Búginde Taıaý Shyǵys elderinde jazyqsyz eldi qyryp, jappaı qan tógip jatqan «ISHIM», ne bolmasa óz-ózderin «Islam memleketi» dep atap júrgen atyshýly lańkestik top pen osy topqa eliktegen basqa da ekstremıstik uıymdardyń totalıtarlyq ıdeologıasyna musylman retinde qarsylyq kórsetetin ýaqyt jetti. Islam atyn jamylyp jasalǵan terrorlyq áreketter musylmandardyń bedelderin túsirip, qoǵamnan shettetip otyrǵany jáne Islam dinine qarsy kereǵar pikirler týǵyzyp, búkil musylmandardy jaralap jatqany jasyryn emes. Bul týraly dintanýshy, oıshyl Fethýllah Gúlen myrza «Wall Street Journal» gazetine suhbat bergen eken. Álgindeı zorlyq-zombylyqqa júgingen radıkaldy toptardyń qoldan jasaǵan zulymdyqtyń saldarynan Islam dinine kúıe jaǵyp, kiná taǵyp, ádildik aıasynyń tarylýyna beı-jaı qaramaıtyn ár qazaqstandyq úshin «Qamshy» portaly atalmysh maqalanyń qazaq tiline aýdarylǵan nusqasyn nazarlaryńyzǵa usynady.
Aldymen zorlyq pen zombylyqty aıyptap, vıktımızasıalyq psıhologıanyń tuzaǵynan saqtanýymyz kerek, deıdi dintanýshy-ǵalym. Terrorısterdiń din jamylyp, aýyr kúnáni moıyndaryna alyp jatqany tek meniń ǵana oıym emes. Hadıs, sıra jáne tápsir arqyly Qurandaǵy ıláhı hat-habardy uǵynyp-túsinýge bar ǵumyryn arnaǵan sańlaq sahabalardyń, ǵulama men oıshyldardyń bizderge jetkizgen Paıǵambarymyzdyń (s.ǵ.s) ónegeli ómiri men Qurannyń asyl qazynasy lańkesterdiń din jamylyp keltirgen ártúrli derekterdi joqqa shyǵarady.
Ekinshi másele, Islam dinine degen kózqaras tutas ári biryńǵaı bolyp qalyptasýy kerek. Óıtkeni keıbir din ókilderiniń mádenı erekshelikterine baılanysty tanytyp otyrǵan kelisim men toleranttylyq ustanymdary keıde dinniń negizgi qundylyqtaryna qarsy pikir týǵyzýy múmkin. Al shyntýaıtyna kelgende, Islamnyń negizgi qundylyqtary adamdardyń talqysyna salynbaǵan, aıat pen hadıstegi úkimder arqyly belgilengen. Osy tusta, Qurandaǵy bir kisiniń naqaqtan-naqaq qurban bolýy búkil adamzatty óltirýimen birdeı dep sanaǵan aıatty mysal retinde keltirýge bolady. (Quran, 5:32). Sonymen qatar, Paıǵambarymyz (s.ǵ.s) qorǵaný maqsatyndaǵy qandaı da bir soǵystyń ózinde soǵysqa qatyspaıtyn adamdarǵa, ásirese, qatyn-qalash, bala-shaǵa jáne din adamdaryna tıtteı de bolsyn zıan keltirýge taıǵa tańba basqandaı etip aıtyp, tyıym salǵan.
Bizder, musylman retinde álemniń túkpir-túkpirinde beıbitshilik izdegen, beıbit ómirge umtylǵan adamdarmen yntymaqtasyp, atalmysh qundylyqtardy is-áreketimiz arqyly kórsetýimiz kerek. Adam psıhologıasy men aqparattyq quraldarynyń búgingi dınamıkasyn esepke alǵanda, aıtylýǵa tıis ómirsheń ári baıypty máselelerdiń ornyna radıkaldy kózqarastar men shýly taqyryptar muqaba betterinde oryn alyp jatatyny belgili. Biraq bizder buqaralyq aqparat quraldaryna kiná taǵýdyń ornyna óz oı-pikirimizdi jetkize alatyn jańa joldar izdeýimiz kerek.
Úshinshiden, musylman balasy adam ómiri, ar-abyroı jáne azattyq pen erkindik sekildi qundylyqtaryn jan-tánimen qorǵaı bilý kerek. Ásili, bul qundylyqtar – Islamnyń negizgi qundylyqtary dep esepteledi jáne kósh bastaǵan birde-bir adam, meıli ol din ókili bolsyn, meıli saıası ókil bolsyn, eshkimniń eldiń enshisinen alýǵa qaqysy joq. Dinimizdiń rýhyna degen adaldyq sezimi mádenı, saıası, dinı jáne áleýmettik ártúrlilikke de asqan qurmetti qajet etedi. Alla taǵala qasıetti Quranda adamdardyń bir-birimen tanysyp-tanýdy erekshe jaratylystyń hıkmeti retinde kórsetedi (49:13) jáne barlyq adamdardy kórkem etip jaratqanyn aıtady (17:70).
Tórtinshiden, musylmandar tálim-tárbıege negizdelgen bilim ári kórkem ónermen qatar jaratylystyń árbir múshesin qurmetteıtin ǵylym júıesiniń múmkindikterin qoǵamda oryn alǵan ár adamǵa tanytý kerek. Musylman qoǵamdastyqtardyń basqarýshy memleketteri demokratıalyq qundylyqtardy mektep baǵdarlamasyna engizý kerek. Óıtkeni azamattyq qoǵamdar ózara túsinistik pen kelisimdi nyǵaıtý maqsatynda óte mańyzdy ról atqarady. «Qyzmet» qaýymdastyǵy dep atalatyn erikti azamattyq qaýymdastyqtyń ókilderi osy maqsatta 150-den astam elde bilim oshaqtary men dıalog ortalyqtaryn ashqan bolatyn.
Besinshiden, musylman qaýymdastyqtarǵa «qaımaǵy buzylmaǵan» dinı bilim berýge múmkindik beriletin bolsa, radıkaldy toptardyń ekstremıstik ıdeologıalaryn jaıýyna bóget bola alady. Eger de birqatar musylman elderde oryn alǵandaı, din bostandyǵy shektelgen bolsa, din jáne dinı qundylyqtar kóleńkede qalyp, ekstremıstik toptardyń paıymymen, túsinigimen nasıhattalady da solardyń ajyramas quralyna aınalady.
Terorızm óte kúrdeli másele bolǵandyqtan, onymen kúresetin tetikter de saıası, ekonomıkalyq, áleýmettik jáne dinı turǵydan bolýy tıis. Bul kúrdeli máselege tek qana dinmen shektep qaraıtyndar lańkesterdiń toryna túsýge qaýpi bar jastar men búkil adamzattyń obalyna qalady. Halyqaralyq qaýymdastyq terorızmniń birinshi dárejedegi qurbandarynyń shyn mánisinde ári sımvolıkalyq túrde musylmandar ekendigin jáne musylmandardyń lańkesterdi shektete otyryp, terrorlyq uıymǵa jastardy tartý áreketterine kedergi keltire alatyndyǵyn túsiný kerek. Sondyqtan qaı memleket bolsyn musylman otandastarynyń kóńilderine qaıaý túsiretin sóz ben ártúrli áreketterden saqtanǵany jón.
Biz osy jerde bir nárseni umytpaýymyz kerek. Zorlyq pen zombylyqqa júgingen ekstremızmniń, terorızmniń dini joq.
Fethýllah GÚLEN
dintanýshy-ǵalym
«Wall Street Journal» gazeti
