Almaty oblysy, Jambyl aýdanyna qarasty Uzynaǵash aýylynda 2007 jyldan beri Keńes ókimetiniń basqynshy – generaldarynyń biri – Gerasım Kolpakovskııdiń 20 metrlik eskertkishi men erkertkish taqtaıshasy turǵanyn biletin bolarsyz. Syrt qaraǵanda, Qazaqstandaǵy kóp tarıhı eskertkish muralardyń biri bolyp kóringenimen, jaqyndap baryp qarasańyz – «Qazaq dalasyn azat etý qurmetine», «v chestosvobojdenıa kazahskıh zemel ot blagodarnogo naroda» jáne «Orys qarýy úshin», «vo slavý rýsskogo orýjıa» degen jazýlar men Almaty qalasyna qaraı baǵyttalǵan qos birdeı zeńbirektiń músini beınelengen.
Jalpy Kolpakovskıı týraly biz ne bilemiz?
General Kolpakovskıı sharýalardy ishki Reseıden Qazaqstanǵa qonys aýdarý jóninde alǵash ret bastama kóterýshilerdiń biri bolǵan, Jetisýdyń áskerı gýbernatory. 1868 jyly onyń tikeleı basshylyǵymen «Jetisýga sharýalardyń qonys aýdarýy týraly ýaqytsha Erejeler» jasaldy. Al 1892 jyly Transsibir temir jolynyń qurylysy bastaldy. Ol Qazaqstannyń soltústik óńirin basyp ótti. Munyń ózi qazaqtardyń ıeligindegi jerdiń 4,2 mıllıon desátınasyn qosymsha tartyp alýǵa jetkizdi.
1860 jyly qyrkúıek aıynyń ishinde qazaq tynyshtyǵy uıqy-tuıqy bop buzylyp ketti. Sol kezde general Kolpakovskıı orys-kazak qolbasshylaryn jınap, qarýly áskerdi jınaqtaıdy. Qazaqtyń atty, sadaqty, jalań qol áskerine qarsy zeńbirekti qarý qoldanyp, qyryp salǵan da osy Kolpakovskıı edi ǵoı. Keıbir tarıhı derekterde ol qazaq dalasyn qoqandardan azat etýshi dep kórsetiledi. Bul árıne, keńes ókimeti tusynda jazylǵan tarıhı eńbekterde. Al Egemendik tusyndaǵy jańa tarıh Kolpakovskııge qatysty ne deıdi?
Sonymen, Uzynaǵashtaǵy eskertkishke qaıta oralatyn bolsaq, negizi sonaý keńes ókimeti tusynda qalanǵan, mádenı muralar tizimine enbegen, 2007 jyly kazak belsendileriniń bastamasymen qaıta turǵyzylǵan eskertkish áli kúnge deıin bizdiń pro-reseılik qysymnyń yqpalynda ómir súrip júrgenimizdi aıtyp turǵandaı kórinedi. Táýelsizdigimizdi alǵanymyzǵa shırek ǵasyr jýyqtasa da, áli kúnge deıin babamyzdy qyrǵan basqynshynyń eskertkishin tóbemizge kóterip, ulyqtap júrgenimiz súıegimizge tańba bolyp basylýda. Al ondaǵy jazbalardy kózimizben kórgenimizde, ne derimizdi bilmeı qaldyq?
Sonda bul eskertkish jáne ondaǵy jazýlar neni meńzep tur? Beıbit kúnde, bıik tóbege eskertkishin ornatyp, zeńbiregimen zekitip qoıarlyqtaı Kolpakovskıı kimimiz edi? Álgi, astarynda saıası pıǵyl jatqan eskertkish Uzynaǵashta qashannan beri paıda bolǵan? Onyń eskertkishi kimderge kerek boldy? Jalpy ol eskertkish kerek pe? «Qamshy» portaly osy suraqtarǵa jaýap izdegen bolatyn.
Lázzat Esbolova, Almaty obl. Mádenıet basqarmasy, Kitaphana isi, tarıhı muralar, mýzeıler jumysyn uıymdastyrý bólimi basshysy:
- G.Kolpokovskııdiń eskertkishi 1885 jyly qazaq halqyn Qoqandyqtardan qorǵaǵan erligi úshin Sovet odaǵynyń kezinde 1921 jyly Jambyl aýdany Uzynaǵash aýyly aýmaǵynda qoıylǵan. Ol jer keıinnen orys halqynyń zıratyna aınalǵan. Esketkishtiń uzyndyǵy 20 metr bolǵan. Qazirgi kezde memorıaldy taqtaıshasy da joq.
2007 jyly «Joǵary Ataman» kazaktar qoǵamdyq birlestiginiń jetekshisi Iý.Zaharovtyń qoldaýymen eskertkish qalpyna keltirildi. Ashylý saltanatyna Reseı memleketiniń qazaqstandaǵy elshisi, Jetisý kazaktary (semırechenskıe kazakı) jáne Almaty qalasynyń zıaly qaýymy qatysqan. Eskertkish janynda zeńbirek ornalasqan.
G.Kolpakovskııdiń eskertkishi jergilikti mańyzy bar tarıhı jáne mádenıet eskertkishteriniń Memlekettik tiziminde tirkelmegen.
Eskertkishti alyp tastaý jóninde búgingi kúnge deıin eshqandaı resmı usynystar túsken joq.
Al eskertkishti joıý nemese ornyn aýystyrý úshin tómendegi prosesterdi júzege asyrý kerek bolady.
Tarıhı-mádenı mura obektilerin qorǵaý jáne paıdalaný týraly 1992 jylǵy 2 shildedegi № 1488-Hİİ Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańynyń 38 babyna sáıkes júrgiziledi.
1.Eskertkishke qatysty anyqtama;
2.Túsindirme jazba (eskertkishti joıý sebebi);
3. Eskertkishti joıý týraly otyrys hattamasy;
4. Eskertkish týraly tarıhı-mádenı saraptama qorytyndysy;
5. Qala ákimdiginiń jer telimi týraly sheshimi;
6. Bas jospar masshtaby 1: 500;
8. Qarjy kózin anyqtap kórsetý;
9. Oblys ákiminiń atyna usynys hat.
Tursyn Jurtbaı, jazýshy, fılologıa ǵylymdarynyń doktory:
-Men 2007 jyly Kolpakovskııdiń eskertkishi ashylǵan kezde sol jıynǵa qatysqan bolatynmyn. Ol jerge uıymdastyrýshylar, belsendiler «kazak» áskeriniń kıimderin kıip kelgen, onda sol kezdegi dinbasy da qatysty. Qazaqstanda kazak áskeriniń kıinip, sherý, demonstrasıa uıymdastyrýǵa tyıym salynǵan jarlyq bar. Munyń negizgi astarynda neler jatyr deısiz ǵoı? Osy suraqqa QR UQQ jaýap berýi tıis. Men Kolpakvoskııdiń qazaqtarǵa qarsy qarý qoldanyp, qyryp salǵan qylmysyn aldyǵa tarta otyryp, oǵan arnap tarıhı eskertkish ashýǵa bolmaıtynyn aıtyp, birneshe maqala jazǵan bolatynmyn. Meniń sózime eshkim qulaq aspady. Al men óz maqalamda birneshe suraqtarǵa jaýap talap ettim. Sol kazaktar sherýinde qolbasshy «ataman» boldy deıdi. Ol ataman kim? Maǵan resmı mekemelerdiń eshqaısysy da jaýap bergen joq. Tek, Qaýipsizdik komıtetine osy hatym jetip, solar ǵana telefon arqyly habarlasyp, biz máselemen jaqsy tanyspyz. Biz sizdiń kóterip otyrǵan máseleńizdi qoldaımyz dep habar berdi. Ary qaraı ony zerttep, tekserip jarıalaýǵa bizdiń tolyq erkimiz joq, biraq habardarmyz degen. Demek bunyń arǵy jaǵynda úlken saıaı qysym jatyr. Iaǵnı, Qazaqstannyń resmı mekemeleri, SİM, İİM, UQQ jáne Sot pen Prokýratýra aralasa almaýy -Reseı jaǵynan bizge úlken qysymnyń bolǵanyn dáleldeıdi. Al orys qarýy jasasyn degendeı uran salýy – bul Qazaqstandy ashyq basyný. Bizdiń qaýipsizdigimizdi qorǵaýy tıis Prokýratýramyz, SİM, Qorǵanys mınıstrligi t.b. namyssyzdyq tanytyp otyr. Reseı qysymyna únsizdik bildirip, shovınısik sıpattaǵy eskertkishterin ornatyp berýi olardyń rýhsyzdyǵyn, namyssyzdyǵyn kórsetedi. Eger meniń aıyptaýlarym ótirik dese – Kolpakovskııdiń Qazaqstandy basyp alý saıasaty týraly derekterdi qaıta qarap shyqsyn. Kózderi jetedi. Ózimizdiń atalarymyzdy qyryp salǵan dushpandy ulyqtap, eskertkishin ornatyp berýimiz uıat, masqara ǵoı. Qazaqstannyń táýelsizdigin «jaýlap alýshyny» – «jaýlap alýshy», «basqynshy» dep aıtý kerek. Qazaqstannyń jerin otarlaǵan bas qolbasshy – Kolpakovskıı dep jazylýy tıis. Al biz qazaq dalasyn qoqandardan azat etýshi dep ulyqtaımyz-aý kelip. Bul masqara ǵoı. Buǵan QR UQQ, SİM, İİM, Qorǵanys mınıstrligi, Ideologıa komıteti ne qarap otyr? Bul máselege qatysty solar jaýap berý tıis!
Jylbek Sembekuly, jýrnalıs:
1. Táýelsizdik alǵanymyzǵa 24 jyl boldy. Reseıdiń ózi qazir tarıhty qaıta qarastyryp jatyr. Patshalyq Reseı zamanynan qalǵan bul eskertkishke Sovet úkimeti ornaǵannan keıin de alyp tastaý qaýpi tóngen eken. Alaıda Kolpakovskıı qazaqty qyrǵannan basqa jaqsylyq jasaǵan joq. Ashyǵyn aıtýymyz kerek zeńbirekpen, túrli myltyqpen baqaıshyǵyna deıin qarýlanǵan 2000 áskerimen qazaqtyń 20 000 aıyr, sadaqpen qarýlanǵan qarapaıym halqyn qyryp salǵan adamǵa beıbit zamanda qazaq jerinde nege eskertkish turýy tıis?
2. Elimizdegi Reseıdiń qoltyǵyna sý búrkip otyrǵan kazaktar otrádtarynyń is-áreketin bılik baqylaýǵa alýy tıis. Kolpakovskııdiń eskertkishini alyp tastaýǵa birden bir qarsy bolatyn sol kazaktardyń uıymy. Mundaı astyrtyn uıymdardyń jumysyn úsh árip qadaǵalaǵany jón. Sol Kolpakovskııdiń áskeriniń urpaqtary búginde Almaty mańaıynda turady. Olar da eskertkishti alyp tastaýǵa narazy bolýy yqtımal. Alaıda bılik buǵan qaramastan sheshim qabyldaýy kerek. Qazaqtyń qanyn tókken adamǵa tórimizden oryn berip, eskertkishin ornatyp qoıǵanymyz bolmas.
3. Budan buryn sol shaıqasqa qatysqan adamdardyń tizimi bolǵan. Alaıda ony alyp tastaǵan. Kazaktardyń ózi bul eskertkishke tikeleı Reseı elshiligin aralastyryp otyrǵandyqtan bul másele joǵary deńgeıde sheshilýi tıis.
1921 jyly bul esketkishti alyp tastaý týraly másele qozǵalǵanda sol shaıqasqa qatysqan adamdardyń tizimi alynyp tastalǵan eken.
4.Qatespesem, Almatydaǵy Saıahat avtobeketiniń mańaıynda Kolpakovskıı atyndaǵy kóshe bar bolatyn. Áli kúnge deıin keıbir úıler onyń atyndaǵy kósheni óshirgisi kelmeıdi. Sol sıaqty Kolpakovskııdiń eskertkishin sary maıdaı saqtap, dáripteýdiń qajeti shamaly. Áli kúnge deıin Máskeýge jaltaqtap otyrǵanymyzdyń bul da bir kórinisi. Bir eskertkishti alyp tastaý úshin de Reseıdiń qas-qabaǵyna qaraımyz ba?
Talǵar aýdanyndaǵy Tuzdybastaý eldimekeninde Kalınınniń eskertkishi de áli tur. Ony nege saqtap otyrmyz?
Jetisý kazaktarynyń taırańdaǵan jerleriniń bárin de osyndaı eskertkishter áli saqtalǵan. Olardyń quny joıyldy. Jańa zamanǵa jańasha kózqaraspen qaraý qajet. Jaltaqtaıtyn túgi joq.
Kórik Qozybaǵarov, tarıhshy:
-Patshalyq Reseıdiń general-gýbernatory Gerasım Kolpakovskııge 2007 jyly Uzynaǵashta (Almaty oblysy, Jambyl aýdany) eskertkish ornatylǵanda, qazaq zıalylary qatty kúızeldi. G.Kolpakovskııge Qazaqstanda eskertkish ornatý degenimiz - patshalyq Reseıdiń otarshyldyq saıasatyn aqtap shyǵý degen sóz. Nemese Reseıdiń bir kezderi Qazaqstandy otarlaýyn, Qazaqstanǵa quldyq qamytyn kıgizýin «Bul - óte jaqsy nárse, progresshil áreket» dep baǵalaǵanmen birdeı. G.Kolpakovskııge Uzynaǵashta eskertkish ornatqanymyz - bizdiń betimizge basylǵan qara tańba!
Qudaı-aý, qazaqtardy jerinen aıyrǵan, dininen aıyrǵan, tilinen aıyrǵan jáne osyndaı qasiretti iske basshylyq jasaǵan, sonyń basynda turǵan adamǵa qaı betimizben kóshe berdik?
Beıbit Qoıshybaev, tarıhshy:
- Kolpakovskıı Gerasım Alekseevıch – orys generaly, Orta Azıany jaýlap alýshy patshalyq qaıratkerleriniń asa irileriniń biri. Podpolkovnık kezinde 1860 jyly Uzynaǵash túbinde myń adamdyq jasaqpen qalyń Qoqan áskerine soqqy berip, shegindirdi. Sondaǵy jeńisi úshin polkovnık shenine joǵarylatylyp, ordenmen marapattaldy. Eskertkish sol jeńis qurmetine qoıylǵan. 2007 jyly jóndelip, qalpyna keltirilgen. Árıne, basqynshy, otarlaýshy eldiń múddesin astarlaıdy. Qoqan handyǵy quramyna ońtústik ólke túgel qarap turǵan. Orys armıasy birtindep bárin jaýlap aldy, Qoqan handyǵyn qulatty. Eger patsha armıasy shynymen qazaqtardy qoqandyqtardan azat etýshi bolsa, azat etkennen keıin eline qaıtyp ketpes pe edi. Joq, ol qazaq jerin orys jerine aınaldyrýmen shuǵyldanǵan otarlaýshy. Bizde tarıhqa jańasha qaraý, táýelsiz memleket turǵysynan qaraý áli de qalyptasa qoımaǵan, sondyqtan, eskertkishtiń shyn mánine oı júgirtip jatqan qaıratker shamaly. El-jurttyń sanasy oıansa, ótkendegi otarlaýshylardy áspetteýdiń mańyzy joq ekenin, tipti zalaldy ekenin tez-aq túsinedi.
Tystan kelgen adam el ishindegi eskertkishke qarap, turǵylyqty halyqtyń dúnıetanymy men qurmetinen habar alady. Mynadaı eskertkishterimizdi kórgen jıhangez biz týraly qandaı oı qalyptastyrýy múmkin?
Al atalmysh máselege tikeleı jaýap berýge tıis Almaty oblysy İshki saıasat basqarmasyna habarlasyp kórdik. Basqarma basshysy Ǵalıasqar Tólendiuly bul máseleden habardar ekendigin jáne aldaǵy kúnderi tıisti jaýap qaıtarýǵa ýáde etti.
Nurgeldi Ábdiǵanıuly
