Kez kelgen eldiń demografıasy ishki saıasat, ekonomıkaǵa tikeleı áser etedi. Demografıasy myqty elder árqashan ózge elderge áser ete alady. Qytaı óziniń demografıalyq ahýalynyń arqasynda qazirgi jaǵdaıyna qol jetkizdi. Qazaqstan óziniń terıtorıasyn saqtap, qaýipsizdikti oılaý úshin demografıalyq ahýaldy jaqsartý qajet. Ol úshin týý kórsetkishin arttyryp, ólim deńgeıin tómendetý etnıkalyq qazaqtardy atamekenine kóship kelýge yntalandyrý mindeti tur.
Qazaqstanda bul mindet tolyǵymen oryndalyp jatyr deýge tolyq negiz bar. Sebebi Qazaqstandaǵy halyq sanyn arttyryp, demografıalyq ahýaldy jaqsartý úshin kóptegen jumystar atqarylyp jatyr. Onyń ishinde kóshi-qon saıasatyn erekshe atap ótýge bolady. Qazaqstan Respýblıkasynda 2017-2019 jyldarǵa arnalǵan kóshi-qon tujyrymdamasy qabyldanǵan bolatyn. Oǵan sáıkes, eki jylda halyq sanyn ósirip, túrli tarıhı jaǵdaılarǵa baılanysty elden jyraqqa ketken etnıkalyq qazaqtardy atamekenge qonys aýdarýǵa yntalandyrý, elge kelgennen keıin de jaǵdaı jasaý.
Qazaqstannyń jer aýmaǵy óte úlken. Álem boıynsha toǵyzynshy orynda tur. 20 ǵasyrda Qazaqstandaǵy halyq óspedi, kerisinshe azaıdy. Oǵan túrli tarıhı jaǵdaılar sebep. Qazaq ult qaımaǵynan aıyryldy. Ashtyqqa ushyrady, soǵysty kórdi. 20-shy ǵasyrdyń basynda qazaqtar sany jaǵynan kishi Azıadaǵy túrikterden kóp edi. Qazir Túrkıa men Irandaǵy halyq sany 70 mıllıonnan asyp jyǵylady.
1931-1932 jyldary bolǵan ashtyqtyń saldarynan adam shyǵyny men elden údere kóshken qandastarymyz sany kóp edi. 1926 jyldary barlyq halyqtyń 57,1 prosentin quraıtyn qazaq ulty 1939 jyly 38 prosentke azaıdy, al 1959 jyly qazaq halqy sanynyń paıyzdyq kórsetkishi 30-dan aspady. 1970 jyly Qazaqstanda 13 mıllıon adam turdy. Onyń 4,2 mıllıony qazaqtar boldy, al 5,5 mıllıony orystar. 1979 jyly Qazaqstan halqynyń sany 14,7 mıllıonǵa kóterildi. Qazaqtardyń sany - 5,3 mıllıon, orystardyń sany - 5,9 mıllıon adam boldy.
Endi qazir táýelsiz Qazaqstanda qazaqtardyń sanyn ósirý maqsatynda kóptegen ister atqarylýda. Joǵaryda atap ótken asharshylyq kezinde azyq izdep Qazaqstannan údere kóshken qandastarymyzdyń urpaǵyn Qazaqstanǵa alyp kelý úshin barlyq jaǵdaı jasalyp jatyr. Etnıkalyq qazaqtardyń azamattyq alý, turaqty tirkeýge turý, yqtıar hat alý, baspanaly bolý, jumysqa ornalasý, mektep, balabaqshaǵa balalaryn ornalastyrý, joǵary oqý ornyna túsý sekildi máselelerdiń barlyǵyn jeńildetip, barynsha qysqa ýaqyttyń ishinde jańa ortaǵa sińisip ketýine, qujat rásimdeý jaǵynan qıyndyq kórmeý úshin barlyǵy jeńildetilip jatyr.
Qazaqstan táýelsizdik alǵannan keıin ekinshi márte halyq sanaǵy 2009 jyly júrgizildi. 2009 jylǵy kórsetkish boıynsha halyq sany 16 mıllıon 305 adam boldy. Qazaqtardyń sany - 67% boldy. Onyń nátıjesi 2010 jyly 4 aqpanda memlekettik statısıka komıtetiniń saıtynda jarıalandy. 2009 jylǵy halyq sanaǵy boıynsha Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy halyq sany 16.004,8 adam boldy. Halyq sany - 1.022,9 adamǵa kóbeıdi. Bul 1999 jylmen salystyrǵanda 6,8 prosentke kóp.
2009 jyly qazaqtardyń úles salmaǵy 63,1 prosent (1999 jyly 53,4 prosent bolǵan), orystar - 23,7 prosent (30,0 prosent), ózbekter - 2,8 prosent (2,5 prosent), ýkraındyqtar - 2,1 prosent (3,6 prosent), uıǵyrlar - 1,4 prosent (1,4 prosent), tatarlar - 1,3 prosent (1,7 prosent), nemister - 1,1 prosent (2,4 prosent) boldy.
2000 jyldary qazaqtardyń sany kúrt óse bastady. 1999 jylmen salystyrǵanda halyq sany ¼ bóligin aldy. Al 1989 jylmen salystyrǵanda 1,5 prosentke kóbeıdi.
SSRO qulaǵandy Qazaqstanda 6,5 mıllıon qazaq turdy. 1990 jyldyń sońynda – 8 mıllıon, al 2009 jyly 10,1 mıllıon boldy. 2010 jyly qazaqtardyń sany - 10,3 mıllıon boldy.
Halyqtyń mundaı ósimi týý kórsetkishiniń joǵarylýy esebinen artty. Qazaqstandaǵy statısıkalyq málimetterine sáıkes, 2009 jyly qazaqtar arasyndaǵy týý kórsetkishi 28 boldy, ólim kórsetkishi – 7, tabıǵı kórsetkish 1000 adamǵa sanaǵanda 21 adam boldy.
Qazaqtardyń sany kóshi-qon saıasatynyń arqasynda da ósti. Tarıhı otanyna kóship kelgen etnıkalyq qazaqtardyń kóbi Ortalyq Azıa elderinen, atap óter bolsaq – Qytaı, Ózbekstan, Qyrǵyzstan, Túrikmenstan, Qaraqalpaqstan, Mońǵolıa jáne Reseıden kóship keldi. Qazaqtardyń sanymen qosa ózbekterdiń de sany ósti. 1989 jyly olardyń sany 331 myń adam, 1999 jyly 371 myń, 2009 jyly 457 myńǵa, al 2010 jyly 470 myń adamǵa jetti. Al orys, nemis pen káristerdiń sany qysqardy. 1999 ben 2009 jyldar aralyǵynda orystardyń sany 700 myń adamǵa qysqardy. Al 1989 jylmen salystyrǵanda 2,3 mıllıonǵa azaıdy.
Qazaqstanda júrgizilgen sońǵy sanaqtyń qorytyndysyna sáıkes, Qazaqstandaǵy halyq sany 18 mıllıonnan asty. Jaqyn jyldary Qazaqstandaǵy halyq sanyn jıyrma mıllıonǵa jetkizý maqsaty bar. Bul maqsatqa jetý jolynda kópten jumystar atqarylyp jatyr. Qazaqstanda týý kórsetkishi ósti, kóp balaly otbasylarǵa beriletin jórgek pul ósti, ólim kórsetkishi tómendedi, Qazaqstan azamattarynyń ómir súrý uzaqtyǵy uzardy. Ekonomıkalyq jaǵdaı da turaqtalyp keledi. Osynyń barlyǵy Qazaqstandaǵy demografıalyq ahýalǵa áser etpeı qoımaıdy.
Sáken Smaılov
