Osy oraıda, bizge túsiniksiz áskerı qarý-jaraq ataýlary ana tilimizdiń sózdik qory men quramynda saqtalǵanmen, olardyń bul kúnde qazirgi armıa tilinde sırekte bolsa kezdesetinin baıqadyq. Sondyqtan áskerı oqý oryndarynda arnaıy pán retinde qazaqtyń áskerı óneriniń bir salasy Qarýtaný máselesin oqytý jetkilikti túrde áli de qolǵa alyna qoıǵan joq desek, artyq aıtqanymyz emes. Osy kemshiliktiń ornyn toltyrý maqsatynda, qazirgi zamanǵy áskerı ónerde umyt bola bastaǵan qazaqtyń ejelgi zamanynan beri kele jatqan keıbir qarý-jaraq ataýlarynyń (qarýtaný máselesine) maǵynasyna toqtalyp, oqyrman nazaryna mysaldar arqyly berýdi jón kórdik.
A) Shabýǵa jáne kesýge arnalǵan qarý:
BALTA – ótkir júzdi, ekinshi jaǵy shúıdeli, aǵash shabatyn saby bar qural.
AIBALTA – uzyn sapty, ótkir júzdi, jarty aı beınesindegi soǵys qarýy. Orta Azıa men Qazaqstanǵa aıbalta eń beri degende XIV-XV ǵasyrlarda taraǵan. Sabynyń uńǵydan óter eki jaǵy temir qursaýmen shegendelgen. Jergilikti ustalar aıbaltany qoshqar múıiz oıý-órnekterimen bezendirýdi erekshe ónerge aınaldyrǵan.
Bazar jyraýda:
Aıbaltany muqaltqan,
Qaıyńda qatty bez bolar.
«Qobylandy batyr» jyrynda:
Aıbaltam tasqa ótpeıdi,
Jamandar sózdi kekteıdi,
Júrmeımisiń, qurdasym,
Qyzylbastyń eline.
Zertteýshi A. Quraluly aıbalta sóziniń qatysýymen jasalǵan ertede altyn jaqty aıbalta jáne bes aspap aıbalta qarý túrleri bar ekendigin atap kórsetedi.
QYLYSH – shaýyp túsýge yńǵaılap bolattan istelgen ótkir júzdi, uzyndaý kelgen, tutqaly ımek qarý. Qylysh negizinen atty ásker qarýy. Qylysh erte zamanda jaýǵa qarsy soǵystaǵy basty quraldardyń biri boldy, b.z.b. 2-myń jyldyqta ár elde paıdalanǵan. Qazaq halqynyń turmystyq kásibinde órmek arqaýyn bekitýge qoldanylatyn aǵash quraldy da qylysh dep ataıdy.
Mahambette:
At – jigittiń maıdany,
Qylysh – jannyń dármeni,
Ólim –haqtyń pármeni.
Bazar jyraýda:
Almas qylysh asynyp,
Jebesi bolat naıza alǵan.
AQ ALMAS – aq semser, ótkir qylysh, narkesken.
Mahambette:
Dýlyǵaly bas kesip,
Dushpanynyń qanyna
Aq almasyn sýardy-aı.
Bazar jyraýda:
Qolyna baıraq, tý alǵan
Naızasyn qarǵa asynyp,
Almasyn qanǵa sýarǵan.
«Qobylandy batyr» jyrynda:
Tobylǵy atqa er saldy,
Aq almasty qolǵa aldy.
JALAŃQAT – qylysh. Jalǵyz baılanatyn qylysh.
«Qobylandy batyr» jyrynda:
Denege oqty darytpas
Dáýit soqqan jalańqat.
nemese:
Minýge kerek qazanat,
Beline kerek shar bolat,
Denege kerek jalańqat.
Jyrda joldarynan «jalańqat» sózin «qylysh» máninde túsinsek, al jyr túsiniktemesinde «jalańqat» sózin «kıim, jalań shapan» máninde berilgen. Bizdińshe, «jalańqat» sózi jyr túsiniktemesinen ketken qate bolýy múmkin.
NARKESKEN – com bolattan soǵylǵan eki júzdi túzý qylysh. Narkeskenniń basqa qylyshtan ózgesheligi – ony asyl metaldan eki júzdi etip jasaıdy. Sabyn súıekten nemese múıizden jasap, altynnan nemese kúmisten áshekeı, órnek salady, asyl tastar ornatady. Narkeskendi handar qolbasshylarǵa, batyrlarǵa syıǵa tartqan. Narkesken atadan balaǵa aýysatyn mura, múlik bolyp eseptelgen.
SEMSER – bolattan istelgen eki júzdi ótkir qarý.
«Qobylandy batyr» jyrynda:
Beline semser iledi,
Aq saýytyn kıedi,
Noǵaı bórkin kıedi.
ALDASPAN – 2. Jekpe - jek shaıqasta siltesetin semser.
«Er Shoban» jyrynda:
Aldaspan aýyr qylysh baılaǵan,
Sypaıshylyq bu-dy dep,
Ala bilek oq salǵan.
Shalkıiz jyraýda:
Dýlyǵaly bac kesken
Erlerdiń aldaspannan ıgi qoly bolar ma!.
Jyr joldarynan qazaqtyń jaýgershilik zamanynda qylyshtyń aq almas, narkesken, semser, jalańqat, aldaspan t.b. túrin qoldanylǵanyn kóremiz. Qazirgi armıada qylysh qarýy qoldanylmaıdy, tek ony saltanatty jaǵdaıda alyp júrý úshin paıdalanylady. Al «qylyshtasý» elementi qazirgi sport túri «fehtovanıa» degenge jaqyn keledi.
B) Túıreýge jáne kesýge arnalǵan qarý:
QANJAR – túıreýge jáne kesýge arnalǵan qarý. Quraldy syrtqy pishinine qaraı otyryp, jaqyn urys qarýlaryna jatqyzýǵa bolady. Bul qarýdyń alǵashqy túrleri neolıt zamanynda, keıin qola dáýirinde qaıtalanady,- delinse, al Sózdikte: «Qanjar - belge baılap júretin eki júzdi, ushy úshkir ótkir pyshaq»,- dep berilgen.
«Qobylandy batyr» jyrynda:
Qanjar qaldy qaıysyp,
Semser qaldy maıysyp.
«Alpamys batyr» jyrynda:
Aq qanjaryn sýyryp,
Zamanasyn qýyryp,
Shubardy basqa shabady.
V) Soqqy jasaý, urý jáne túıreýge, shanshýǵa arnalǵan qarý:
Arheologıalyq málimetterge súıensek, shaqan qoıan qoltyq urystyń basty qarý bolsa kerek. Degenmen, qanjarǵa qaraǵanda, shaqan túrleri Shyǵys, Soltústik jáne Ortalyq Qazaqstan aımaqtarynda ǵana kezdesedi.
Sózdikte: «SHAQAN (chekan) – soqqy jasaý men túıreýge arnalǵan qural. Eki bólikten turady: shaqannyń ózi, ıaǵnı zaqymdaıtyn bóligi jáne ustap júretin aǵash saby nemese tutqasy,- dep berilgen.
NAIZA – ushy istik, metaldan istelgen uzyn aǵash saby bar, qadalǵysh nemese laqtyrmaly soǵys qarýy. Alǵashqy da ushy ushtalǵan taıaqtan jasalady. Bertin kele uzyndyǵy 1,5 – 5 m. deıin jetetin aǵash sapqa tastan nemese súıekten (tas ǵasyrynda) metaldan (qola dáýirinen bastap) úshkir ush ornatylǵan túrleri shyqty. Qazaq batyrlary men jaýyngerleri de naızamen qarýlandy.
Dospambet jyraýda:
Alty qulash* aq naıza,
Usynyp shanshar kún qaıda.
Abyl aqynda:
Emen sapty bolat naıza
Syndy deıdi uńǵysynan.
Joǵarydaǵy jyr joldarynan naızanyń neden jasalǵanyna qaraı túrlerin baıqaýǵa bolady: aq naıza, atpa naıza, bolat naıza, qońyraýly naıza, jalań naıza, qaraǵaı naıza, tolǵaýly naıza, qımaly naıza, jelekti naıza t.b.
SOIYL – qolǵa ustaýǵa yńǵaılap jonǵan, qarý retinde paıdalanylatyn myqty, uzyn aǵash.
Buqar jyraýda:
Aq myrzamdy óltirdiń
Aq soıylmen tóbelep
Ýa, sen tanymaı ketip baramysyń?,- degen joldardaǵy «aq soıyl» sózi – súırete-súırete ábden aǵarǵan soıyl»,- degen maǵynany bildiredi.
«Qambar batyr» jyrynda:
Tarta soqty (soıylyn)
Bere almaı kópke turysty;
... «Soqtyǵa kórme bizge!» – dep,
Alshyorazdan saýǵa surady.
«Alpamys batyr» jyrynda:
Moınyndaǵy sotamen
Árqaısysyn bir saldy.
Asamenen basqa urdy,
Tura almastaı tas qyldy,- degen jyr jolyndaǵy «sota» sózi «shoqpar» maǵynasynda qoldanyp tur. Múmkin, jyrdy jetkizýshi «shoqpar» sóziniń o bastaǵy alǵashqy formasy jergilikti dıalektide «sota» sózi ekenin bilip, jyr arqaýyna qosqan-aý degen oıǵa jeteleıdi.
SÚŃGİ – birneshe qyrly, ushy úshkir, temirden, bolattan jasalǵan aǵash sapty qarý.
«Qobylandy batyr» jyrynda:
Asyldan soqqan súńgimdi,
Yrǵaı alyp saptaýǵa.
Nurym jyraýda:
Erler ótti qarasam,
Kók súńgisin óńgergen,
Aýzyn kópke teńgergen.
... Aq súńgisin* óńgerip,
Jaýǵa jalǵyz jónelgen,- degen joldardaǵy «kók súńgi – asyl metaldan, bolattan jasalǵan qymbat súńgi,- degen maǵynany bildirse, al *Aq súńgi – súńginiń saby aq bolattan jasalǵandyǵyna baılanysty atalýy múmkin-aý,- dep oılaımyz.
SHOQPAR – bir basy dóńkıip jumyr kelgen soǵys qarý. Túrki halyqtarynda kóne zamannan qoldanylyp kelgen soǵys qarýy. Soıyldan qysqa, bas jaǵy jumyr bolady. Muny yrǵaı, tobylǵy, qaıyń sıaqty qatty aǵashtardan jasaıdy. Yrǵaı, tobylǵydan shoqpar jasaǵanda túbirin qosa qazyp alady da, bas jaǵyn jumyrlaıdy. Keıde shoqpardyń basyna temir nemese qorǵasyn quıady.
Qatty aǵashtan jasalǵan, basy qos judyryq shamalas, saby 90-110 sm soǵys qarýy.
«Alpamys batyr» jyrynda:
Aýyrlyǵy bir batpan
Burshaqtaı shoqpar urady.
GÚRZİ // KÚRZİ – erte zamandaǵy soǵys jáne ań aýlaý quraly; shoqpar, temir shoqpar. Ertede palısa, býlava atalyp, orystyń jaıaý áskeriniń quraly, keıinnen bılik belgisi bolǵan. Qazaqta gúrzi batyrlar jyrynda keıde eski dinı túsinikterde kezdesedi. Mysaly, dindar adamdar gúrzini jerlengen ólikten suraq alýǵa kelgen perishtelerdiń qolyndaǵy zat maǵynasynda kórgen.
Erte dúnıede qaǵanat bılegen handarymyz han taǵyna otyrǵanda kúrzi ustap otyrý dástúr bolǵan. Sodan beri kúrzi bıliktegi kúsh ıesiniń rámizdik belgisi bolyp sanamyzda qaldy.
«Alpamys batyr» jyrynda:
Qolyndaǵy kúrzimen
Ketti salyp basyna.
Osy urǵan kúrzige,
Qular edi shapqanda,
Qoıqaptyń taýy, tasy da.
KELTEK – shoqpardyń shaǵyn túri.
«Qambar batyr» jyrynda:
Qolynda bir-bir keltegi,
Jyn urǵandaı burqyldap,
Adamnyń bárin jınady.
SAQ ETER – bos moıyn shoqpar.
Dospambet jyraýda:
Saq eter tıdi sanyma,
Saqsyrym toldy qanyma.
Jyr joldarynan shoqpardyń eń kóne túri - gúrzi//kúrzi, al shaǵyn túri - keltek, saq eter t.b. kezdestirdik.
Qoryta kelgende, aldymyzǵa áskerı qarý túrlerin tildik turǵydan taldaýdy maqsat etpegendikten, ǵalym R. Syzdyqova: «Ásirese, búgingideı ana tilimiz – qazaq tiliniń dárejesi kóterilip, áleýmettik júgi artqan kezde, osy tildiń barsha baılyǵyn ıgerý, tarıhyn bilý – rýhanı paryzymyz bolmaq»,- dep jazǵandaı, áskerı qarý termınderin ózge tilden aýdarma, kálka arqyly qabyldaýda góri, halyq aýyz ádebıeti muralarynda kezdesetin áskerı qarý-jaraq ataý-termın sózderge úńile zertteıtin ýaqyt jetti. Olardy ulttyq áskerı termınologıa aıasynda júıeleý – til mamandary men áskerı mamandarynyń alda turǵan keleli mindetteriniń biri.
Manasbaı QOJANULY
