-aýlaq málimetimmen eki eldiń ekonomıkasyn túbegeıli salystyrmasam da, aǵaıyn eldiń jerin kórip keldim. Qazaqstanǵa ótken tusta óz elimizdiń aýasynyń ózgesheligin baıqamaý múmkin emes.
Aıgerim Taýbaı
