Ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń aıaqtaýy qarsańynda ornaǵan Keńes odaǵy men komýnıstik qytaı qarym-qatynastary Maý Zyduń men Hrýshevtiń arasyna syzat túsken 1957 jyldyń aqyryna deıin jalǵasty.
Qytaı úkimeti azattyq kezeńi ataǵan 1949 jyldan 1957 jyldar aralyǵyndaǵy kezeńde de Qytaı qazaqtary men Keńes Odaǵy quramyndaǵy Qazaqstan qalamgerleriniń baılanysy birshama tereń boldy. 1956 jyly Sábıt Muqanov, 1957 jyly Ǵabıt Músirepov qytaı jerindegi qazaq qalamgerleri arasynda bolyp qaıtty. Tipti sol jyldardaǵy Shynjań jazýshylar odaǵynyń qurylýyna da qazaqstandyq qalamgerlerdiń aqyl-keńesi men úlesi mol boldy.
Eki el arasyndaǵy qarym-qatynastyń eń jaqsy kezeńi bolǵan 1955-1956 jyldary Sherhan Murtaza «Lenınshil jas» (qazirgi «Jas Alash») gazetinde tilshi jáne redaktor bolǵan eken.
Dál osy kezde Qytaıdyń Altaı aımaǵyndaǵy jas aqyn Qyzyrbek Oralov «Altaı gazetinde» tilshi jáne redaktor bolyp qyzmet atqarady. Alaıda aqynnyń taǵdyry asa aýyr boldy. 1968 jyly 8 aıdyń 22 kúni qytaı quqyq qorǵaý organdary jaǵynan tutqyndalyp, ne bári 32 jasynda, 1970 jyly 13 shildede «jaýmen til biriktirip otanǵa opasyzdyq jasaǵan keri tóńkeristik toptyń bas qylmyskeri» degen aıyppen atý jazasyna úkim etilgen.
Qaı dáýirde bolmasyn talant ıeleri birin-biir tanıdy, qurmetteıdi, baǵalaıdy. Jasyndaı ǵumyrdyń ıesi óziniń osy qysqa ómirinde qazaq qalamgeri Sherhan Murtazamen dostasyp úlgeredi.
Qyzyrbek Oralov Saqarıuly 1938 jyly maýsymda Qytaıdyń Altaı aımaǵynyń Býyrshyn aýdanynda dúnıege kelgen. 1954-1955 jyldardan bastap «Altaı gazeti», «İle gazeti», «Shynjań gazeti», «Shynjań ádebıeti», «Lelınshil jas», «Juldyz» sekildi el ishi-syrtyndaǵy ár túrli basylymdarda alǵashynda Qyzyrbek Úsenuly, keıinnen Q.Oralov degen atpen júzden astam óleń-tolǵaýlary, áńgime, maqalalary jarıalanǵan.
1957 jyly «İle gazetinde» Q.Oralovtyń «Sherhanǵa hat» atty úsh shýmaq óleńi basylypty. Bul kezde aqyn ne bári 19 jasta ǵana eken. Óleńniń tolyq mátini tómendegideı:
SHERHANǴA HAT
(Sherhan Murtazaǵa)
Sherhanym, meniń Sherhanym,
Syrlastym syrshyl hatyńmen.
Jigiti oıshyl ortanyń,
Tanyspyn kópten atyńmen.
Jelegi jasyl Almatyń,
Altaıdan alys tursa da.
Dosyńnyń súıip al, hatyn,
Ózińmen meni bir sana.
Jazarsyń hatty jıi sen,
Jazylar jannyń jánnaty.
Qolyńdy qysam - súıisem,
Túıisse Lanjý-Almaty.
(Lanjý-Almaty – osy baǵyttaǵy Qytaı-Qazaqstan temir jolyn meńzeý arqyly eki el qazaǵynyń bas qosý armanyn astarlap otyr).
Men (Jádı Shákenuly) 1997 jyly 16 qańtar Atajurt – Qazaqstanǵa oraldym. Sol jyldyń birinshi aqpanynda jazýshy Seıithan Ábilqasymulyna sálem bere bardym. Ol kisi Qyzyrbekpen birge ustalatyn bolǵanda, Mońǵolıaǵa qashyp ótip aman qalǵan. Táýelsizdik alǵannan keıin atajurtqa oralyp, Almaty oblysynyń Raıymbek aýylynda turatyn. Sekeń kóp áńgimeniń arasynda «ótken jyly 70 jastyq toıym ótti» dep mereıtoıynyń vıdeo jazbasyn kórsetti. Toıdyń basty qonaǵynyń biri bolyp Sherhan aǵamyz sóılep tur. Daýysy nyǵyz, ór, kúndeı kúrkireıdi:
«Mońǵol qazaǵy, Iran qazaǵy, Qytaı qazaǵy degen qazaq joq, dúnıede bir ǵana qazaq bar, ol – qazaq!» dep jar salyp tur.
Sóıtken Sherhan beınesin keıinnen jaqynnan jıi kóretin boldyq.
2006 jyly Almaty qalasynda «Ún» atty jýrnal shyǵara bastap edik. Osy oraıda ózim arǵy betten jınap ákelgen Qyzyrbek Oralov óleńderin jýrnalda jarıalaýdy jón kórip, baıaǵy Sheraǵańmen dostyǵy esime tústi.
Jazýshylar odaǵynyń anyqtamalyǵynan ol kisiniń nómerin taýyp, qońyraý shaldym. Men kútken daýys taǵy da kúndeı kúrkiredi. Óz jaıymdy qysqasha baıandaı kelip:
– 1956-1957 jyldary shamasy sizben hat alysyp turatyn, keıinnen atylyp ketken Qyzyrbek Oralov degen aqyn esińizde me? – dedim birden.
Sheraǵań irkilgen joq.
– Esimde, bilemin! – dep qysqa qaıyrdy.
– Sol Qyzyrbektiń óleńderin jarıalap, ómirbaıanyn jýrnalǵa bersek dep edik. Birinshiden sizben dostyǵy haqynda, ekinshiden jazysqan hattaryńyz haqynda bilsem dep edim. Ekinshiden, mumkin bolsa sol kezdegi hattardyń kóshirmesin taýyp bere alasyz ba degen ótinishim bar, – dedim.
– Men kóship qonyp júretin adammyn. Jıǵan qaǵazymnyń bir bóligi Tarazda Jýalyda jatyr. Arqa tósin qystap, Jýalyny jaılap júrgen jaıym bar. Jas kelgendiki me, jazda jaılaý kórip qymyz ishpesek, janymyz sergimeıdi. Jylda jazda qymyz kezinde Jýalyda bolamyn. Jaz shyǵa solaı soqqanda izdep kóreıin, qalyń qaǵazymnyń arasynda bar ekeni anyq. Biraq dál qazir taýyp beremin dep ýaǵda bere almaımyn. Keıinirek keń bir kezde habarlas. İzdegen joǵyńdy tabamyz, – dedi aǵamyz daýysyn nyǵarlaı doǵaryp.
Bul kezde Sh.Murtaza QR Parlamenti Májilisiniń depýtaty bolatyn.
Men barmaǵymdy sanasam, sol hat jazysqan kezimen eseptegende arada tup-týra 50 jyl ýaqyt ótipti. Demek, «50 jyl esinen kóterilmegenine qaraǵanda hat alysyp, dostasqandyǵynyń ras bolǵany ǵoı» degen oı túıdim. Ári ol kisiniń Q.Oralovpen bolǵan burynǵy dostyǵy men S.Ábilqasymulynyń mereıtoıyndaǵy sóılegen sózderine qarap, shet jurttaǵy baýyrlaryna jáne olardyń ádebıetine degen erekshe qurmeti men baýyrmaldyǵyn da ańǵardym.
Kúıbeńge aınalǵan qý tirliktiń álegine aldanyp júrip, bul buıymtaı haqynda Sheraǵany qaıta izdeı almadym.
Ýaqyt shirkin, taǵy da zymyrap óte shyqty. Qazaqtyń kórnekti qalamgeri pánıden baqıǵa ketti degende ótken kúnderdiń elesi kóz aldymnan shubyrdy.
Qytaı qoǵamyndaǵy qara boranǵa qarsy turǵan, ultyna joqtaýshy bolǵan, eliniń, jeriniń aq bostandyǵyn ańsaǵan aqyn inisi Qyzyrbek Oralov – Sherhan aǵasynyń aldynan jaırańdap shyqty ma eken kim bilsin! Arǵy bet pen bergi bette jolyǵa almaǵan qos muńlyq jannat tórinde qýana qaýyshyp, kósile keńes quryp bara jatqan da bolar.
Alla Taǵala arǵy dúnıeniń shapaǵatyn bersin Marqumdarǵa!
Jádı Shákenuly
Jazýshy
Qazaqstan jazýshylar odaǵynyń,
Eýrazıa jazýshylar odaǵynyń múshesi.
Halyqaralyq Shyńǵysqan akademıasynyń akademıgi
