Kolorad qońyzymen tanystyǵymyz bala kúnnen bastalǵan. Jaz boıy esik aldyndaǵy baý-baqshanyń kútimin ermek qylatyn ákem mańdaı terimen ósirgen kókónisterin álgi zıankesten qyzǵyshtaı qoryp júretini esimde. Qara men sary jolaǵy jarysqan súıkimsiz jándikti kartop japyraǵynan alastaýǵa shama-sharqymyz kelgenshe biz de kómektesetinbiz. Al, búginginiń «koloradtary» burynǵydan ózgerek.
Túr-túsi kolorad qońyzyn eriksiz esińizge túsiretin Georgıı lentasy ádette Jeńis kúni qarsańynda jańbyrdan keıingi sańyraýqulaqtaı jan-jaqtan tóbe kórsete bastaıdy. Oǵan etimiz úırenip ketken. Alaıda merekelik naýqan máresine jetkeli tórt aıdyń júzi boldy. Dese de, Almatyda Georgıı lentasyn jelbiretkender sany kúnnen kúnge artyp keledi. Ánsheıinde ańǵarylmaýy múmkin, al jol keptelisi kóbeıgende álgi belgibaýdy baılap alǵandar birden kózge urady. Bireýiniń aınasynda, endi biriniń antenasynda jelbirep barady. Georgıı lentasy men gvardıalyq lentany shatastyryp júr dep jolaq lenta taqqannyń bárin aqtap alatyn ádetimiz bar áý bastan. Biraq Shyǵys Ýkraınany dúrliktirgen shıelenis saıasat pen ıdeologıada usaq-túıektiń bolmaıtynyn dáleldep berdi.
Reseı Qyrymdy aneksıalaǵannan keıin Georgıı lentasyna degen kózqaras túbegeıli ózgerdi. Ýkraınanyń tutastyǵyna qaýip tóndirip, Donesk pen Slavánskti basyp alǵan separatısterdiń tósbelgi úshin dál osy lentany tańdaýy tegin emes. Olar Georgıı lentasyn ústemdiktiń belgisine balaıdy.
Tarıhqa úńilsek...
Shyn mánisinde, Uly Otan soǵysy ardagerlerine qurmet nyshany dep dáriptep júrgen lentamyzdyń tarıhy tym tereńde. Georgıı lentasy óz bastaýyn 1796 jyldan alady. Dál osy jyly Reseı ımperıasyn 34 jyl bılegen Ekaterına II patshaıymnyń jarlyǵymen «Jeńimpaz Georgııdiń» qurmetine 4 dárejeden turatyn Áýlıe Georgıı ordeni engizildi. Qara men sary jolaǵy taspadaı tartylǵan lenta sol ordenge baılanǵan. Tipti, orystar bul belgini hrıstıan dininiń senimine sáıkestendirip, eń qasıetti medal dárejesine deıin kóterdi. Georgıı ordenimen 1917 jylǵa deıin 10 myńǵa jýyq orys soldaty marapattalǵan. Olardyń arasynda Orta Azıa halyqtaryn jaýlaǵan qanqumarlar da bar. Keıin patsha úkimeti qulaǵan soń, bılikti qolyna alǵan Keńes úkimeti bul belgige túpkilikti tyıym saldy. 1943 jyly Keńes armıasy jaýyngerleriniń rýhyn kóterý úshin gvardıa tósbelgisi taǵaıyndalǵan. Alaıda Reseı Federasıasy 2000 jyly Georgıı ordenin áskerı orden retinde qaıta jańǵyrtty. 2005 jyldan bastap «Rıa-Novostı» agenttiginiń bastamasymen belgibaýdy Jeńis kúni qarsańynda taratý aksıasy beleń aldy. Bul dástúr 2008 jyly rekordtyq kórsetkishti baǵyndyryp, Reseı, AQSH, Ulybrıtanıa, Germanıa, Grýzıa, Belarýs, Abhazıa, Ýkraına, Grekıa, Italıa, Fransıa, Estonıa, Latvıa, Moldova, Ázirbaıjan, Qytaı, Vetnam, Belgıa, Qyrǵyzstan, Qazaqstan, Ózbekstan jáne Aýǵanstan sekildi álemniń 30-dan astam elinde taratyldy. Sol jyly 24 sáýir men 12 mamyr aralyǵynda úlestirilgen lentalardyń uzyn sany 50 mıllıondy quraǵan eken. Al, bıyl bul kórsetkish 100 mıllıonǵa jetken. 28-panfılovshylar saıabaǵynda lenta taratyp turǵan belsendi Evgenıa Kadıkova aksıanyń maqsatyn suraǵan «Azattyq radıosynyń» tilshisine ózin «Almaty paper» kompanıasynyń ókili retinde tanystyrǵan. Bul belgibaý «Rıa-Novostı» agenttiginiń tapsyrysymen jasalǵanyn, aksıanyń eshqandaı saıası astary joq ekenin aıtyp aqtalǵan. «Maqsatymyz – Uly Otan soǵysy ardagerlerine qurmet kórsetý», – depti belsendi. Alaıda Georgıı lentasynyń Jeńis kúnimen qandaı baılanysy baryn ol da, lentaǵa japa-tarmaǵaı qol sozǵan jurt ta túsindirip bere almaǵan. Fılosof Ábdirashıt Bákiruly «qamshy.kz» saıtyna bergen suhbatynda: «Jastar oǵan jyltyraq dúnıe dep qaraıtyn sıaqty. Al sony tyqpalap otyrǵandardyń áreketi – jymysqy saıasat ekeni anyq. Ómirde qaı salada bolmasyn – dinde, saıasatta buqaranyń saýatsyzdyǵyn óz paıdasyna sheship qalýǵa tyrysatyn tásil jıi qoldanylady. Mysaly, «Valentın kúni» degen adamnyń mahabbat sezimine áser etý arqyly hrıstıan dinin astyrtyn sanaǵa sińirý bolyp tabylady. Bul da soǵan uqsas qubylys», – deıdi.
«Jelidegi» jelik
Belgibaýdyń ımperıalyq astaryn sezgen Ýkraına tól nyshandaryn ulyqtaýdy, týy men ánuranyn, eltańbasyn qorǵaýdy qolǵa aldy. El prezıdenti Petr Poroshenko jarlyq shyǵaryp, Joǵarǵy Rada depýtattaryna separatıstik pıǵyldaǵy ózge elderden keletin sımvoldarǵa shekteý qoıatyn jáne memlekettik rámizderdi qurmetteýdi mindetteıtin zań jobasyn ázirleýdi tapsyrdy. Al bizde qalaı? Áleýmettik jelilerde qyzý talqylanady, qaýipti eskertken jazbany jeli qoldanýshylary óz paraqshalaryna ornalastyryp, kóppen bólisedi. Biraq jabýly qazan áli jabyq kúıinde. Máselen, jýyrda osy máseleni belgili jýrnalıs Toqtar Jaqash óziniń «Feısbýktaǵy» paraqshasynda kóterdi. «9 mamyrdyń ótkenine 4 aı bolsa da, Almaty kóshelerinde «koloradtyq» lenta taqqan kólikter tolyp júr. Keshqurym «Green» dúkeniniń janyndaǵy avtobeketten sondaı bir kólikti baıqap qaldym. Rólinde eńgezerdeı orys otyr. Esigin ashqyzyp, lentany alyp tastaýyn talap ettim. «Qazaqstan qoǵamyn ekige jarǵyńyz kelmese, separatıstik lentany alyp tastańyz!» dedim. Ol da boı bermeıdi. «Ýkraınada fashıser beıbit turǵyndy qyryp jatyr», – dep sandyraqtap ketti. Uzaq aıtystyq. «Georgıı lentasy bizdiń áýlıemizdiń qurmetine jasalǵan», – dep te soqty. Telefonǵa túsirmek bolyp yńǵaılana bergenimde, kóligin otaldyryp tura qashty. Osy kórinisten uqqanym: separatıster bizdiń tamyrymyzdy basyp kórip júr. Shyn máninde, ózderi de sol qylyǵy úshin ólerdeı qorqady. Al úndemesek, tóbemizge shyǵa bermek. Úlken-kishimiz jappaı lentany alyp tastaýdy talap etsek, olar da sabasyna túsedi», – delingen jazbada. «Ne isteý kerek?» degen suraq tóńireginde jelide qyzý pikirtalas bolǵan. Belsendi qoldanýshylar jazbaǵa 70-ten astam pikir qaldyrypty. Biri lenta taqqan kólikti órteý kerek dese, endi biri aerozoldi boıaýmen áınekterin aıǵyzdap, sýretin áleýmettik jelilerge taratyp, ábden masqaralaýdy usynady. Qysqasy, qurǵaq sózben ses kórsetkender jetkilikti. Georgıı lentasyn búıirine basyp, KSRO-nyń shıqandaı qyzyl týyn kókke kótergen Qyzyljardaǵy avtokólikter sherýin sýretke túsirip alǵan aqyn Dáýletkereı Kápuly da «Feısbýkty» shýlatqan edi. Jelidegi jurt biraz dúrlikti, «qol qýsyryp otyrýǵa bolmaıdy» desti. Alaıda sózden iske kóshken eshkim joq. Otarshyldyqty nasıhattaǵan barlyq belgilerdi, jat pıǵyldylarǵa qarsy aıǵaqtardy jınap, quzyrly organdarǵa talapqa saı shaǵym túsirilse, áńgime basqasha bolar edi.
«Jel turmasa, shóptiń basy qımyldamaıdy»
Saıasattyń «saıypqyrandary» qoǵamdyq sanany bıleý tásilderin jaqsy meńgergen. Bul lenta rasynda da Reseı ımperıasyn ańsaýshylardyń arandatý amaly bop shyqpasyna kim kepil? Georgıı lentasy Reseı Federasıanyń týyna aınalýy múmkin degen daqpyrt órship tur. Bul jel sóz emes, RF Memlekettik Dýmasynyń depýtaty Mıhaıl Degtárevtiń aýzynan shyqqan sóz. Depýtattyń «Govorıt Moskva» radıosynyń efırinde «memlekettik tý retinde Georgıı lentasyn paıdalanatyn kez jetti» degen málimdemesi qoǵamdy ábirjitti. Onyń aıtýynsha, jolaq lenta barlyq kezeńdi qamtıdy-mys: monarhıserdi de, keńestik júıede shyńdalǵandardy da. Demek, ázirge usaq-túıek bop kórinetin bir japyraq shúberektiń mısıasy orasan. Kezinde: «Kolorad qońyzdaryn Amerıkanyń barlaý basqarmasy KSRO-nyń aýyl sharýashylyǵyn qurtý úshin ádeıi qurlyq asyrǵan eken», – degen shý shyqqan. Shekaralyq shekteý degendi bilmeıtin, jer talǵamaıtyn búgingi «koloradtardyń» qarqyny burynǵydan qatty. Bútin eldigimizge, tutas táýelsizdigimizge qaýip tóndirýi múmkin.
Dáýren Babamuratov, «Bolashaq» respýblıkalyq qozǵalysynyń jetekshisi, saıasatker:
– Men Georgıı lentalaryna úzildi kesildi qarsymyn. Biraq dál qazirgi ýaqytta bul lentany taqqannyń bárine kúdikpen qaraıtyn bolsaq, kesiri ózimizge tıgeli tur. Olardyń bárin jappaı separatısterdiń qataryna kirgizýden aýlaqpyn. Dese de bul lentanyń o bastaǵy pıǵyly túsinikti, bul – qazaqqa qarsy aksıa. Ony taqqandarmen emes, taratqandarmen kúresý kerek dep oılaımyn. Qarsylyq bundaı lentalardy Reseıden kirgizbeý, satylymnan alyp tastaý, Jeńis kúninde taratýǵa tyıym salý sıaqty sharalardan bastalýy kerek.
Murat Ábenov, qoǵam qaıratkeri:
–Buryn osy lentaǵa asa mán bermeıtinmin. Tek Jeńis kúni qarsańynda kózimiz shalatyn. Mán-maǵynasyn bilmeı, jeńistiń nyshanymen baılanystyryp taǵatyndar basym boldy. Ókinishke qaraı, qazir bilmestikten góri ıdeologıalyq maqsatta qasaqana paıdalaný óris alyp barady. Onyń artynda úlken top tur dep oılaımyn. Úlkendi-kishili sharalardy uıymdastyryp júrgen adam retinde bul istiń mashaqatyn boljaı alamyn. Lentany jasatý úshin qarajat kózin tabý, tapsyrys berý, qattap-búktep shekara asyrý, birneshe eldiń, ár túrli halyq ókilderiniń nazaryn aýdarý – úlken uıymdastyrýshylyqty qajet etetin sharýa. Ásirese, Ýkraınadaǵy qaqtyǵystardan keıin osy jaıt meni qatty alańdata bastady.
Bul lentanyń Uly Otan soǵysyna túk qatysy joq. Georgıı lentasyn gvardıalyq lentamen shatastyrmaǵan jón. Georgıı lentasy patsha zamanynan beri kele jatqan Georgıı ordenine japsyrylǵan lenta, ol – otarshyldyqtyń týy, Orta Azıa halyqtary úshin basqynshylyqtyń belgisi deýge bolady bolady. Al gvardıalyq lentanyń jóni basqa. Bir baıqaǵanym, jeńis kúni qarsańynda elimizdiń tól nyshandary bederlengen áskerı formany kıe tura, keıbir qarýly kúsh ókilderi omyraýlaryna georgıı lentasyn taǵyp alatyndy shyǵardy. Bul tipti zańǵa qaıshy áreket, sonda olar basqa eldiń ústemdigin nasıhattap júr me? Onyń saıası-ıdeologıalyq astarynan túsinbegen kúnniń ózinde, áskerı azamat óziniń formasyna, memleket senip tapsyrǵan nyshandardyń bárine qurmetpen qaraýy tıis.
İssaparmen elimizdiń birneshe qalalarynda boldym, álgi lentanyń júrmeıtin jeri joq. Kóliktiń aınasyna, júk salǵyshyna qystyryp qoıady. Sonda ony jalaý qyp jelbiretken adamdar óz bolashaǵyn qaı memleketpen baılanystyrady? Qazaqstannyń topyraǵyn basyp, nanyn jeýge jarap tur, biraq el basyna kún týsa, murttary qısaıa qoımas.
Anar Lepesova, "Túrkistan" basylymy
