23 jastaǵy Polsha azamaty Vácheslav Chernev toǵyz til biledi. Onyń ishinde qazaqsha erkin sóıleıdi. Zaǵıp bolsa da, eńbekqor, talantty jigit Qazaqstannyń qoǵamdyq-saıası ómirin qalt jibermeı qadaǵalap otyrady. Elimizge alǵash kelgen qonaqpen Qamshy.kz aqparat agenttiginiń tilshisi suhbattasty.

— Qazaqstanǵa birinshi ret kelipsiz, bul sizdiń qazaqtildi ortamen alǵash aralasýyńyz ba?

– Iá, bul – Qazaqstanǵa birinshi saparym. Ózim Varshava ýnıversıteti Shyǵystaný fakúltetindegi Túrkitaný jáne Orta Azıa halyqtary kafedrasynyń doktarantymyn.  Bashqurt, tatar, qazaq halyqtarynyń til men mádenıeti maǵan eshqashan jat bolǵan joq.

Jalpy men basynda bashqurt tilin úırenip, sol arqyly qazaq tiline qyzyǵýshylyǵym oıandy. Ýfa qalasyndaǵy Bashqurt fılologıa fakúltetinde stýdenttermen bashqurtsha sóılesip júrgenmin. Keıin qazaq stýdentterimen aralasa kele, qazaq tilin meńgerdim.

Bashqurttar men qazaqtar bir-biriniń tilin tez túsinedi dep oılaımyn. Qazaq tilin eń alǵash Orynborda  kóz dárigerine qaralyp júrgenimde estidim. Syrttaı tatar, bashqurt tilderine qatty uqsattym.

Qazaqstanda qazaqtardyń kópshiligi oryssha oılaıdy. Tek Qazaqstanda ǵana emes, Bashqurtstanda da osyndaı sana qalyp qoıǵan.

Tek qazaqsha ǵana sóıleýim orys tiline nemese basqa tilderge qarsy shyǵamyn degen sóz emes. Qazaqstanǵa arnaıy kelip otyrǵan soń osy eldiń memekettik tilinde sóıleýdi jón kóremin.

–Qazaq, bashqurt tilderin ne maqsatta úırendińiz?

– Eń alǵash Orynbor memlekettik pedagogıkalyq ýnıversıtetinde joǵary bilim aldym. Onda aǵylshyn, fransýz bólimderinde oqydym. Aǵylshyn tilin meńgergen adamdy kez kelgen jerde tabýǵa bolady. Qazaqstanda bolsyn, Bashqurtstanda bolsyn,  aǵylshyn tilin biletin maman kóp. Al bashqurt, arab, qazaq tilderi onsha taralmaǵan. Osy maqsatta Bashqurt memlekettik pedagogıkalyq  ýnıversıtetinde bashqurt, arab tilderin oqydym. Joǵaryda aıtqanymdaı, qazaq tiline degen qyzyǵýshylyǵym bashqurt tilin úırenip júrgen kezden bastaldy.

Aǵylshyn, fransýz tilderin mektep kezinen oqydym, al bashqurt tili men qazaq tilin,sóılesetin orta bolmaǵandyqtan, óz betimmen ıgerýime týra keldi. Gramatıkaǵa qatysty maǵlumattardy ǵalamtordan taptym.

–Qazaq tilin úırený kezinde qandaı da bir qıyndyqtar boldy ma?

– Qazaq tilin úırený men úshin asa qıyn boldy deı almaımyn. Sebebi qazaq tili bashqurt tiline óte uqsas. Árıne, aıyrmashylyqtar bar. Mysaly, bashqurt tilinde «henle» degen sóz bar. Qazaq tilinde ol – «sińli», alaıda men «sińli» degen sózdi qoldana almaımyn. Sebebi er adamnyń sińlisi emes, qaryndasy bolady.  Bashqurttarda «qaryndash» degen sóz bar, biraq ol kóne sóz bolyp sanalady. Osy jaǵynan azdap shatastym. Qansha degenmen, fonetıkalyq jaǵynan da biraz ózgeshelik bar.

Qazaqstan prezıdenti Nursultan Nazarbaev: «Ár qazaqqa qazaq tilin bilgeni – paryz, bilmegeni – uıat», – dedi ǵoı. Osy oraıda mynadaı suraq týady: zaǵıp jandar, dısleksıasy bar adamdarǵa da osyndaı talap qoıylýy kerek pe? Sizshe qalaı?

Biz olardyń qazaq tilin úırenýine kómektesýimiz qajet. Aǵylshyn, polák, t.b. tilderde kózi kórmeıtinderge arnalǵan dybystyq baǵdarlamalar bar. Alaıda qazaq tilindegi nusqasy joq. Sondyqtan soqyrlardyń deni qazaqsha emes, oryssha sóıleıdi. Al braıl júıesin jastardyń kópshiligi qoldanbaıdy. Braılmen shyǵatyn kitap az, mańyzdy kitaptar múlde joq deýge bolady. Qazirgi tehnologıalar damyǵan zamanda daýys júıesi iske qosylǵan baǵdarlamalar keńinen qoldanylyp jatyr. Qazaqsha baǵdarlama jasalýy kerek, áıtpese qazaq tilin úırenýge múmkindik bolmaıdy.

Jańa latyn álipbıindegi apostroftar qarapaıym adamdarǵa qıyndyq týdyrady. Al soqyrlarǵa she? Dybystyq baǵdarlama apostrofpen jazylǵan sózderdi oqı almaýy múmkin. Apostrofpen jazylǵan qarapaıym «s» nemeshe «sh» áripterin zaǵıptar qalaı aıyrady. Sondyqtan dıakrıtıkalyq belgilerdi qoldanǵan jón dep oılaımyn.

–Jalpy qansha til bilesiz?

–Toǵyz til bilemin. Aǵylshyn, polák, orys, nemis, bashqurt, tatar, túrik tilderin jaqsy meńgergenmin. Ispan tilin túsinemin, biraq qatemen sóıleımin. Al qazaqshama ózińiz baǵa berińiz (kúledi).

–Toǵyz til biletin polıglottan tildi tez úırenýdiń qupıasyn suraǵym kelip otyr...

–Kez kelgen tildi onyń gramatıkasyn túsinbeıinshe, úırenýge bolmaıdy. Ár sózdi jattaǵanda mysal qurastyryp, uǵynyp jattaý kerek.

– Ultyńyz kim?

– Orys deseńiz de, polák deseńiz de bolady. Men ózimniń shyqqan tegimdi bes urpaqqa deıin teksergende onyń aralas ekenin bildim. Mende orystyń da, poláktyń da, belorýstiń de qany bar.

–Ómirge degen qulshynysty qaıdan alasyz?

– «Qudaıǵa ılanbaıtyn bolsam, men eshnárseni basqara almaıtyn edim» degen jaqsy sóz bar. Osy sózdi árqashan aıtyp júremin. Dostarym, jaqyndarym, otbasym meni qatty qoldaıdy. Iaǵnı ómirge degen qulshynysty osy kisilerden alamyn.

 Suhbattasqan Nazerke Musa