AQSH Reseıge alǵash ret sanksıa salyp turǵan joq. Osydan 4 jyl buryn da Barak Obama Reseıge sanksıa jarıalaǵan bolatyn. Bul jaıttyń astarynda belgili bir saıası jaǵdaı bary anyq. Alǵashynda Pýtın AQSH-tyń engizgen sanksıasyn mensinbegenimen rúbldiń quny tómendeı bastady. Hosh, bizdiń aıtarymyz AQSH pen Reseıdiń arasyndaǵy másele emes. Tek qana osy salynyp jatqan sanksıa bizdiń elge qalaı áser etip jatyr? Ulttyq valútamyzdyń qunsyzdanýyna atalǵan saıası jaǵdaıdyń qandaı áseri bar?
2018 jylǵy 9 tamyzda teńge baǵamy ótken kúnmen salystyrǵanda bir AQSH dollary úshin 354,06 teńge deńgeıine deıin nemese 1,6 paıyzǵa álsiredi. Bul Reseıge qatysty sanksıalardy qatańdatý táýekelderiniń kúsheıýi jáne munaı baǵasynyń tómendeýi aıasynda rúbldiń qunsyzdanýynyń saldarynan boldy. Bul Ulttyq banktiń bıylǵy jyldyń 9-tamyzynda bergen málimdemesi. Alaıda teńgeniń álsireýine qatysty kóptegen ekonomıs pen sarapshylar túrli pikir bildirip jatyr. Biri Ulttyq banktiń tóraǵasyn kinálap jatsa, endi biri Reseı men AQSH-tyń saıası jaǵdaıyna «kiná artyp», áliptiń artyn baǵý kerektigin aıtty.
Rúbldiń quldyraýy teńgeniń álsireýine ákep soqty
Belgili ekonomıs Atamurat Shámen elimizdegi teńge baǵamynyń tómendeýiniń negizigi sebebin AQSH pen Reseı arasyndaǵy saıası máselemen baılanystyrady. Onyń aıtýynsha, teńge rúblge táýeldiligin esepke alsaq, sonymen birge Qazaqstan Dúnıejúzilik saýda uıymy men Eýrazıalyq Odaqqa múshe bolǵannan keıin álemde bolyp jatqan saıası jaǵdaılar bizdiń elge áser etpeı qoımaıdy.
«Reseı memleketine AQSH turǵysynan salynyp jatqan sanksıalardyń qatań túrde berilýi dollar baǵamynyń oınaýyna áser etýde. Qazaqstan men Reseıdiń qarym qatynasynda eksporttan góri olardan kelip jatqan ımporttyń aýqymy kóp bolǵandyqtan olardaǵy rúbldiń qunsyzdanýy bizge óz áserin tıgizbeı qoımaıdy”, - deıdi ekonomıs.
Teńgeniń álsireýi – elimizdegi shendi-shekpendilerdiń oıyny
Al kásipker ári qoǵam qaıratkeri Azamathan Ámirtaı teńgeniń álsireýi belgili bir shendi shekpendilerdiń qoldan jasap jatqan áreketi dep esepteıdi. Ulttyq banktiń de bul iske tikeleı qatysy bar-mys.
«Birinshiden osydan birneshe kún buryn dollar tez birden kóterilip ketti. Ulttyq bank dollardy kótergen kezde «Dollar bos aınalymda» nemese osyǵan uqsas nanymsyz aqparattarǵa súıenip dollar baǵamynyń kóterilgenin baqylaýsyz qaldyrdy. Osydan keıin-aq bul arnaıy adamdardyń jumysy ekeni túsinikti shyǵar. AQSH Reseıge sanksıa jarıalady. Álemdik bırja Reseıdiń kompanıalary qunsyzdanatynyn biledi. Sol kezde bizdegi arnaıy adamdar Ulttyq bankpen baılanys ornatyp dollardy kóterip jatyr. Sebebi álgi arnaıy shendi shekpendiler kezinde dollardy arzan baǵada satyp alyp qoıyp paıda taýyp otyr.
Bul jerde aqsha oıyny bar ekeni anyq. Teńgeniń qunsyzdanýy – olıgarhtardyń oıyny. Ulttyq bankpen baılanys ornata alatyn úlken ollıgarhtar osy oıynnyń basty oıynshylary. Al Ulttyq bank osyǵan jaǵdaı jasap qoıyp otyr. Ulttyq Bank - tek qana Elbasyǵa baǵynatyn eń úlken mekemelerdiń biri. Ulttyq bank qyzmetkerleriniń jumysyna Úkimet basshysy da, basqalary da «qoı» deı almaıdy. Al endi teńge quldyraǵan kezde Elbasy eńbek demalysynda boldy. Ulttyq bank osyny paıdalanyp olıgarhtarǵa aqsha jasap berip otyr. Endi dollar kóterilgeli meniń esebim boıynsha ollıgarhtar 40-50 mlrd teńge paıda tapty.
Bizdegi eksport jer asty baılyǵymen tikeleı baılanysty. Shaǵyn orta kásipkerlikten syrtqa shyǵyp jatqan ónimder múldem joqtyń qasy. Biz jer asty baılyǵymyzdy shet elge dollarǵa satyp jatyrmyz. Jylyna 70 mln tonna munaı satamyz. Al endi esepteıik, 1 barreldiń quny 73 dep eseptesek bizge 50 mlrd dollar paıda túsip tur. Tek munaıdan ǵana biz dollarlap paıda taýyp otyrmyz. Biz 200 mlrd dollarlyq «Qashaǵan» jobasyn júrgizip jatyrmyz, sonymen birge elimizde 100 myńǵa jýyq sheteldik jumys isteıdi. Olardyń árqaısysy jylyna 5 myń dollar jumsaıdy degenniń ózinde bizdiń ekonomıkamyzǵa 500 mln dollar paıda túsip tur. Odan keıin bıdaı 1 mlrd dollarǵa shetelge satylady, sondaı-aq biz Qytaıdy gazben qamtamasyz etip otyrmyz. Endi bizdiń eldiń ekonomıkasyna dollar kirip jatyr. Sondyqtan bizdiń ekonomıkamyz ben Reseıdiń ekonomıkasynyń arasynda aıtarlyqtaı baılanys joq», - deıdi Azamathan Ámirtaı.
Endi qaıtpek kerek? Teńge qunsyzdandy dep qarap otyra bermeıtin shyǵarmyz. Qandaı sharalardy qoldaný kerek degen suraqqa jaýap izdep kórýge tyrystyq. Qos taraptyń jaýaptary taǵy da bir-birine qarama-qarsy bolyp shyqty.
Teńgeniń qunsyzdanýynan tragedıa jasaýdyń qajeti joq
– Men jaqynda bir sarapshy-symaqtardyń pikirin estip qaldym. Olar «teńgeniń qunyn joıýǵa bolmaıdy» degen syqyldy áńgime aıtyp otyr eken. Alaıda Kelimbetov ketkennen keıin birneshe mıllıard dollardy biz teńgeni ustap turýǵa jumsadyq. Immıdj úshin, teńgeniń qunyn jaı ǵana ustap turý úshin mıllıardtaǵan aqshamyz qurdan qur dalaǵa ketti. Keıin teńgeni ustap turǵan eshkim joq, teńgeniń baǵamy jiberildi. Biraq sońǵy jylda memleket tóńireginde Ulttyq bank ıntergensıa jasap teńgeniń baǵamyn ustap turýǵa tyrysty. Al endi teńge oısyrap qulap jatqan jaǵdaıda ımmıdjge jumys jasaýdy qoıyp, problema jasaýdy doǵarý kerek. Meniń oıymsha, bizdiń ekonomıkalyq jaǵdaımyzǵa baılanysty, Reseımen qarym-qatynasymyzǵa baılanysty teńge 400-ge barýy múmkin. Odan endi tragedıa jasaýdyń, Qazaqstan úkimetine teńge baǵamyn turaqty ustap turý úshin qarjy jumsaýdyń qajeti joq.
Qazir teńgeni oınatyp, saýdalyq ıntergensıa jasap jatqan ekinshi deńgeıli bankter. Olar ózderi aqsha tabý úshin túrli qýlyqtar jasap jatyr. Úkimet osy máseleni qarastyryp, qolǵa alǵandary jón. Meniń oıymsha, qazirgi ýaqytta shaǵyn orta bıznestiń halyqty jarylqap jatqanyn óz basym kórgen joqpyn. Olar tek óz paıdasyn oılap álek. Sondyqtan úkimet qazir áleýmettik qorǵaý máselesine basa nazar aýdarý kerek. Zeınetkerlerimiz bar, turmysy tómen, múgedek, kóp balaly analarymyz bar - osylardyń barlyǵyna tólemaqylardy berý, áleýmettik eń qajetti taǵam máselesindegi baǵany orynsyz kóterilýine jol bermeıtindeı sharalar qoldanýy kerek.
Ótken aılarda bizdiń teńgemiz 335-360 aralyǵynda, ıntervensıadan keıin 300-ge deıin tústi. Sol kezde "dollar tústi, endi bizdiń de taýarlarymyzdyń baǵasy tómendeıdi" degen kásipkerler men saýdagerlerdi kórdińiz be? Men óz basym kórmedim, estimedim. Al qazir dollar shamaly ósip edi, dollarmen taýar aınalymyn jasamaıtyn saýdagerlerdiń ózi taýarlarynyń baǵasyn kóterip jatyr. Iaǵnı taýardy óz ishimizden alyp ózimizge satyp jatyr. Sondyqtan Qazaqstandaǵy jabaıy saýdany, jabaıy saýda arqyly halyqty qanaý máselesin QR Úkimeti men halqy birlesip qolǵa alýy kerek. Jaıdaq túrde eshqandaı jaýapkershiliksiz shaǵyn orta bıznespen aınalysatyn kásipkerler memleket teksermegendikten óz paıdasyn ǵana oılap, qutyryp, oılaryna kelgenin istep jatyr. Olardy nannyń ornyna aǵashtyń untaǵyn satsa da eshkim tekserip jatqan joq. Mine, osy máselege qazir qatty mán berý kerek. Áleýmettik máselelerge, azyq-túliktiń baǵasyn orynsyz qymbattatýǵa, aýyldan keletin taýarlardy qalaǵa ákelip satýǵa múmkindik berilýi qajet. Ózimiz óndirip, ózimiz paıdalanǵan kezde ǵana eshkimniń dollarda sharýasy bolmaıdy.
Qazir 7%-ben nesıe beretin túrli baǵdarlamalar byltyr jeltoqsan aıynda qabyldandy, biraq baǵdarlama durys júrgizilgen joq. Sebebi ekinshi bankter bul sheshimge kónbedi. Biraq sol baǵdarlamalardy durys júrgizip, halyqqa nesıe arqyly aqsha berýi tıis. Qazirgi kezde bul tyǵyryqtan shyǵýdyń kóptegen joldary bar, tek bılik sol joldardy durys paıdalanyp, jumys isteı bilýi kerek.
Ekonomıka jáne qarjy mınıstri galstýgyn sheship, etik kıýi kerek...
Túsinikti bolý úshin taǵy da bir mysal keltireıin, Ekonomıka jáne qarjy mınıstrin Qyzylorda nemese ońtústiktegi eldi mekenge galstýgyn sheshkizip, aıaǵyna etik kıgizip bir aptaǵa is saparǵa jiberip, sý aǵyp jatqan aryqty kórsetý kerek. Mysaly, sý aǵyp jatqan aryqtyń bir bógetin japsaq, sýdyń aǵysy kúshti bolǵandyqtan basqa bir jerdi buzyp ketedi. Ekonomıkada da osyndaı. Mınıstr osyny óz kózimen kórmese eshteńe bitirmeıdi. Qazir dollar men teńge máselesi aryqqa quıǵan sý sekildi órship tur. Álgi tirelip turǵan máseleni taratý úshin onyń janynan qosymsha aryqtar qazý kerek. Sóıtip jınalyp qalǵan máselelerdi joǵarydaǵy men aıtqan túrli joldardy durys paıdalansaq taratyp, sheshý qajet.
Qazir árkim óziniń oıyna kelgenin erkin aıta alady. Eshkimniń aýzyn baılap otyra almaısyń. Teńgeniń quny 400-ge barady dep ózim boljap otyrmyn, odan asyp ketýi múmkin emes. Biraq bılik eshqandaı shara atqarmaı, jabaıy saýdany aýyzdyqtamaı teńgeniń basyn jiberip qoısa, 500 túgili 1000-ǵa ketip qalýy da ábden múmkin. Biraq teńgeniń quny 500 bolady dep aıtqandarda eshqandaı negiz joq. Sebebi aldaǵy ýaqytta qandaı sharalar qolǵa alynatynyn eshkim bilmeıdi.
Bul jaǵdaı jyldyń sońyna deıin jalǵasýy múmkin. Biraq barlyǵy birden bolmaıdy, aqyryndap ornyna keledi, - dep aıtty Atamurat Shámen.
Biz úshin teńgeni turaqtylyqta ustap turý mańyzdy
– Bizdiń ulttyq valútamyzdy turaqtylyqta ustap turýǵa bolady. Bul múmkin dúnıe. Biz ne úshin teńgeni turaqtylyqta ustap turýymyz qajet?
Óıtkeni dollardyń qymbattaýy psıhologıalyq turǵydan halyqqa áser etedi. Barlyq taýarlardyń baǵasy qymbattaıdy. Osyndaı reaksıa órship ketpes úshin biz ekonomıkalyq turǵyda turaqtylyqty saqtap turýymyz qajet. Sol kezde shaǵyn jáne orta kásipkerlik te turaqtylyqty saqtap turady. Al dollar kóterilgen kezde barlyq taýarlardyń baǵasy kóteriledi, al qarapaıym halyq jalaqysyn teńgemen alǵandyqtan kóbirek shyǵynǵa ushyraıdy.
Taǵy bir aıta keterligi, qazaqstandyq BAQ ókildiriniń kóbisi halyqty devalvasıaǵa daıyndap jatyr. Belgili bir adamdardyń tapsyrmasymen halyqty kótermes úshin «Devalvasıa bizge qajet» dep aqparat taratyp jatyr.
AQSH-tyń Reseıge sanksıa jarıalaǵanyn bilesizder. Álemde qyrǵı-qabaq soǵys bastalyp ketti. Reseıdiń valútasynyń quny tómendegenimen, bul Qazaqstanǵa áser ete almaıdy. Sebebi biz munaı sekildi qazba baılyqtardy rúblmen emes, dollarmen eksporttap jatyrmyz. AQSH Reseıge sanksıa salǵandyqtan teńgeniń quny álsirep jatyr degen aqparat – jalǵan, ótirik ári elimizdegi shendi shekpendilerge jasalyp jatqan paıdaly aqparat. Bizdiń rezervti fondta aqsha bar, memleket ekonomıkalyq turǵydan óz-ózin qamtamasyz ete alady.
Mysaly, Qyrǵyzstan Reseı eline Qazaqstannan da qatty táýeldi. Sebebi olarda munaı sekildi eksport joq. Qyrǵyz eli kıim keshek sekildi óz taýarlary men jumys kúshin ǵana Reseıge eksporttap otyr. Olardyń valútasy rúblge táýeldi bolsa da turaqtylyqty saqtap tur. Osy aıqyn mysal bola alady dep oılaımyn. Halyq aldanbaý kerek. Teńgeniń turaqsyzdyǵyn toqtatýdyń túrli joldary bar. Alaıda Ulttyq banktiń qyzmetkerleriniń barlyǵy dollarmen jalaqy alǵandyqtan eshqandaı naqty shara qoldanbaı jatyr, - deıdi belgili kásipker Azamathan Ámirtaı.
