Búgin Dúnıejúzi qazaqtarynyń alǵashqy quryltaıyna shırek ǵasyr toldy. 1992 jyly qyrkúıektiń 29 - 3 qazan aralyǵynda Almatyda álem qazaqtarynyń tuńǵysh quryltaıy ótti. Alǵashqy quryltaı táýelsizdigin jańa alǵan memleket úshin aıtýly shara edi. Sebebi Qazaqstan Konstıtýsıasynda memleket quraýshy mártebesi bar qazaq halqy araǵa ǵasyr salyp dúnıeniń tórt buryshynan alǵash ret Atajurtta bas qosty. Búgin mine sol toıdyń mereıtoıy. Mereıtoı bylaı tursyn, sol quryltaıda qurylyp, bar qazaqtyń ıgiligine qyzmet qylady delingen Qaýymdastyqtyń ózi qybyr etpeı jatyr.
Elbasy Nursultan Nazarbaev Qazaqtardyń Dúnıejúzilik V quryltaıynda Zaýytbek Turysbekovti myzǵymas Mamashevtiń ornyna taǵaıyndaǵan edi. Sol kezde jurt Qaýymdastyqtyń jańa birinshi orynbasar basshysynan kóp jaqsylyq kútken. Sebebi Dúnıejúzi qazaqtarynyń qaýymdastyǵyna bir múshel basshy bolǵan Mamashev artyna bálendeı eńbegin qaldyryp, úlken abyroımen oryn bosatqan joq. Ras, Nazarbaev jańa orynbasaryn «Ysylǵan, tájirıbeli. Kezinde qazaqtyń Kóshi-qon demografıa agenttigin basqardy. Oblysta ákim, İshki ister mınıstri boldy. Memlekettik qyzmet isteri agenttigin basqardy. Eń negizgisi qandastarymyzdyń eń kóp turatyn Reseı men Ózbekstanda Elshi boldy.», - dep ataǵyn, dańqyn aıtyp tanystyrdy. Sodan beri úsh aı. Zaýytbek Qaýysbekulynyń teri tamdy degen bir aqparat taramady.
Qaýymdastyqtyń jańa basshysy álemdegi tarydaı shashylǵan qazaqtyń basyn qosa ma desek, kerisinshe jumysyn Qaýymdastyqty taratýmen bastady. Qaýymdastyqtyń Almatydan Astana qalasyna kóshýine oraı ol jaqqa barýdan 98 paıyz qyzmetkeri bas tartqan. Osyǵan deıin atalǵan uıymǵa eńbegi sińgen kisilerdiń qyzmetterinen bas tarta salýy, Qaýymdastyqtyń da istiń yńǵaıyn biletin qyzmetkerlerinen tez qushaq sýytýy neniń belgisi?
Zaýytbek Qaýysbekuly qyzmetine taǵaıyndala sala bilgir basshy BAQ-pen tyǵyz jumys isteıtin shyǵar, Álem qazaqtary oqıtyn qazaq saıttary arqyly qandastarǵa ystyq sálemin joldar degen nıetpen hat jazdyq. Qyzmetimen quttyqtap, birneshe saýalymyzdy qoıdyq:
«1. Elbasy Nazarbaev V quryltaıda «Shetelde áli de 5 mıllıonnan astam qandasymyz ómir súrip jatyr» dep atap ótti. Turalaǵan ulttyq kósh aldaǵy ýaqytta qalaı jandanbaq? Qandaı baǵdarlamalar qolǵa almaqsyz?
2. V Quryltaı aıasynda Ómirhan Altyn myrza kótergen Qytaıdaǵy etnıkalyq qazaqtar máselesi aldaǵy ýaqytta qalaı sheshiletin bolady? Qaýymdastyq bul turǵyda qandaı jumystar qolǵa almaq?», - delingen edi Qamshy.kz-tiń resmı saýalynda. Oǵan qosa Almaty qalasyndaǵy Jarokov kóshesi boıynda, «Túlekter saıabaǵynda» ornatylǵan eskertkishtiń taǵdyryn suradyq. Bul eskertkish tas Dúnıe júzi qazaqtarynyń birinshi quryltaıy kezinde qoıyldy. Tipti ol tasty Halıfa Altaı, Dalelhan Janaltaı, Altynbek Sarsenbaıuly syndy aıtýly azamattar kózi tirisinde óz qoldarymen qoıǵan. Quryltaıdyń sheshimimen ol jerge úlken etnoaýyl men qazaqtyń kóshin qoldaıtyn ortalyq salynýy kerek bolǵan. Alǵashqy quryltaıdan beri shırek ǵasyr ótse de eshqandaı da ortalyq salynbady.
Hatymyzdyń ketkenine de úsh aı. Birneshe márte qýzaǵanymyzda kómekshileri «demalysta» dep qysqa qaıyrdy. Jumysqa shyqpaı jatyp demalatyn qazaqty Turysbekovten kórdik.
Ulttyq kóshti jandandyrý týraly Zaýytbek Turysbekov áli eshqandaı baǵdarlama usynbady. Elimizdiń qoǵamdyq-saıası ómirinde ájeptáýir bedeli bar azamat qoı. Múmkin ol qaýyrt jumys istep, biz bilmeı jatqan shyǵarmyz. Olaı deıin desek, shekarada tonalyp qalǵan ana Gúljan Máýithan isinde Zaýytbek Qaýysbekuly túgili qaýymdastyqtan biraýyz ún shyqpady. Azamattyq ala almaı júrgen birneshe myńdaǵan qandastar taǵdyry Qaýymdastyqty alańdatpady. Dúnıejúzi qazaqtary qaýymdastyǵy jyldaǵydaı Eýropadaǵy, Túrkıadaǵy qazaqtardyń quryltaıyna uıytqy bolypty degendi estimedik. Sońǵy ýaqyttary qaýymdastyq sheteldegi qazaqtardyń múddesin qorǵaýda áljýazdyq tanytqany jasyryn emes. Sheteldi qoıyp, elge kelgen oralmandardyń múddesin qorǵaýda qaýymdastyq qaýqarsyzdyq tanytty.
Qytaı úkimetiniń etnıkalyq qazaqtarǵa qysymy qazir kúıip turǵan másele. Qytaıdan Atajurtqa oralǵan qandastardan azamattyq berý shartyna suraıtyn «Sottylyq» týraly anyqtamany aldyryp tastaǵan da Turysbekov emes. Zaýytbek myrza ol jaqtaǵy qazaqtardyń zaryn túsinbeıtin shyǵar, degenmen ózi elshi bolǵan Reseıdegi qasıetti aýyl Qoshaǵashqa, sheteldegi qazaq dıasporalarynyń úshten biri ornalasqan Ózbekstanǵa baryp, qandastardyń qalyn surady degendi taǵy estimedik.
Qazaqtardyń V quryltaıynda Qazaqstan prezıdenti shettegi jáne elge kóship keletin aǵaıyndy qoldaý úshin «Otandastar» qoryn quramyz degen edi. «Qurylǵan Qor Dúnıejúzi qazaqtary qaýymdastyǵymen birlesip, otandastarǵa jan-jaqty qoldaý men kómek berýdiń is-sharalaryn anyqtap, soǵan sáıkes keshendi baǵdarlama ázirlesin», - delingen prezıdent tapsyrmasynda. Tapsyrma túgili Zaýytbek Qaýysbekulynyń Tikeleı bastyǵy tapsyrǵan «Otandastar» qorynan da habar joq.
Prezıdent quryltaıda taǵy da jastarǵa qoldaý kórsetý týraly aıta kelip, «Biz sheteldegi qazaq balalarynyń Qazaqstanda bilim alýyna jaǵdaı jasaýymyz kerek. Úkimetke otandastarymyzdyń joǵary bilim alýyn qoljetimdi etý úshin olarǵa bólingen kvotany 2 esege kóbeıtýdi tapsyramyn», - dedi. Bıyl oqý jyly bastalarda kvota 2 esege artýy bylaı tursyn, múlde bermeımiz degen ýnıversıtetter boldy. Burq-burq etip basylǵan bul daýdyń basy-qasynan da Qaýymdastyqtyń bir ókilin kóre almadyq.
Qaýymdastyqtyń birinshi orynbasary bolyp taǵaıyndalǵanda Turysbekov «Úlken senimge kóp rahmet. Bul qyzmet ár qazaqqa bólek dúnıe. Men kóp sóılemeımin, istiń adamymyn. Erteńgi kúni bárin ispen dáleldeımin» degen deıdi. Kóp sóılemeıtinin kórdik, biraq istemeıtinin de kórdik.
Elbasy quryltaıda «Qysqa merzim ishinde qazaq dıasporasyn gýmanıtarlyq baǵyttaǵy ádebıettermen, oqýlyqtarmen, ádistemelik quraldarmen qamtamasyz etýdi tapsyramyn», dep te tapsyrma bergen. Turysbekov qap-qap kitap arqalap shekara asyp júr degendi de estimedik. Qysqasy Turysbekov tym-tyrys basshy boldy. Ol «Uly ister úndemeı tyndyrylady» deıtin betashary bar kitap jazǵan deıdi. Alaıda, álemge tarydaı shashyraǵan qazaqtar máselesi ún-túnsiz jatyp alyp aınalysatyn másele emes. Kúttirmes, ýaqyt ozdyrmas ózekti dúnıe. Zaýytbek Qaýysbekuly kóshke serpin berer, qazaqtyń qazanyn qosar jumys atqara almaıtyn bolsa ornyn bosatqany durys shyǵar. Nemereleriniń ortasynda zeınetaqysyn alyp jatsa da ákesiniń esimimen kóshe, aýyl, zaýyttar atalatyn Zaýytbek Turysbekovtiń aty óshpes. Biraq, sheteldegi qandastarymyz ózderi turǵan elderdegi saıası júıege jutylyp bara jatyr... Álem qazaqtary jumys istemeı jatyp alatyn Zaýytbekke emes kóshke qamshy basar, elge eldi qosar isker basshyǵa zárý.
Nurǵalı Nurtaı
