GMO: jeke bastyń máselesi emes, qoǵamnyń dertine aınalyp barady
Qazaqstan úshin aldaǵy úsh jylda azyq-túlik qaýipsizdigine baılanysty talaptardy qataıtý kerek. Olaı etpesek, ishki naryqty gendik modıfıkasıaǵa (GMO) túsken ónimder basyp alý qaýpi basym. Bul salany jete zerttep júrgen genetık ǵalymdar alǵa tartyp otyrǵandaı, qazir álem boıynsha 2000-nan astam ósimdik túrin qosý arqyly kókónis, jemis-jıdek, azyq-túlikter gendik modıfıkasıalyq jolymen kóptep alyna bastaǵan. Álem boıynsha, soıa, qyzanaq, qıar, júgeri arahıs, bıdaı, kartop, sábiz tárizdi ónimderdi hımıalyq ekpe salyp-aq ósirip, túsimin kóbeıtip alý jıilep barady. Tabıǵı jolmen ónim alý máselesi qazir ózekti bolyp otyr. Osydan bolar, bizdiń qoǵam GMO qosylǵan ónimderdi de taldap, tarazylaı almaı jatady. Sıtogenetık ǵalym Ferýza Bekbosynovanyń aıtýynsha, bul másele jeke bastyń ǵana problemasy emes. Ańǵarǵanǵa, bul qoǵamnyń úlken dertine aınalyp barady.
Eýropa GMO-syz ónimdi baǵalaı bastady al biz she?
Genetık ǵalym Ferýza Bekbosynova alǵa tartyp otyrǵandaı, qazir álem boıynsha GMO-syz ónimder óte joǵary baǵalanyp otyrǵan tus. Al bizdegi qarapaıym kópshiliktiń deni bul máselege asa mán bermeı júr.
«Zertteýler kórsetip otyrǵandaı, bizdiń halyqtyń GMO-ǵa kelgende saýattylyǵy tómen. Qazir sizdiń ózińiz dúkennen ónim alyp jatqanda oǵan GMO qosylǵan ba, qosylmaǵan ba, naqty tekserip, zerttep almaısyz. Baǵasy arzan, qoljetimdiligine birinshi kezekte qaraısyz. Sosyn qaltańyz kóterse bitti, sony alasyz. Men alysqa barmaı-aq, ózim bilim alyp kelgen Avstralıany mysal etsem, Avstralıada GMO ónimderge qatysty zań talaby qatań. Olar azyq-túlik qaýipsizdigine erekshe mán berip otyrǵandyqtan, GMO ónimderin satylymǵa shyǵarǵandarǵa salatyn salyq túrin ósirgen. Olardyń tabıǵı ónim óndiretin óndirýshilerine degen yqalasy joǵary. Al bizde syrttan kelip jatqan ımport tasqynyna qatań talap, tekseris qoıyla bermeıdi. Qazir dúkenderimizde samsap turǵan ónimderdiń basym bóligi gendik modıfıkasıaǵa túsken ónimder. «GMO-syz» dep qattama syrtynda naqty jazylǵanymen, bizde ony satylymǵa shyqpastan buryn naqty talap etip zertteıtin zerthanalyq baza joq. Osydan keıin ishki naryqqa mundaı ónimder emin-erkin enip jatyr»,-deıdi Ferýza Bekbosynova.
Ǵalymnyń paıymdaýynsha, biz bolashaqta osy olqylyqty retteý úshin, aldymen azyq-túlik qaýipsizdigine qatysty zańǵa ózgertýler engizgenimiz jón. Budan keıin baryp naqty ónimderdiń sapasyn baqylaıtyn zamanaýı zerthanalyq baza qurýǵa kúsh salý qajet.
GMO: sozylmaly aýrýdyń bastaýy ma?
Jalpy, mamandar alǵa tartyp otyrǵandaı, qansha jerden GMO adam ómirine qaýip tóndirý úshin jasalmaǵan. Ol tek ónimder sýyqqa tózimdi, ystyqta byljyrap ketpeýi úshin qolǵa alynǵan ádis desek te mundaı ónimderdiń densaýlyqqa keri áseri bar. Bul rette medısına ǵylymynyń doktory, profesor Aıdarbek Janqabylovtyń aıtýynsha, GMO-ǵa túsken ónimder sozylmaly dertterdi de týdyryp otyrǵanyn álem moıyndap otyr.
«Zertteýlerge júginsek, sońǵy 4 jylda TMD boıynsha sozylmaly derttiń kólemi 7 paıyzdan 22 paıyzǵa ósipti. Buǵan qosa azyq-túlik ónimderinen bolatyn alergıalyq aýrýǵa shaldyqqandardyń deńgeıi de kúrt ósken. Negizinde, gendik modıfıkasıaǵa túsken ónimderdiń «jemisi» bir kúnde bilinbeıdi. Olar jyldar ótken saıyn biline beredi. Ataýynyń ózi aıtyp turǵandaı, gendik ózgertýge túsken garmondar egilgen ónimder qansha jerden adamǵa zıany joq desek te, onyń keri áseri bolady. Bul júıeni negizinde Qytaı eli oılap shyǵardy. Qytaı úshin qazir 1,5 mlrd halyqty asyraý ońaı bolyp otyrǵan joq. Alpaýyt elderdiń azyq-túlik tapshylyǵyn joıý maqsatynda qolǵa alǵan osy ádisi bizdiń naryqqa da dendep enip ketti. Tipti búginde balalar ónimderiniń keıbir túrderi de transgen ónimder. Muny ata-analar eskerip te jatpaıdy. Qarapaıym halyq gendik modıfıkasıa degendi uǵynbaı júr. GMO-sozylmaly aýrýdyń bastaýy. Munyń artynda halyqtyń densaýlyǵy, ulttyń saýlyǵy degen másele turǵandyqtan buǵan beı-jaı qaraýǵa bolmaıdy. Sondyqtan gendik ınjınerıaǵa qatysty zań talaptaryn qataıtý kerek. Sol kezde baqylaý kúsheıtiledi»,-deıdi Aıdarbek Janqabylov.
Biz osy arada negizinen qandaı ónimderdiń kóbirek gendik modıfıkasıaǵa túsetinin arnaıy syzbamen kórsetýdi jón kórdik. Tómendegi syzbaǵdan muny anyq kórýge bolady.
GMO-ny anyqtaıtyn testter nege shyǵarmaımyz?!
Mamandar bolashaqta GMO-ny anyqtaıtyn arnaıy testter shyǵarýdyń da artyq bolmaıtynyn aıtyp otyr. Hımıa ǵylymynyń kandıdaty Ardaq Abzalulynyń baıyptaýynsha, aýrý astan ekeni belgili. Endeshe biz úshin aldaǵy úsh jylda isher asymyzdy sapalý etý mańyzdy bol túspek.
«Qazir kóptegen elder aldyndaǵy as-aýqatyn sapaly etýge baryn salýda. Bul kóshten Qazaqstan da qalyspaı, halal as degen uǵymdy sanamyzǵa sińirip-aq kelemiz. Biraq bizde áli de azyq-túlik qaýipsizdigi naqty berik emes. Mysaly, bizde halal ónimniń naqty taza ekenin anyqtaý úshin ol ónimge dońyzdyń maıy qosylǵan qosylmaǵanyn anyqtaıtyn testter bar. Zerthanalyq testterden ótkizý arqyly biz ónimniń halal nemese halal emes ekenin anyqtaımyz. Al GMO qosylǵan ónimderdi tutyný jáne tutynbaýdy biz qarapaıym kópshiliktiń óziniń erkine qaldyrdyq. Jalpy, hımıalyq sıntezdeýden ótken, garmon egilgen, gendik modıfıkasıaǵa túsken ónimderdiń túrdi dertterdi qozdyratyny anyq. Qazir adamdardyń shekten tys semirip ketýi, alergıalyq aýrýdyń kóbeıýi, tynys joldary aýrrýynyń ósim berýi barlyǵy osy «hımıkattardy» tutynǵandyqtan beleń alyp otyr. Sondyqtan bizge de bul arada Eýropa elderi tárizdi Ózbekstan, Grýzıa, Túrkıa elderi tárizdi GMO-syz ónim óndirýshilerge qoldaý bildirý jaǵyn qolǵa alý kerek. Ózbekstanda osy GMO ónimderine qatysty arnaıy testter bar. Olar sol arqyly halqyna alergıa týratyn elementterdi anyqtap berip otyr. Biz de sol tárizdi ashyq túrde «myna súttiń quramynda mynadaı GMO qosylǵan» degen aqparattardy halyqqa naqtyraq jetkizip otyrsaq, jón bolar edi»,- deıdi ǵalym Ardaq Abzaluly.
Avstralıada egilmegen sıyrdyń bir búıregi 150$
Osylaısha mamandar alǵa tartyp otyrǵandaı, qazir álemniń tábeti GMO-syz azyq-túlikke aýa bastady. Gentık ǵalym Ferýza Bekbosynovanyń aıtýynsha, Avstralıada GMO-syz taza ekologıalyq jolmen ósirilgen sıyrdyń bir búıreginiń ózi 150 dollar turady. Sondaı-aq ol elde tabıǵı taza et óniminiń bir kelisi 180-200 dollardy quraıdy.Tabıǵı kókónister men jemisterdiń baǵasy da osy shamalas qymbat. Shetelderde GMO-syz ónimder bir sórede «gendik modıfıkasıaǵa túsken» degen ataýmen bólek satylsa, tabıǵı taza ónimder kelesi sórelerde bólek satylady eken.
«Al bizde barlyǵy qabattasyp birge sórede tura beredi. Onyń ishinen kópshilikke taza ónimdi tańdap alý da qıynǵa soǵady. Budan keıin qarapaıym halyq tehnıkalyq reglamentti oqymaı-aq ónimderdi satyp ala beredi. Munyń ózi bizde azyq-túlik tańdaýda saýattylyqtyń jetispeıtinin bildiredi. Sondyqtan bolashaqta osy máselelerge mán berilse»,- deıdi mamandar...
Qarlyǵash Zaryqqanqyzy
