«Endigi tór – eldiki, tóreniki emes»
Bul qazaqtyń qazaqtyǵy, ulttyǵy saqtalǵan, bir týdyń astyna jıylyp, eltańbasyn bekitken Alashorda úkimeti qabyldanǵan kúni aıtylǵan sóz. Ahmet Baıtursynuly, Halel Dosmuhambetov, Smaǵul Sádýaqasov syndy el zıalylary túbi óz maqsattaryna jetken kúni aıtylǵan sóz. Bul qazaqtyń kósemi, elbasy, Alashorda úkimetin qurýshy ári tóraǵasy Álıhan Bókeıhannyń aıtqan sózi.
Qazaqtyń mańdaıyna bitken naǵyz basshy, ult kósemi Álıhan Bókeıhannyń armany, Alash jolyndaǵy ómiri 12 jeltoqsanda Ǵabıt Músirepov atyndaǵy Qazaq Memlekettik akademıalyq balalar men jasóspirimder teatrynda sahnalandy. Alash zıalylary týraly «Alashtyń Álıhany» qoıylymyn sahnalaǵan Bıken Rımova atyndaǵy Taldyqorǵan drama teatry, dep habarlaıdy Qamshy.kz aqparat agenttigi.
Qoıylym Keńes Úkimetiniń halyq komısarlar keńesiniń tóraǵasy Lenın men ulttar komısarıatynyń komısary Stalınniń Alashorda úkimetin moıyndaǵany jaıynda resmı hat kelýinen bastaldy. Alash zıalylary bul jańalyqqa bórkin aspanǵa atyp qýandy. Alashorda úkimetiniń tóraǵasy Álıhan Bókeıhan Ahmet, Halel, Smaǵul syndy janyndaǵy senimdi serikterine el múddesi úshin atqarylýy tıis mindetterdi bólip berdi. Ahmet Baıtursynulyna qazaqtyń tilin óshirmeýdi tapsyrsa, Smaǵul Sádýaqasovqa ult mádenıetiniń joǵalmaýyn qadaǵalaýǵa tapsyrdy. Al Halel Dosmuhambetov pen Álimhan Ermekovke qazaq jeriniń shekarasyn bekitip, kartasyn jasaýdy tapsyrdy. Qolyndaǵy bar aqshasyn Alash ıgiligi úshin álgi tapsyrmalardyń oryndalýyna taratty. Abaıdyń óleńderimen tynystaýymyzdy, japon elinen úlgi alýymyzdy qalady. Túbinde Japonıa sekildi qaryshtap damyǵan memleket qataryna Qazaqstannyń da qosylatynyna sendi. Alaıda qazaq arasynan shyqqan komýnıserdiń satqyndyǵynan táýelsiz el úshin janyn pıda etken qaıratkerler qýǵyn-súrginge ushyrap, ólim jazasyna kesildi. Alashorda úkimetiniń qurylǵan kúninen bastap, Álıhan Bókeıhannyń atylǵanyna deıingi ýaqytty jetisýlyq teatr bir jarym saǵatta sahnalady.
Alashtyń Álıhany qazaq arasyna oraldy
Ult kóseminiń rólin somdaǵan akter Kendebaı Temirbaıuly teatrǵa jınalǵan qaýymdy sol zamandaǵy Álıhanmen qaýyshtyrdy. Álıhannyń armany, qýanyshy, muńy, úreıi ár qazaqtyń kókeıine oı saldy, ult kósemimen birge tolqydy, sonymen birge qýandy, qaıǵyrdy, júregimen sezindi. Buǵan zalda otyrǵan kórermenniń qoshemeti men kóz jasy dálel.
Uly tulǵanyń rólin somadaǵan, ony halyqpen qaýyshtyrǵan Kendebaı Temirbaıulymen suhbattasýdyń reti tústi.
–Kendebaı myrza, Alashorda úkimeti jaıly qoıylym kóp emes, al Almatyda buryn-sońdy múldem qoıylmaǵan. Sizderge mundaı oı qaıdan keldi?
–Osydan bir-eki jyl buryn Almatyǵa jolymyz túsip, úlken meıramhanada Bolat Múrsálimniń, jáne úlken azamattardyń bas qosýymen «Alashorda» kitap-albomy jáne «Alash áskeri» atty jınaqtardyń tusaýkeserinde boldym. Sonda «Apyrmaı, osyndaı uly tulǵalardyń ómirin bizg ekezinde oqytqan joq, ol kezde bári aqtalmady» degen oı keldi. Degenmen sol kúngi kesh meniń júregime shoq saldy, ot saldy. Sol kúni «nege osyndaı uly babalar týraly jaqsy bir qoıylymdy teatrda kórsetpeske» dep oıladym. Sóıtip áriptesterime keldim de jańaǵy eki kitapty qoldaryna ustattym. Ol jerde aıtarlyqtaı aqparat bolǵan joq, biraq babalarymyzdyń qaı jerde, qaı jıynda, qaı sıeze otyrǵanyn kórsetetin fotosýretter boldy. Oıym áriptesterime de unady.
Akter bolǵan soń uly tulǵanyń rólin somdaýdy armandaǵanymdy jasyrmaımyn.. Bul meniń armanymdaǵy aq qusym, aq suńqarym, meniń armandaǵy qyranym ushqan.
–Mundaı uly tulǵanyń rólin alyp shyǵý qanshalyqty aýyr boldy? Qoıylymnan keıingi áserińizben bólime otyryńyz
–70-jasqa taıap qalǵan kezde osyndaı ról arqyly el aldynda, halyq aldynda, ásirese áriptesterimniń aldynda ómirimniń shyǵarmashylyq jolyna qorytyndy jasadym.
Róldi qalaı alyp shyqqanym, bir jerde súringenim, qaıta kóterilgenim, oıymdy jetkize alýym, keı jerde jetkize almaýym – munyń bári ózime málim. Áttegenaılar bolmady emes, boldy. Biraq halyqtyń yqylasy, qoshemeti meniń eńsemdi kóterdi. Óner adamynyń ózi bala sekildi. Paıǵambar jastan asyp ketsem de balań kóńilden asa almadym. Óner adamynyń bar qudireti de sonda.
Bul meniń ǵana emes, barlyq áriptesterimniń eńbegi. Eń basty eńbek qoıýshy rejıserdiki. Rejıserimiz – Qazaqstannyń halyq ártisi Ersaıyn Tóleýbaı degen úlken azamat.
Qoryta aıtsaq, munyń bári teatr ujymynyń eńbeginiń jemisi. Al sizderdiń osynda júrgenderińizdiń ózin ónerge degen qamqorlyq dep túsinemin.
Sóz sońynda ardager akter retinde artynan ergen jastarǵa senim bildirip, Bıken Rımova teatrynyń mereıi qashan da ústem bolsa eken degen nıetin bildirdi.
Kıno jáne teatr aktrısasy, Bıken Rımova atyndaǵy teatrdyń joǵarǵy sanattaǵy artısi Almahan Kenjebekova Alashorda úkimeti týrasynda qoıylym qoıǵan teatrymen maqtanatynyn jetkizdi.
«Uzaq jylǵy qazyna, arhıvte jatqan qazyna. Beti azdap ashylǵanymen, mynadaı teatrlardyń shańyraǵynda jandy daýyspen, akterlerdiń únimen, júregimen, rejıssýranyń aıtatyn oıymen shyǵyp otyr. Biz respýblıka boıynsha osyndaı dúnıeni qoıyp otyrǵan ekinshi teatrmyz. Oblystyq teatrdy ataǵanymen, bizdegi jastardyń eńbegi zor. Biz 1975 jyly teatr ashylǵaly beri kele jatqan alǵashqy býynbyz, sondyqtan búgingi jastarymyzdy laıyqty túrde daıyndap kelemiz. Búginde jasymyz 70-ke kelip otyr. Mine, endi ónerdiń maıyn ishken «master» boldyq degen jasymyzda, Kendebaı Temirbaıuly degen azamatymyzǵa Álıhannyń róli túsip tur. Eldiń bári rıza. Oblystyq teatrlar kóbine kórine bermeıdi ǵoı. Zıaly qaýymnyń aldyna shyǵa bermeıdi. Bizdiń ishimizdegi bulqynyp jatqan arman, shabytymyz búgin ashyldy», - dedi Almahan Kenjebekova.
1917 jyldyń 12 jeltoqsany saǵat túski 15:00-de qazaq zıalylarynyń Alash avtonomıasyn quramyz dep sheshim shyǵarǵan kúni.
«Dekabrdiń 12-si kúni tús aýa saǵat 3-te dúnıege Alash avtonomıasy kelip, azan shaqyrylyp, at qoıyldy. Alty alashtyń balasynyń basyna aq orda tigilip, alash týy kóterildi...
Bul bek tarıhı kún», - dep jazdy Alash zıalysy Álimhan Ermekov óz esteliginde.
Al 13 jeltoqsan Alashordanyń 15 múshesi anyqtalyp, úkimet jasaqtalǵan kún. Iaǵnı búgin Alashorda úkimetiniń qurylǵanyna 100 jyl toldy.
