Keıingi kezde úlken bir ıgilikti maqsat-múddemen usynylǵan «Rýhanı jańǵyrý» bastamasyn keıbir qalamgerler ózin kórsetý, ataq-dańq jınaýdyń quraly retinde paıdalanyp júr me degen qaýpimiz de joq emes.
Óıtkeni, rýhanı jańǵyrý degenimiz ádebıetimizdi de jańǵyrtý. Al, ádebıetimizdi jańǵyrtýdyń bir joly «Rýhanı jańǵyrý» degen báıge jarıalap toptasyp alyp birin-biri maqtaý emes, qaıta onyń kem-ketigin de aıtý emes pe?! Ekinshiden, rýhanı jańǵyrý degenimiz joǵarǵy jaqtaǵy inileri iliktirip qoıǵan tizim arqyly bir-eki aqynnyń Fransıany, Japonıany, Ispanıany aralaýy emes. Úshinshiden, rýhanı jańǵyrý degenimiz aqshanyń kózin taýyp solardyń ortashalaý ne odan da tómen óleńderin shetel tilderine aýdarý emes. Eshqandaı bir ádebı ujymnyń, ne komısıanyń taldaý-talqylaýynsyz aqsha tólep ıspan, koreı, aǵylshyn tilinde shyqqan baldyr-batpaq sol óleńderdi oqyǵan sheteldikter «e-e, qazaq degen qashan kórseń bóksesi jer ıiskemeı kóship júretin mádenıetten kenje qalǵan halyq deıtin edi, óleńderiniń túri mynaý bolsa sol ras eken ǵoı» deıtinine kúmán joq. Jaqynda osy kúngi kóp laýreat aqynnyń biri «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy aıasynda shetelge baryp qazaq ádebıeti týraly sóılegen sózin oqydym. Birinshiden, ol qansha jerden laýreat bolsa da kesheli-búgingi qazaq ádebıetiniń jaı-kúıi haqynda shetelge baryp tolǵaý sóz sóıleıtindeı úlken talant, ne bilikti ádebıet synshysy, ne ádebıet tarıhshysy emes. Ekinshiden, Prezıdent apparatyndaǵy osy ispen aınalysatyn basqarma qyzmetkerleri «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy aıasynda shetelge issaparǵa jibererde elimizdegi eń bir daryndy aqyn-jazýshylardy óte muqıat súzgiden, irikteýden ótkizýi kerek-tuǵyn. Jasyratyn nesi bar, bul jerde de álgindeı «aǵaly-inilik», týma-týystyq basym bop ketti me dep qorqamyz. Al álgi laýreat baýyrymyz shetelge barǵanda búgingi qazaq ádebıetiniń kórnekti ókilderi retinde ataǵandardyń ishinde kimder júr deısiz ǵoı? Olar: Dıdar Amantaı, Aqberen Elgezek, Júkel Hamaı, Qasymhan Begman, Serik Aqsuńqaruly. Qudaıdan úmitińiz bolsa, aıtyńyzshy Dıdar Amantaıdyń kitaptarynda qazaq tiliniń shubarlanýy onyń qazaqsha sóz saptaı bilmeıtini, kórkemdik sheberlikten jurdaılyǵy, oı-óristiń deńgeıi tómendigi týraly talaı aıtylyp ta, jazylyp ta júrgen joq pa? Aqberen Elgezek degenniń óleńderindegi adam uıalatyn oǵashtyqtar týraly baspasózde ózimiz talaı ret aıtqanbyz. Ony qaıtalap jatpaı-aq qoıalyq. Serik Aqsuńqarulynyń óleńderiniń kemshiligi men orasholaqtyǵy týraly belgili aqyn Amanhan Álim baspasózde de, ınternet saıtta da, Jazýshylar Odaǵynyń jıynynda da talaı ret kózge shuqyp turyp aıtty. Endeshe Eýropaǵa rýhanı jańǵyryp qaıtýǵa baryp sol Amanhan talaı márte bultartpas dálel-dáıekpen syn aıtqan Serik Aqsuńqarulyn, óleńderiniń oılary qısynsyz, oqyrmanyn sendirmeıtin jalǵan oıshyldyq ekeni talaı ret synaǵan Erlan Júnisti, jańaǵy Dıdar Amantaı men Aqberen Elgezekti, Júkel Hamaıdy eýropalyqtarǵa búgingi qazaq ádebıetin qalyptastyrýshylar jáne damytýshylar dep tanystyrý ádebıetimizge jasalyp otyrǵan qıanat, ultymyzdy uıatqa qaldyrarlyq is emes deı alasyz ba? Eger rýhanı jańǵyrtatyn qýatty qarýdyń biri ádebıetimizdiń laýreat–ókili atanǵan azamattyń talǵam, talabynyń deńgeıi osyndaı bolsa shynymen rýhanı jańǵyra alamyz ba?
Eshbir shapaǵat ta, kesapat ta, jaqsy da, jaman da sebepsiz óz-ózinen bola qalmaıdy. Búgingi ádebıetimizdiń bulaısha quldyraýyna birinshiden qazaq ádebıetinde ózindik orny bar jasy 80-niń seńgirine jaqyndap, 90-dy tobyqtan qaqqaly júrgen aqsaqaldarymyzdyń jastarǵa ádil, aqsaqaldyq úlgisóz aıtpaýy, jumsaq minezdi shal atanýdy ǵana oılaıtyny sebep bolyp otyr. Bul aqsaqaldar onysymen qoımaı, «tuǵyrdan tulpar, saýysqannan suńqar» jasap, joq talantty bar dep nebir orasholaq, oı-órnegi joq, áıteýir qolyna qalam ustaǵan talaılarǵa Memlekettik syılyq laýreaty, «Alash» syılyǵynyń laýreaty ataǵyn alýǵa járdemdesip, onsyz da ataqqumar, qýlyǵyna quryq boılamaıtyndardy ádebıetimizdiń tórine shyǵaryp qoıdy.
Óz basym bul jerde prozaıkterdi emes, poezıany kúnkóris pen ataq-dańq shyǵarýdyń quralyna aınaldyrǵandardy aıtyp otyrmyn. Kópke topyraq shashpaıyq, biraq búginde Memlekettik syılyqtyń laýreaty atanyp júrgen aqyndardyń birli-jarymynan basqasynyń bári derlik bul ataqty alýan túrli qýlyq, jaǵympazdyq jolmen alǵanyn qalyń qazaq biledi. Bul laýreattardyń ishinde kim joq deısiz: áýeli 6-7 márte laýreattyqqa túsip aqyry ala-almaǵasyn «men rak aýrýymen aýyramyn, dárigerler birneshe aı ǵana ómiriń qaldy dedi» dep te, 4-márte túsip ala-almaǵasyn «ólgennen keıin biz de laýreat atanarmyz» dep jylap-eńirep maqala jazǵan da, jurt áýlıelerge túneıdi, onan da myna kisiniń basyp ketken izine túneńder» dep ataqty bir aǵamyzdy maqtap óleń jazyp alǵan da, t.b. júr. Solardyń bir-ekeýi jaqynda shetelge baryp akademık atanyp keldi. Sonysyn ınternette aıtyp maqtandy. Meıli, qaı qısyqty túzeısiń, alaıaqtar men jaǵympazdar, qýshykeshter men jylpostardyń zamany bolyp tur ǵoı búginde dedi jaqynda bir dosym. Mine, qazaqty, osy bir «neǵylasyń», «qaıtesiń» keri ketiretinin talaı-talaı ǵulama shaıyrlar aıtqan. Qazir álgi Memsyılyq laýreaty, «Alash» laýreaty atanyp alǵan aqyndar ózderiniń bul ataqty alý jolyndaǵy álgindeı «ádistemeleri» men «ómirlik tájirıbelerin» ózderiniń shashbaýyn kóterip júrgen, búgingi alakúlik zamannyń qýlyq-sumdyǵyn ábden ıgerip alǵan keıbir jylmaqaı jastarǵa úıretetin sıaqty. Iá, qazir ásirese qolyna qalam ustap, jurtqa tanymal bolýdy ǵana aldyna maqsat etip qoıǵan, shalaqumar óleńshiler kóp. Zamana-túlkini tazy bop qýý jolyna túsip ap jortyp júrgen qýlar álgi 60-ty alqymdap, 70-ke jetip qalǵan laýreat aǵalaryn jaǵalaıdy. Madaq maqalasymaqtar jazyp, bir-birimen ıntervú uıymdastyrady da sol aǵalaryn esh dálel-dáıeksiz maqtaı jóneledi. Olar Memsyılyq laýreaty ataǵyn alyp ana jerde de myna jerde de dúrkiretip kezdesýler ótkizip júrgen aǵataıyna arnap «Ustaz» dep «Ulaǵa» dep, endi biri «Maestro» dep gazetke atyn atap turyp óleń jazǵanyn da kórdik. Sondaı aqyn symaqtyń bireýi qazir Aqordada ájeptáýir qyzmette júr. Ózderin sóıtip ótirik kókke kóterip jatqan soń laýreat aǵalar da búgingi jastar poezıasynyń kem-ketigi týraly aǵalyq sóz aıtýdyń ornyna alaǵan qolym beregen dep solardy maqtap qoıady. Jaqynda bir laýreat aǵasy osyndaı bir inisin «100 jańa tulǵanyń» biri dep usynǵanymen turmaı, «Rýhanı jańǵyrý» báıgesiniń komısıa múshesi qyp qoıdy. Bul laýreat aqyndardyń birde-biri búgingi jastar poezıasyndaǵy kózge shyqqan súıeldeı bolyp kórinip turǵan kemshilikter, kórkemdiktiń, sheberliktiń joqtyǵy, olarda jalǵan ýaıym, jalǵan oıshyldyq basym ekeni, onysy adamdy sendirmeıtini, tipti, til bilmeıtindigi týraly jumǵan aýzyn ashpaıdy. Óıtýdiń ornyna sondaılardyń bir-ekeýin «sart máziretin jasap» degendeı maqtap qoıady. Aý, munyń ne deseń, bul –jastarǵa qamqorlyq deıdi. Qazir ne kóp músháıra, báıge, festıvál, pálenshekemniń atyndaǵy syılyq sıaqty is-sharalar kóp. Álgi laýreat aǵalar aqty-aq, qarany-qara dep ádil sózdiń aq týyn kóterip otyrýdyń ornyna sondaılardy músháıra, báıge, festıváldardyń laýreaty, júldegeri, jeńimpazy atandyryp asyǵyn alshysynan túsirip otyrady. Ol az bolsa «Sender ádebıettiń altyn kópirisińder» dep odan saıyn esirtip qoıady. Olar búgingi ádebıetimizdiń myna kúıimen kete berse buratola qurdymǵa ketetinin bilmeı júrgen joq. Biledi. Biraq olarǵa báribir. Alar laýreat ataǵyn alyp aldy. Ózderi jazǵan shatpaqtaryn shet elder tilinde shyǵaratyn aqshany bireýler taýyp berip jatyr. Sol shet eldikter olardyń shatpaqtaryn oqyp qazaq poezıasyn mazaq qyp kúlip jatyr ma onymen sharýasy joq. Myna jaqta Memsyılyq, Alash syılyǵynyń laýreaty edim, aqyn edim dep aýdan, oblys ákimderine, aqshalylarǵa sharýasyn bitirtip alady, jer-jerde kezdesýler ótkizedi. Qysqasy, óz esebi túgel. Sosyn bireýge syn aıtyp jekkórinishti kórinip basynyń iskeni ne? Mine, keıbireýler qazir osylaısha «rýhanı jańǵyryp» júr. Al ádebıetimizdiń hal-jaǵdaıy álgindeı.
Myrzan KENJEBAI, aqyn
Mádenıet qaıratkeri
