Shet memleketterdiń abaqtylarynda nemese belgilengen aýmaǵynda jazasyn ótep jatqan ıakı jazasyn kútip jatqan qazaqstandyq saıası tutqyndar týraly álemdik jáne qazaqstandyq BAQ jıi jazyp keledi. Solardyń ishinde álemdik BAQ nazaryn tigip otyrǵan, 3 birdeı post-keńestik memleketti taqyrǵa otyrǵyzyp ketti degen – atyshýly eks-bankır Muhtar Qabyluly Áblázov ta bar ekeni ámbege aıan.
Kezinde «BTA» bankiniń dırktorlar keńesiniń burynǵy tóraǵasy týraly qoǵamdyq ortada túrli daqpyrt taraǵanymen resmı bılik pen quzyrly organdaǵylar – Áblázovty qazirgi saıası júıeniń basty oppanenti dep tanıtyny jasyryn emes. Sondyqtan da, onyń proto beınesin – ury-qary obrazynda kórsetedi. Mysaly, Bas prokýratýranyń tergeýshileri BTA bankynyń burynǵy basshylyǵy ofshorlyq kompanıalarǵa eshqandaı kepilsiz berilgen nesıeler arqyly Qazaqstannan 10 mıllıard AQSH dollaryn jylystatqan deıdi.
Áblázov ne úshin prezıdenttik kompanıadan shyǵyp qaldy?
Iá, 2001 jyldyń shildesinde Prezıdent Nazarbaev qazaqstandyq kásipkerlerdi jınap, keńeıtilgen otyrys uıymdastyrǵan bolatyn. Onda QR Prezıdenti júıege baǵynǵysy kelmeıtin kásipkerlerdi kez kelgen ýaqytta temir torǵa toǵyta alatyndyǵyn ashyq jetkizgen.
QR Prezıdenti Nursultan Nazarbaev: «Men kez kelgenińdi qoldaryńnan súırep aparyp sotqa bere alamyn. Men muny isteı alamyn. Muny qalaı isteıtinin de jaqsy bilemin!» degen bolatyn.(vıdeo 1)
Ol kezde kóbisi Prezıdenttiń jarlyǵyna qarsy shyǵy almady. Tipti, qazirgi keıbir sheneýnikter sekildi bas shulǵyp, maquldaýdan árige aspaǵan-dy. Biraq, bankır Áblázov Nazarbaevqa ashyq suraqtar qoıyp, prezıdenttik basqarý júıesin synaǵan jalǵyz-jarym boldy. (vıdeo 2)
Oppazısıadaǵy Muhtar-Rembo
Táýelsiz kásipker óziniń ashyq syndary arqyly kóptegen qazaqstandyq sheneýnikterdiń qytyǵyna tıetini de jasyryn emes edi. Tipti, Muhtar Áblázov bıliktiń bıik dálizinde júrgen kezde de kemshilikti betke aıtýdan tartynǵan emes-ti. Ol Qazaqstannyń jańa ónerkásiptik konsepsıasyn quryp, QR Energetıka mınıstriligin basqardy. Al 2001 jyly 33 jastaǵy Muhtar BTA dırektorlar keńesiniń tóraǵasy boldy. Iá, bireýdi ásire maqtaǵanymyz emes, biraq Muhtardyń basshylyǵy tusynda BTA TMD elderindegi eń úzdik bankterdiń qatarynda bolatuǵyn. Muhtar sol kezdiń ózinde Qazaqstannyń ekonomıkalyq naryǵy quldyrap bara jatqanyn jaqsy biletin.
Saıasattanýshy Vıktor Kovtýnovskııdiń aıtýynsha, 2000-jyldardyń bas sheninde qazaqstandyq saıasatkerler, táýelsiz qozǵalys jetekshileri, kásipkerler men sheneýnikter Qazaqstandaǵy saıası jaǵdaıdy ózgertý úshin qandaı da bir lıberaldy, demokratıalyq partıa qurý jobasyn bastap ketken bolatyn.
Al 2001 jyldyń 18 qarashasy kúni Ǵalymjan Jaqıanov, Muhtar Áblázov, Oraz Jandosov bastaǵan bir top azamat «DVK-ny» qurdy. Bulardyń sapynda Álıhan Baımenov, Bolat Ábilovter bar edi. Osylaısha, joǵarǵy bılikte biraz júrgen Muhtar – eks-sheneýnik, eks-bankır, eks-mınıstri atanyp shyǵa keldi. Pavlodar oblysynyń eks-ákimi Ǵalymjan Jaqıanov pen eks-bankır Muhtar Áblázovqa qatysty qylmystyq is qozǵalyp, saıası qýdalaýǵa túskeni týraly qazaqstandyq BAQ az jazbady. Al qazaqstandyq opozısıa arakidik Muhtardy aqtaýǵa tyrysqanymen nátıjesiz edi.
QR Senat tóraǵasy, ol kezde QR Premer-mınıstri Qasym-Jomart Toqaev myrza da, «Kez kelgen demokratıalyq qozǵalysty qalyptastyrý úshin oılanyp-tolǵanyp baryp sheshim qabyldaý kerek dep esepteımin. Bárin kezeń-kezeńimen ótkizý kerek. Demokratıa bul balanyń qolyndaǵy «kınder súrprız» oıynshyǵy emes»,-degen edi. (vıdeo 3)
Eger saıasat býmerańi múlde ózgeshe aınalǵanda Muhtar Áblázovtyń qazaqstandyq saıasattaǵy orny qalaı bolar edi? Bul kóbimizdiń kókeıimizde júrgen saýaldardyń biri bolsa da, qaı-qaısymyz ashyq aıtýǵa jasqanamyz. Iá, eger Muhtar Áblázovqa raqymshylyq jasap, Qazaqstanǵa qaıtarý jáne ony el ıgiligine jumys isteýge jumyldyrý múmkindigi týa qalsa ne bolar edi? Áblázov Qazaqstanǵa kerek pe? Eger Ol Ulttyq bankti basqaratyn bolsa nemese basqarǵan bolsa Qazaqstanda teńge devalvasıasy bolar ma edi, bolmas pa edi? Bir emes 3 memleketti tonap qashty degen azamat – beker bireý bolmasa kerek-ti.
Áblázovqa talasyp otyrǵan úsh memleket
Qazir Fransıa soty Qazaqstannan ózge Muhtar Áblázovty ekstradasıalaýǵa qatysty bergen Reseı Federasıasy men Ýkraına Joǵarǵy Prokýrotýrasynyń ótinishterin qarastyryp jatyr. Ázirge eks-bankırdi Ýkraınaǵa jiberýi múmkin degen sybys taraı bastaǵan. Al Fransıa soty Áblázovty Qazaqstanǵa berý týraly usynysqa nazar da salmaǵan. Saıası tutqynnyń ómirine qaýip tóngizetindikten ázirge ony Fransıada ustaı turý týraly sheshim kúshine engen de.
Ámirjan Qosanov, saıasatker:
- Muhtar Ábilázovty qazaqtyń asa talantty menedjeri, opozısıaǵa qomaqty úles qosqan, óz pozısıasy úshin túrmede otyryp shyqqan azamat dep bilemin. Qazaqstanǵa kerek adamdardyń biri.
Serikbolsyn Ábildın, saıasatker:
- Áblázovqa sol kezde Mınıstrlikten ketkennen keıin de uıaly telefonmen sóılesken degen aıyp taqqanda kúlkimiz kelgen. Keıin men QR Prezıdenti Nursultan Nazarbaevpen kezdeskenimde áńgimeniń aýany DVK jaqqa aýa bastaǵanda ol kisi ornynan atyp turyp, «Seke, olar meni tóńkerip tastaı jazdady ǵoı», degen edi.
Sergeı Dývanov, jýrnalıs:
- Muhtar, ıá, ol kedeı adam emes. Mıllıoner. Biraq, sonyń arqasynda Qazaqstanda opozısıa degen túsinikti jasap kele jatqandyǵy. Muhtardyń kómegi ózgeshe oılaı alatyn kóptegen qazaqstandyqqa tıgeni jasyryn emes. Iá, ol Qazaqstan úshin eń kerekti saıası oıynshylardyń biri. Ol eń birinshi myqty menedjer, ekonomıs. Sodan keıin baryp saıasatker.
Nurgeldi Ábdiǵanıuly
