Almatyda jolaýshylardyń uıaly telefony men ámıanyn úptep ketetin urylardyń sýretteri qoǵamdyq kólikterge japsyrylyp, kóptiń nazarynda bolady. Qazir qaladaǵy qylmystyń deni avtobýstarda tirkeledi eken. Máselen, bir ǵana №34 avtobýsta jyl basynan beri 100-den astam urlyq jasalypty. Al urylardy qolǵa túsirýdi jeńildetý úshin qoǵamdyq kólikterdiń barlyǵynda beınebaqylaý kameralary qaltqysyz jumys isteıtin boldy. Jalpy, jyl sońyna deıin Almatynyń qoǵamdyq kólikteri 86 paıyzǵa jańarady. Sondaı-aq, júrgizýshilerge de biryńǵaı kıim úlgisi engizilmek.
Keler aptadan bastap barlyq qoǵamdyq kólik tizginshileriniń jumysqa jaramdylyǵy tekseriledi. Qaladaǵy 2,5 myń júrgizýshi osy aıdyń sońyna deıin test tapsyryp, halyqpen jumys isteı alatynyn dáleldeýi tıis. Eń áýeli, júrgizýshilerdiń jol erejesin qanshalyqty jetik biletini qadaǵalanady. Keıin, psıhologıalyq saýaldarǵa jaýap beredi. Munyń barlyǵyna 50 mınýt ýaqyt beriledi.
«Jol-qozǵalys erejesin bári bilýi kerek. Ekinshiden, jol-qozǵalys qaýipsizdigine, jolaýshylardy tasymaldaý, uıymdastyrý turǵysynan alǵanda júrgizýshilerdiń psıhologıalyq minezine mán beriledi. Olar qazirgi jaǵdaıda, úlken qaladaǵy qozǵalysta ózin-ózi stresstik jaǵdaıdan alyp shyǵa ala ma, sabyr saqtaı bile me, sol jaǵyna nazar aýdarylyp, beıimdeý satylarynan ótedi. Júrgizýshiler dáriger kelgenge deıin jolaýshyǵa alǵashqy medısınalyq kómek kórsetý sharalaryn bilýi tıis, oǵan da kóńil bólemiz», – dedi Almaty qalasy Kólik mamandarynyń biliktilik ortalyǵy oqytýshysy Baýyrjan Jamanbaev.
Attestasıa qorytyndysyn ortalyq mamandary avtopark ıelerine jiberedi. Synaqtan súrinbegen júrgizýshilerge arnaıy sertıfıkat tapsyrylady. Al qarym-qabileti jetpegender jumystan qýylmaıdy, daıarlyq kýrsynan ótedi. Óıtkeni, qazir qalada 700-ge tarta qoǵamdyq kólik júrgizýshisi tapshy eken. Sondyqtan, tizginshilerdi qaıta daıarlaý úshin 40 saǵat kóleminde oqytý kózdelip otyr. Oqý aqysy tasymaldaýshy kompanıa men áleýmettik baǵdarlamalar basqarmasy esebinen tólenedi.
«Bul jerge kelip kóptegen nárselerdi úırenip jatyrmyz. Jol júrý erejesi boıynsha ózgerister kóp eken. Psıhologıa sabaqtaryn ótip jatyrmyz. Jolaýshylarmen qalaı jumys isteý kerek ekenin, adamdarmen qalaı jumys istep sóıleý kerek ekenin úırenýdemiz», – dedi qoǵamdyq kólik júrgizýshisi Narıman Nurtaı.
Júrgizýshilerdi osylaı oqytý arqyly tártipke shaqyrmasa, jol erejesin óreskel buzyp, qala ortasynda báıge uıymdastyrýshylardyń sany kóbeıip ketken. Sońǵy 9 aıdyń ózinde qoǵamdyq kólik júrgizýshileriniń kesirinen Almatyda 186 jol apaty oryn alyp, 3 adam qaıtys bolǵan. 242 jolaýshy jaraqattanypty. Bul san byltyrǵymen salystyrǵanda eki ese kóp. Júrgizýshilerdiń jolaýshyǵa talasyp, báıgedegideı jarysýyna keı avtoparkterdiń jalaqy máselesin áli rettemegeni de sebep bolyp otyr. Budan bylaı avtobýs tizginindegilerge biryńǵaı jalaqy tólenedi: 180 myńnan bastap 250 myń teńge aralyǵynda aılyq alady.
«Bizge qoǵamdyq kóliktiń qatysýymen bolatyn jol apaty kóp. Nege? Óıtkeni, júrgizýshilerde jospar bolǵandyqtan, jolda «báıgege» túsedi. Bizdiń maqsatymyz olarǵa oryndalǵan josparǵa emes, júrgen shaqyrymyna qarap aqy tóleý», – dedi Almaty qalasy ákiminiń orynbasary Erlan Áýkenov.
Aılyqqa saı, sapa da joǵarylaýǵa tıis. Júrgizýshiler jolaýshylarǵa qyzmet kórsetýdi jaqsartyp qana qoımaı, kúndelikti jumysqa kıetin kıimin de túbegeıli ózgertedi. Budan bylaı qaladaǵy barlyq qoǵamdyq kólik júrgizýshileri biryńǵaı kókshil tústi forma kıedi. Olarǵa sheteldiń tájirıbesi negizinde 4 mezgilge saı komplekt beriledi. Máselen, júrgizýshiler qysta jyly kúrteshe kıse, jazda olarǵa fýtbolka men kepka jarasymdy. Qyrjymdalmaıtyn matadan tigilgen kostúm kıýge tózimdi. Bastysy, qozǵalysqa kedergi keltirmeıdi eken. Bir júrgizýshiniń kıim jıyntyǵy 40 myń teńge turady.
«Qazirgi júrgizýshilerdiń formasynyń sapasy azdap tómen. Olar ózderi de kıgisi kelmeıdi. Surasań, yńǵaısyz deıdi. Júrgizýshiler kóbinese osyndaı jıletkany jaqsy kóredi. Óıtkeni, ol jyly bolady, qozǵalysqa yńǵaıly. Ony kóktemde de, kúzde de tez kıip dalaǵa shyǵa alady. Sonymen qatar, avtobýstyń ishinde otyra alady. Matalary óte yńǵaıly, sıntetıka emes, 100 paıyz maqtadan», – dedi Almaty qalasy Kólik mamandarynyń biliktilik ortalyǵy menedjeri Raýshan Serikjan.
Sondaı-aq, júrgizýshilerge sanıtarlyq jaǵdaı da jasalmaq. Buǵan deıin «sońǵy aıaldamalarda dárethana tappaımyz» dep shaǵym aıtqandardyń talap-tilegi eskeriletin boldy.
«Sońǵy aıaldamalardyń janyndaǵy kafe, meıramhanalarmen kelisimshart jasańyzdar. Júrgizýshi qajettiligin óteý úshin olardan ruqsat surap álek bolmaı, kelisim negizinde ǵımaratqa erkin kirip-shyǵyp tursyn. Tamaǵyn da sol orynnan ishse bolady. Bul jumysty Kásipkerlikti damytý basqarmasy qolǵa alýy tıis», – dedi Erlan Áýkenov.
Endi jolaýshylar úshin jasalatyn jaǵdaıǵa toqtalsaq... Bıyl Almatyda ábden eskirip, tozyǵy jetken avtobýstardyń qatary sıreıdi. Qazir qalada jolaýshylardy tasymaldaýǵa kún saıyn 1560 qoǵamdyq kólik jolǵa shyqsa, onyń 479-y byltyr jańarǵan. Al bıyl bas-aıaǵy, 719 avtobýsty zamanaýı úlgidegi jaılysyna almastyrý kózdelip otyr. Sóıtip, jyl sońyna deıin megapolıstiń avtobýs parki 86 paıyzǵa jańarady. Bul álbette, kólikterdiń júrý jıiligin jyldamdatyp, jolaýshylardyń ýaqyttaryn únemdeýge sep. Aıta ketsek, qoǵamdyq kólikterdi aýystyrý úshin keı tasymaldaýshylarǵa qala búdjetinen arnaıy sýbsıdıa da berilgen bolatyn. Biraq sol qarjyny ýaqtyly jumsap, belgilengen merzimge deıin jańa avtobýs almaǵandardy endi eshkim esirkemeıdi. Kelisimshart úzilip, marshrýttary naryqta jumys isteı alatyn ózge ózge kompanıaǵa beriledi.
«Biz bıyl taǵy 200 avtobýs satyp aldyq. Olardyń 30-y shaǵyn, qalǵan 170-i ortasha jáne úlken avtobýs. Iaǵnı, 9, 12 jáne 18 metrlik avtobýstar. Biz 18 mertlik avtobýstardy jańa BRT jelisimen júrgizýdi josparlap otyrmyz», – dedi «AlmatyElektroTrans» JSHS dırektory Rızvan Sınaev.
Jyljymaly quramnyń barlyǵynda beınebaqylaý kameralary qaltqysyz jumys isteýi tıis. Óıtkeni, qoǵamdyq kólikterde urlyq kóbeıip ketken. Ásirese, únemi adam lyq tola júretin №34, №65, №38 jáne №32 baǵyttaǵy avtobýstarda jolaýshylardyń zattary kóp joǵalady eken. Polıseılerdiń dereginshe, jyl basynan beri bul marshrýttardyń árqaısynda 100-ge tarta urlyq deregi tirkelipti. Endi turǵyndardy suǵanaqtardan saqtaý úshin, olardyń túr-álpeti ashyq jarıalanady. Qazir bostandyqta júrgen urylardyń sýreti qoǵamdyq kólikterge qystyrylmaq.
«Jyl basynan bastap 350 ury ustaldy. Olar 411 qylmys jasaǵan. Qazirgi ýaqytta bostandyqta júrgen urylardyń sýretteri endi árbir qoǵamdyq kólikterde kórsetiletin bolady. Bul birinshiden, urlyqtyń aldyn-alý sharalary bolyp tabylady. Atalǵan urlyqtardyń aldyn alý maqsatynda búkil Almatynyń qoǵamdyq kólikterinde beınekameralar ornatylady», – dedi Almaty qalasy İİD Jergilikti polısıa qyzmeti basshysynyń mindetin atqarýshy Tórehan Isın.
Al kamera ornatýdan bas tartqan avtopark ıeleri kerisinshe, ózderi jaza arqalaıdy. Polıseılerdiń mundaı qadamǵa barmasqa amaly qalmaı otyr. Sebebi, qoǵamdyq kólikterde beınakameranyń joqtyǵynan, qylmysty ashý ońaı bolmaı tur. Aıta ketsek, avtobýs urylary kóbinese, jolaýshylardyń uıaly telefony men ámıanyn qoldy qylady eken. «Qylmys jasaýshylardyń kóbi jumyssyz jastar men buryn sotty bolǵandar» deıdi tártip saqshylary. Suǵanaqtardyń qatarynda tipti, aǵaıyndy úsh qyz da bar kórinedi. Biri jolaýshylardy sózge aınaldyrǵanda, ekinshisi adamdardy ıterip, qysatyn kórinedi. Osy ońtaıly sátte úshinshi qyz jolaýshylardyń qundy zatyn qoldy qylady. Bul qyzdardyń esimderi polısıaǵa belgili. Degenmen, quzyrly organ ókilderi jolaýshyǵa qashanda saq bolý kerek ekenin eskertedi.
