-  Shyńǵys qaǵanǵa deıin de, keıin de tarıhta aty qalǵan uly tulǵalar az bolmaǵan. Biraq olardyń birde-bireýiniń artynda dál Shyńǵys qaǵan atamyzdikindeı asa mol qupıasy qalǵan joq. Demek, álem tarıhyndaǵy eń qupıaǵa toly tulǵalardyń biri, ári biregeıi – Shyńǵys han. Ol týraly shyndyqtyń keıbir betteri áli ashylmaı keledi. Ol óte tekti, daryndy, suńǵyla, aqyldy, batyr,  kóregen, dana, áýlıe, dosqa adal, dushpanǵa qatal, jomart, eki sóılemeıtin jáne bir aýyz sózge toqtaıtyn óte márt adam bolǵan. Shynynda da, ol keıbir tarıhshylar jazyp júrgendeı jabaıy, nadan bolsa, nege oǵan jarty álem baǵyndy, nege ony búkil álem (IýNESKO) «sońǵy eki myńjyldyqtyń eń uly tulǵasy retinde» moıyndap otyr. Qatygez, jaýyz bolsa onyń aınalasynan birde-bir adam, oǵan baǵynyshty bolǵan birde—bir el nege satqyndyq jasamaǵan.

Árbir «qısyq» árekettiń «qısyq» saldary bolady emes pe?! Bul jerde ol joq. Demek, kórsetilgen tujyrymdardyń bári jalǵan, oıdan shyǵarylǵan ótirik.

-  Olardyń (orystardyń) jazyp júrgenindeı, eger Orys elin úsh ǵasyr boıy mońǵoldar bılese, orys tiline nege mońǵol sózderi emes, tek qana qazaq sózderi ǵana engen? «Altyn Orda» memleketi qurylǵan kúninen bastap jazylǵan qujattardyń túgeli, shyǵarǵan teńgelerindegi jazýǵa sheıin qazaq tilinde ekeni dáleldenip otyrsa, «mońǵol tili» qaıda?   Orys aqsúıekteriniń 40 paıyzynyń tegi qazaq ta, nelikten olardyń ishinde mońǵol tektileri  joq?

Demek, bul tujyrym da jalǵan,  oıdan shyǵarylǵan ótirik.

- Orys tarıhshylary quryltaıda Shyńǵysty han kóterýge qatysqan rýlardyń barlyǵyn «mońǵoldar» dep atady. Jeme-jemge kelsek, quryltaı men han degen ataýlardyń ózi – qazirgi mońǵolda joq sózder. Al, Altyn orda handarynyń esimderi, qalalar men ondaǵy áskerı jáne áleýmettik ataýlardyń barlyǵy kileń qazaq sózderinen turady. Al, qazirgi mońǵoldar orys shovınıseriniń osy qıturqylyǵyn paıdalanyp, Shyńǵys handy ózderine menshiktep aldy. Ashyǵyn aıtsaq, Altyn ordanyń tarıhyna býddaǵa tabynatyn olardyń esh qatysy joq. Orys tarıhshylarynyń osyndaı qarapaıym dúnıelerdi de ajyratýǵa aqyldary (bilimderi) jetpegen.

-  Londondaǵy ejelgi epostardyń tiziminde turǵan «Oǵyznama» (b.e.d. 1Ú ǵasyr) dastanyndaǵy Shyńǵysqan shyqqan Qıat rýynyń dúnıege kelýi jaıly ańyzdy  áıgili orys ǵalymy Bıchýrın bylaısha beredi. «Bul rýdyń atasy sadaq atýdan asa mergen bolǵan, onyń atqan oǵy qıalaı atsa da nysanadan múlt ketpegen. Sondyqtan, bul rýdyń negizin qalaýshyǵa Qıat degen esim bergen, ıaǵnı ony qıalaı atýshy degen». Buǵan, búgingi mońǵoltanýshylar, bylaısha jaýap beredi:

- Bul ótirik. Bul Shyńǵysqannyń tegin  túrik etý úshin arnaıy jasalǵan joba.

Iá, ótirikte shek bolmaıdy degen osy da. Demek, olardyń (ótirikshilerdiń) tujyrymynsha b. z. d. 1Ú ǵasyrynda osy bolyp ótken Qıattar (Shyńǵysqan)  jaıly qazirgi «ótirik» oqıǵalardyń negizin júzdegen jyl buryn salyp ketken. Qazaq atam mundaıdy «Tilde súıek joq» dep tujyrymdaǵan.

Túsinikteme: Qıan (Qıat) rýy Adaıdyń Muńalynan órbıdi. Adaıdyń shejire deregi boıynsha Adaı – Kelimberdi – Muńal – Jaýly – Jary – Qıan (Qıat) bolyp taratylady.   Bul derek Adaıdyń áıgili bıi Alshyn Meńdalyuly shejiresinen alyndy («Adaı shejiresi». Almaty-2002. 67 bet).

-  «Shyńǵysqandy IýNESKO «eki myńjyldyqtyń uly qolbasshysy» dep tanyǵannan bastap,

Nobel syılyǵynyń ıegeri nemis Hans-Peter Dúrrdan bastaǵan Shyńǵys Aıtmatov, Oljas Súleımenov, qalmaq Davıd Kýgýltınov, ázirbaıjan Elchın, tájik Mýmın Kanoat syndy belgili mádenıet qaıratkerlerinen qurylǵan toptan maza ketip, memleket basshylary men qoǵam qaıratkerlerine úndeý jarıalady.

«Jaýlaýshynyń otanynda – dep jazdy olar, – halyqaralyq qaýymdastyq aldyndaǵy bedeli men abyroıyn jáne ulttyń rýhyn kóterý maqsatynda adamzat tarıhyndaǵy eń jaýyz basqynshyny ar-uıattyń bostandyǵy úshin kúresýshi, jer betine beıbitshilik ornatýshy retinde ulyqtaý jolǵa qoıylýda. Shyńǵysqan atyndaǵy Mońǵolıanyń eń úlken memlekettik ordeni taǵaıyndalyp, Ulan-Batyrdyń ortalyǵynda Shyńǵysqan men onyń toǵyz áskerbasyna arnalǵan bıiktigi 20 jáne 17 metr, quny shamamen 19 mln. AQSH dollaryn quraıtyn eskertkish kesheniniń irgetasynyń qalaný rásimi sándi saltanatpen atalyp ótti. Halyqaralyq konferensıalar men forýmdar uıymdastyrylyp, óte úlken kólemde arnaıy kitaptar shyǵaryldy. Eýrazıa qurlyǵyndaǵy jazyqsyz qurbandardyń tógilgen kóz jasy men qanyn elemeı, bıleýshi-basqynshyny ashyq dáripteıtin mundaı uıatsyz áreketter árbir memlekettiń halyqaralyq saıasatyn beı-jaı qaldyrmaýy tıis» (Qaırat Zákránov. Shyńǵysqan mońǵol ma, tatar ma, álde qazaq pa? «Qazaq úni» gazeti. 20 tamyz 2014 jyl).

Bulardyń aıtqandary ras bolsa, búkil álem elderi nege Shyńǵys qaǵandy meniń atam dep talasyp jatyr. Nege onyń ósıetterin bizder, ıaǵnı qazaq halqy 800 jyldan beri umytpaı, múltiksiz oryndap kelemiz. Nege keıbirimiz adamdardyń  tek qana jaqsyǵa talasatynyn esimizden shyǵaryp aldyq.

- «... Orys ádebıetinde neken-saıaq aıtylatyn derek sol Súbedeı men Jebe noıan áskeriniń quramyndaǵy ulandar ózimizdiń arǵy tegimiz – túrki taıpalary emes pe! Kıevti jaýlap alǵan Batyıdyń bes júz myń qolynyń on myń basshysy ǵana mońǵoldar boldy da, qalǵandary túrik tildes taıpalardyń ulandary edi ǵoı...» (B.K.Albanı «Qazaqıa» Almaty 1998. 18 bet).  Túp-tamyrymen qate tujyrym. Sonda qalaı, bes júz myń qol jáne olardyń artynda turǵan san mıllıondaǵan halyq ózge tilde sóıleıtin ózge ulttyń at tóbelindeı ǵana adamdaryna baǵynyp, aıtqanyna kónip, aıdaǵandaryna júrgeni me?! Aqylǵa syımaıdy. Mońǵoldar (Muńaldar) qazaqtyń tek qana naǵyz bel balasy emes, olar qazaqtyń qarashańyraǵynyń da ıesi bolatyn, sondyqtan da Temirshi  handy qazaqtyń on eki bıi Qaztaýdyń basyna aq kıizge kóterip alyp shyǵyp, Temirshiniń de, onyń han degen laýazymyn da, taýdyń da attaryn ózgertip  Temirshini Shyńǵys, han degen laýazymyn Qaǵan, sol sıaqty taýdyń da atyn Shyńǵys dep ózgertken bolatyn. Shyńǵys hannyń teginiń qazaq ekendigine budan artyq qandaı dálel kerek.

Qazaqtardy qyrǵynǵa ushyratty deıtinderdiń, Otyrardy dálelge keltiretinderi bar. Negizgi shyndyǵy ol kezde Otyrar qalasyn Parsylyq baǵyttaǵy Horezm patshalyǵy bılegen. Shyńǵysqan elshilerin óltirgen Qaıyr han sol Horezmniń adamy bolatyn. Shyńǵysqan tek onyń jazasyn berip, Otyrar qalasyn ózimizge qaıtardy. Tarıhı shyndyq osy. Basqa esh jerde qazaqtardy qyrdy degen aqparat joq, sebebi ol óz eli, óz ultyn jaqsy kórdi. Keıbir baǵynbaǵan basshylar bolǵan shyǵar, olardy ornyna qoıý qaı memlekette de kezdesedi.

Shyńǵysqan qazaq dalasyndaǵy birde-bir rýmen (elmen) soǵysqan joq. Qazaq dalasy Shyńǵysqandy óz balasy bolǵasyn, oǵan óz erikterimen qýana qosyldy.

-   Keıbir tarıhshylarymyz Iýnıı Iývenaldyń «Eshbir qatygez jan baqytty bola almaq emes» degen sózin keltire otyryp, Shyńǵysqandy adamı baqyttan quralaqan ozbyr retinde sýretteıdi. Al biz biletin Shyńǵysqan týraly fransýz halqynyń uly perzenti Napoleonnyń «Men Shyńǵysqandaı baqytty bola almadym» degen moıyndaý sózi bar. Shyńǵysqannyń ulylyǵyna budan artyq qandaı moıyndaý qajet!

 -  Jıyrmasynshy ǵasyrdaǵy «Uly Reseıdiń» mansap ıeleri men oqymystylarynyń saýatsyzdyǵy sonshalyq jalpaq dúnıeni jaılap jatqan qazaqty azǵana qyrǵyzben jáne sonaý segiz ǵasyr burynǵy qazaq (túrki) jurtyn mońǵolmen shatystyrdy. Osyndaı qarapaıym dúnıeni de ajyratýǵa olardyń bilimderi jetpedi.

-  Bizdiń mektep oqytýshylaryna arnaǵan ádisteme de, Qandaı qalany olar (mońǵoldar) opasyzdyqpen  basyp aldy? «Otyrardyń kúıreýi» jaıly ne  bilesińder? Mońǵoldardyń qazaq dalasyn  jaýlap alýynyń zardaptary. 2. Balasaǵun qalasynyń orny múldem joǵalyp ketken. Egin sharýashylyǵynyń júıesi buzyldy. Qazaq halqy qalyptasýynyń aıaqtalýy 200 jylǵa kesheýildedi. Mádenıettiń damýyna kedergi boldy  (Otyrar kitaphanasy) dep, kúni búginde de jazýly tur jáne olar búgingi urpaqty osylaı oqytyp júr («Mońǵol ımperıasynyń qurylýy» Ustazdar saıty u-s.kz).

Demek, búgingi qazaqstan tarıh ǵylymynyń aqıqat pen jalǵandy, elin-jerin sheksiz súıgen arly azamat pen satqyndy, ıaǵnı  adal menen aramdy ajyratýǵa bilimderi jetpeı keledi.

«Máıekti sózin aıtpaǵan bilimdi ǵalymnan,

Túısigin aıtqan aqymaq artyq» (Shyńǵys qaǵan ósıetinen).

Sizder ne deısizder?

Qojyrbaıuly Muhambetkárim, Mańǵystaý